III CZ 120/26
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
SSN Dariusz Pawłyszcze
21 sierpnia 2026 r.
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 21 sierpnia 2026 r. w Warszawie
zażalenia A. G. i S. G.
na postanowienie Sądu Okręgowego w Radomiu z 19 marca 2026 r., IV Ca 48/26,
w sprawie z wniosku Miasta Radom
z udziałem Skarbu Państwa reprezentowanego przez prezydenta Radomia, S. A.,
S. A.1, A. P., J. P., M. C., B. D., E. S., K. R., B. G., A. P., A. G., E. P., M. G., B. L.,
S. G., I. A., A. O., M. B., R. P., A. W., A. R., R. L., J. K., B. Z., T. R., S. M., B. L.1, K.
M., J. H. i K. M.
o stwierdzenie zasiedzenia,
uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę do
ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu w Radomiu.
(G.G.)
UZASADNIENIE
Postanowieniem z 21 maja 2021 r., VII Ns 490/20, Sąd Rejonowy w Radomiu
stwierdził zasiedzenie przez gminę w 2007 r. części jednej nieruchomości i całej
drugiej nieruchomości, zajętych pod drogę wewnętrzną, oraz części trzeciej
III CZ 120/26
2
nieruchomości, zajętej w okresie biegu zasiedzenia pod drogę wewnętrzną,
przekształconą w 2018 r. w drogę gminną.
Na skutek apelacji 12 z uczestników od części tego postanowienia Sąd
Okręgowy w Radomiu postanowieniem z 19 września 2024 r., IV Ca 367/24, uchylił
postanowienie Sądu pierwszej instancji w zakresie zasiedzenia drugiej i trzeciej
nieruchomości oraz przekazał sprawę do ponownego rozpoznania z uwagi na
poważne uchybienia w zakresie ustalenia kręgu uczestników postępowania. Sąd
Okręgowy zwrócił uwagę, że Sąd Rejonowy nie dokonał odrębnego określenia osób
zainteresowanych zasiedzeniem poszczególnych nieruchomości, co doprowadziło
do rozpoznania sprawy z udziałem podmiotów nieuprawnionych. Trzy spośród osób
ujawnionych w księgach wieczystych jako współwłaściciele nieruchomości zmarły
przed wszczęciem postępowania i w stosunku do dwóch z nich postępowanie toczyło
się z udziałem zmarłych, a w stosunku do trzeciego toczyło się wobec osoby mającej
przypadkowo takie samo imię i nazwisko, co wpisana w księdze wieczystej, zmarła
przed wszczęciem postępowania. Sąd Okręgowy uznał, że w sprawie o zasiedzenie
prawidłowe ustalenie kręgu uczestników należy do istoty postępowania, samo
dokonanie ogłoszeń nie zwalnia sądu od obowiązku identyfikacji osób
zainteresowanych wynikiem sprawy, a udział osób zmarłych, bez ustalenia ich
następców prawnych, jest niedopuszczalny.
Na skutek zażalenia dwóch z apelujących Sąd Najwyższy postanowieniem
z 25 czerwca 2025 r., III CZ 252/24, uchylił kasatoryjne postanowienie Sądu drugiej
instancji, ponieważ Sąd ten nie wskazał, która z trzech przesłanek wydania
orzeczenia kasatoryjnego (nieważność postępowania, nierozpoznanie istoty sprawy
i potrzeba przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości) była podstawą
wydania takiego orzeczenia, co uniemożliwiło kontrolę prawidłowości wydania
orzeczenia zaskarżonego zażaleniem. Sąd Najwyższy wskazał także ubocznie,
że w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 20 kwietnia 2010 r.,
III CZP 112/09, mającej moc zasady prawnej, przyjęto, że niewzięcie przez
zainteresowanego udziału w sprawie rozpoznawanej w postępowaniu
nieprocesowym nie powoduje nieważności postępowania.
Ponownie rozpoznając apelację Sąd odwoławczy postanowieniem
zaskarżonym niniejszym zażaleniem ponownie uchylił postanowienie Sądu pierwszej
instancji w zakresie zasiedzenia drugiej i trzeciej nieruchomości, ponownie
III CZ 120/26
3
wskazując jako przyczynę te same uchybienia w zakresie ustalenia kręgu
uczestników postępowania – tym razem przypisując te uchybienia podstawie
z art. 386 § 4 k.p.c.: nierozpoznaniu istoty sprawy. Jako kolejny przejaw
nierozpoznania istoty sprawy Sąd Okręgowy wskazał zaniechanie ustalenia
przebiegu negocjacji gminy z współwłaścicielami nieruchomości co do ich wykupu
i wynagrodzenia za bezumowne korzystanie.
Powyższe postanowienie zaskarżyli zażaleniem do Sądu Najwyższego ci
sami uczestnicy, co poprzednio, zarzucając, że Sąd drugiej instancji uchylił
postanowienie Sądu Rejonowego także w części w prawomocnej, ponieważ apelację
wnieśli wyłącznie współwłaściciele trzeciej nieruchomości, a tym samym apelacja
powinna zostać odrzucona w części skarżącej zasiedzenie drugiej nieruchomości.
Przy tym podniesione przez Sądu odwoławczy uchybienia w zakresie ustalenia kręgu
uczestników postępowania dotyczą tylko prawomocnej części orzeczenia Sądu
pierwszej instancji. Także pominięcie przebiegu negocjacji gminy
z współwłaścicielami nieruchomości nie oznacza nierozpoznania istoty sprawy
o zasiedzenie.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
1. Istotą sprawy o zasiedzenie jest ustalenie, czy miało miejsce posiadanie
samoistne nieruchomości, kto był posiadaczem samoistnym i w jakim okresie. Z kolei
okres niezbędny do zasiedzenia zależy od tego, czy objęcie nieruchomości
w posiadanie samoistne nastąpiło w dobrej czy złej wierze. Tylko pominięcie
zbadania tych okoliczności może oznaczać nierozpoznanie istoty sprawy
o zasiedzenie. Nawet zupełne pominięcie okoliczności, kto był właścicielem
nieruchomości w okresie biegu zasiedzenia, nie oznacza nierozpoznania istoty
sprawy. Tak więc uchybienia w ustaleniu kręgu zainteresowanych nie mogą być
podstawą wydania orzeczenia kasatoryjnego.
Ubocznie należy wskazać, że nie są zasadne zastrzeżenia Sądu drugiej
instancji co do poszukiwania przez ogłoszenie współwłaścicieli o nieznanych
miejscach pobytu oraz nieznanych spadkobierców. Interes w doprowadzeniu do
udziału w sprawie wszystkich zainteresowanych ma przede wszystkim
wnioskodawca, gdyż w przypadku stwierdzenia zasiedzenia to on ryzykuje,
że w przyszłości ujawni się zainteresowany mający wiedzę o okolicznościach
III CZ 120/26
4
świadczących o braku zasiedzenia, a tym samym mogący wzruszyć prawomocne
stwierdzenie zasiedzenia skargą o wznowienie (art. 524 § 2 k.p.c.).
2. Błędna jest teza zaskarżonego postanowienia, że w postępowaniu
o zasiedzenie kilku nieruchomości należy odrębnie określić krąg osób
zainteresowanych zasiedzeniem poszczególnych nieruchomości, a niedokonanie
tego prowadzi do rozpoznania sprawy z udziałem podmiotów nieuprawnionych.
Granice postępowania o zasiedzenie wyznacza wniosek o stwierdzenie zasiedzenia.
Jeżeli wniosek obejmuje kilka nieruchomości, zainteresowanymi są wszyscy
współwłaściciele i uczestniczą oni w całym postępowaniu. Dopiero gdy zajdzie
przeszkoda co do uczestniczenia jakiegoś uczestnika w postępowaniu, sąd musi
sprawdzić, co do których nieruchomości jest on zainteresowanym, i zawiesić
postępowanie tylko co do tych nieruchomości. Także w przypadku wniesienia
apelacji sąd sprawdza tę okoliczność i odrzuca apelację wniesioną co do
nieruchomości niestanowiącej własności apelującego (brak gravamen), co zasadnie
podnieśli skarżący, chyba że apelujący wskaże interes prawny w zwalczaniu
zasiedzenia wypływający z prawa innego niż własność.
Jednak zarzut nieodrzucenia apelacji w części dotyczącej drugiej
nieruchomości, a tym samym rozpoznania sprawy poza granicami skutecznie
wniesionej apelacji, nie podlega badaniu w postępowaniu zażaleniowym, a jedynie
w postępowaniu kasacyjnym. Ponadto wobec uchylenia zaskarżonego
postanowienia z powodu naruszenia art. 386 § 4 k.p.c., zarzut ten stał się
bezprzedmiotowy.
3. Błędna jest kolejna teza Sądu Okręgowego, że w postępowaniu uczestniczyły
osoby zmarłe, co jest niedopuszczalne i prowadzi do uchylenia orzeczenia. Nie
istnieje zagadnienie dopuszczalności udziału w postępowaniu osoby zmarłej przed
wszczęciem postępowania. Nie jest możliwe doręczenie osobie zmarłej odpisu
wniosku i nie jest też możliwa jakakolwiek inna forma udziału zmarłego
w postępowaniu. Wymienienie osoby zmarłej w komparycji orzeczenia, wśród
uczestników, nie oznacza, że osoba ta była uczestnikiem. Zmarli byli uczestnikami
pozornymi i usunięcie ich z komparycji może nastąpić w trybie sprostowania.
Odmiennie przedstawia się zagadnienie śmierci uczestnika w toku postępowania.
Wówczas postępowanie należy zawiesić ze skutkiem od dnia śmierci i podjąć
z udziałem następców prawnych. Ponadto skarżący wyjaśnili, że nieustalonych
III CZ 120/26
5
spadkobierców osób zmarłych nie dotyczy część orzeczenia Sądu Rejonowego
zaskarżona skutecznie wniesioną apelacją, ponieważ zmarli nie byli
współwłaścicielami trzeciej nieruchomości. Jednak sprawdzenie zasadności tej tezy
przekracza zakres kognicji Sądu Najwyższego w postępowaniu zażaleniowym.
4. Ocena negocjacji powołanych przez Sąd Okręgowy mogłaby być objęta
zakresem pojęcia rozpoznania istoty sprawy, gdyby ocena ta decydowała
o charakterze posiadania: czy było ono samoistne, czy zależne. Tymczasem
prowadzenie przez posiadacza negocjacji z właścicielami świadczy jedynie,
że posiadacz w chwili prowadzenia negocjacji zdawał sobie sprawę, że nie jest
właścicielem. Jeżeli negocjacje miały miejsce po upływie okresu zasiedzenia, to
negocjacje mogą wskazywać, że posiadacz nie wiedział o upływie okresu
zasiedzenia lub miał co do tego wątpliwości lub też po prostu chciał uniknąć
postępowania sądowego. Pomięcie przebiegu tych negocjacji nie oznacza
nierozpoznania istoty sprawy.
5. Ponieważ Sąd pierwszej instancji rozpoznał istotę sprawy, Sąd Najwyższy na
podstawie art. 39815 § 1 zdanie pierwsze w zw. z art. 3941 § 3 k.p.c. uwzględnił
zażalenie.
(G.G.)
[r.g.]
