III CZ 119/26
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
SSN Władysław Pawlak
24 lipca 2026 r.
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 24 lipca 2026 r. w Warszawie
zażalenia J.S.
na wyrok Sądu Okręgowego w Radomiu
z 26 lutego 2026 r., IV Ca 121/25,
w sprawie z powództwa P. spółki jawnej w R.
przeciwko J.S.
o uznanie umowy za bezskuteczną,
oddala zażalenie i pozostawia rozstrzygnięcie o kosztach
postępowania zażaleniowego w orzeczeniu kończącym
postępowanie w sprawie.
UZASADNIENIE
Wyrokiem z 7 października 2024 r. Sąd Rejonowy w Radomiu oddalił
powództwo P. sp. jawnej w R. skierowane przeciwko J.S. o uznanie za
bezskuteczną w stosunku do J.B. i W.B. umowy sprzedaży i darowizny udziału w
2/4 części we własności nieruchomości położonej w R. przy ul. […], dla której jest
prowadzona księga wieczysta […], zawartej pomiędzy U.S. a pozwanym w dniu 11
maja 2018 r.
Sąd pierwszej instancji ustalił, że powodowie w ramach prowadzonej
działalności gospodarczej od 2014 r. najmowali halę magazynową przy ul. […] w
R., przy czym na terenie tej nieruchomości znajdowały się jeszcze inne
III CZ 119/26
2
pomieszczenia najmowane przez inne podmioty gospodarcze. Właścicielką tej hali
magazynowej była U.S., a administratorem jej mąż B.S. W dniu 24 grudnia 2017 r.
miał miejsce pożar budynku, w wyniku którego zniszczeniu uległy zmagazynowane
tam przez powodów towary. W toku prowadzonego śledztwa ustalono, że
przyczyną pożaru było najprawdopodobniej zwarcie instalacji elektrycznej
wynikające z braku dbałości o stan techniczny budynku. Powodowie oszacowali
szkodę na ponad 10 mln zł. Wartość szkody jest kwestionowana zarówno przez
poszkodowanego, jak i małżonków S. W dacie złożenia pozwu postępowanie karne
nie zostało jeszcze zakończone.
W ocenie Sądu a quo powództwo podlegało oddaleniu, gdyż powodowie nie
wykazali przesłanek skargi pauliańskiej, w szczególności nie udowodnili, aby
wskutek skarżonej czynności prawnej małżonkowie S. stali się niewypłacalni.
W wyniku apelacji strony powodowej Sąd Okręgowy w Radomiu wyrokiem
z 26 lutego 2026 r. uchylił wyrok Sądu Rejonowego w Radomiu i przekazał sprawę
temu Sądowi do ponownego rozpoznania oraz orzeczenia o kosztach
postępowania odwoławczego. Sąd drugiej instancji uznał, że Sąd pierwszej
instancji nie rozpoznał istoty sprawy w rozumieniu art. 386 § 4 k.p.c. Przede
wszystkim Sąd Rejonowy nie poczynił kompleksowych ustaleń faktycznych i nie
przedstawił adekwatnych dla skargi pauliańskiej wywodów prawnych, a ponadto nie
skonkretyzował dokumentów z akt sprawy I C 1055/18, na podstawie których czynił
te ustalenia. W uzasadnieniu podstawy prawnej rozstrzygnięcia Sąd pierwszej
instancji nie powołuje żadnego przepisu prawa.
Według Sądu ad quem przedmiotem procesu jest żądanie uznania czynności
prawnej za bezskuteczną, a skarga paulińska dotyczy ochrony wierzytelności
z tytułu odszkodowania za szkodę powstałą na skutek zdarzenia z grudnia 2017 r.,
w wyniku którego zniszczeniu uległo mienie powodów. Jednakże wierzytelność ta
nie została właściwie zidentyfikowana bowiem w żądaniu pozwu w ogóle nie
wskazano do jakiej wysokości należy uznać czynność prawną za bezskuteczną.
Natomiast w uzasadnieniu pozwu pojawia się kwota 10 698,80 zł, lecz opis jej jest
ogólny, aczkolwiek kwota ta stanowi wartość zniszczonego towaru, kosztów
transportu i wyposażenia hali. Sąd pierwszej instancji stwierdził jedynie, że
III CZ 119/26
3
powodowie oszacowali szkodę na kwotę ponad 10 mln, ale wartość szkody
kwestionowana jest zarówno przez poszkodowanego, jak i małżonków S. Na
wstępnym etapie procesu pełnomocnik strony powodowej powinien zostać
zobowiązany do dokładnego sprecyzowania wierzytelności, w tym jej wysokości,
sposobu jej ustalenia tak co do wysokości, jak i podstawy faktycznej jej powstania.
Ponadto w aktach sprawy brakuje skarżonej umowy z 11 maja 2018 r. i nie ma
pewności, że Sąd pierwszej instancji w ogóle się z nią zapoznał. Nie wiadomo więc,
czy małżonkom S. przysługiwał udział w 2/4 części na zasadzie wspólności
ustawowej małżeńskiej, czy też każde z nich miało udział po ¼ części. Nie
wiadomo też kto dokonał sprzedaży udziału oraz za jaką kwotę. Sąd odwoławczy
zauważył też, że w postanowieniach tej umowy znajduje się zapis o służebności
mieszkania, a jeżeli tak, to powinien zostać oceniony przez Sąd pierwszej instancji,
który jednak w pisemnych motywach stwierdza, że nie ma mowy o pokrzywdzeniu
wierzycieli, gdyż dłużnik w zamian za swoje świadczenie uzyskał ekwiwalent, który
nadal znajduje się w jego majątku, ale nie identyfikuje tegoż ekwiwalentu.
Niezależnie od tego Sąd pierwszej instancji powinien ustalić jakie sprawy toczą się
między stronami o uznanie czynności prawnej za bezskuteczną ewentualnie czy
dotyczą tych samych nieruchomości, ale innych pozwanych i rozważyć, czy nie
zachodzi potrzeba zastosowania art. 219 k.p.c.
W zażaleniu pozwany zaskarżając wyrok Sądu drugiej instancji w całości
wniósł o jego uchylenie i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu w Radomiu do
ponownego rozpoznania oraz o zasądzenie od strony powodowej na jego rzecz
kosztów postępowania zażaleniowego. Zarzucił naruszenie art. 386 § 4 k.p.c. na
skutek uchylenia wyroku Sądu Rejonowego i przekazania sprawy do ponownego
rozpoznania pomimo braku podstaw do przypisania Sądowi pierwszej instancji
zarzutu nierozpoznania istoty sprawy.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
W postępowaniu wywołanym zażaleniem strony, skierowanym na podstawie
art. 394¹ § 1¹ k.p.c. przeciwko uchyleniu przez sąd drugiej instancji wyroku sądu
pierwszej instancji i przekazaniu sprawy do ponownego rozpoznania, ocenie
podlega jedynie prawidłowość zakwalifikowania przez sąd odwoławczy określonej
III CZ 119/26
4
sytuacji procesowej jako odpowiadającej powołanej przez ten sąd podstawie
orzeczenia kasatoryjnego. Ocena ta nie obejmuje natomiast zarówno
merytorycznego stanowiska prawnego sądu drugiej instancji, jak i prawidłowości
zastosowania przepisów prawa procesowego, które nie odnoszą się do kwalifikacji
powstałej sytuacji procesowej w kontekście przesłanek z art. 386 § 4 k.p.c.
Oznacza to, że Sąd Najwyższy sprawdza jedynie, czy rzeczywiście doszło
do nierozpoznania przez sąd pierwszej instancji istoty sprawy, albo czy wydanie
wyroku wymaga przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości
(zob. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 22 listopada 2013 r., II CZ 79/13,
nie publ., z dnia 24 stycznia 2014 r., V CZ 87/13, nie publ., z dnia 22 lipca 2015 r.
I UZ 6/15, nie publ.). Wszelkie inne wady, dotyczące naruszeń prawa materialnego,
czy też procesowego (poza nieważnością postępowania - art. 386 § 2 k.p.c.), nie
uzasadniają uchylenia orzeczenia i przekazania sprawy do ponownego
rozpoznania. Wszystkie tego rodzaju braki powinny być w systemie apelacji pełnej
załatwiane bezpośrednio w postępowaniu apelacyjnym (por. postanowienia Sądu
Najwyższego: z dnia 19 grudnia 2012 r., II CZ 141/12, nie publ.; z dnia
2 października 2014 r., IV CZ 68/14, nie publ.).
Pojęcie nierozpoznania istoty sprawy interpretowane jest jako wadliwość
rozstrzygnięcia, polegająca na wydaniu przez sąd pierwszej instancji orzeczenia,
które nie odnosi się do tego, co było przedmiotem sprawy, bądź na zaniechaniu
zbadania przez ten Sąd materialnej podstawy żądania albo oceny merytorycznych
zarzutów strony przy bezpodstawnym przyjęciu, że istnieje przesłanka
materialnoprawna lub procesowa unicestwiająca roszczenie (por. postanowienie
Sądu Najwyższego z dnia 23 września 1998 r., II CKN 897/97, OSNC 1999 nr 1,
poz. 22; wyroki Sądu Najwyższego z dnia 12 lutego 2002 r., I CKN 486/00,
OSP 2003 nr 3, poz. 36 oraz z dnia 12 listopada 2007 r., I PK 140/07, OSNP 2009,
nr 1-2, poz. 2).
Nierozpoznanie istoty sprawy ma miejsce także w razie dokonania przez
sąd pierwszej instancji oceny prawnej żądania bez ustalenia podstawy faktycznej,
co wymagałoby czynienia kluczowych ustaleń po raz pierwszy w instancji
odwoławczej; respektowanie uprawnień stron wynikających z zasady
dwuinstancyjności postępowania sądowego uzasadnia w takich wypadkach
III CZ 119/26
5
uchylenie orzeczenia (por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 5 grudnia
2012 r., I CZ 168/12, OSNC 2013, nr 5, poz. 68, z dnia 23 września 2016 r.,
II CZ 73/16, nie publ., z dnia 8 marca 2017 r., IV CZ 126/16 nie publ. i z dnia
8 marca 2017 r., IV CZ 130/16, nie publ.). Uchylenie wyroku z powodu
nierozpoznania istoty sprawy będzie zatem uzasadnione między innymi wtedy,
gdy sąd pierwszej instancji nie zbada podstaw pozwu, nie przeprowadzi w tym
zakresie postępowania dowodowego i nie dokona oceny materialno-prawnych
przesłanek żądania w ustalonym stanie faktycznym.
Wyszczególnione przez Sąd odwoławczy uchybienia i braki procesowe
rozstrzygnięcia Sądu pierwszej instancji, ze względu na ich liczbę i ciężar
gatunkowy, uzasadniają tezę, iż Sąd Rejonowy w Radomiu nie rozpoznał istoty
sprawy w rozumieniu art. 386 § 4 k.p.c.
Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł na podstawie art. 39814 k.p.c. w zw.
z art. 394¹ § 3 k.p.c., a orzeczenie o kosztach postępowania zażaleniowego
pozostawił, zgodnie z art. 108 § 2 k.p.c. w zw. z art. 398²¹ k.p.c., art. 394¹ § 3 k.p.c.
sądowi, który wyda orzeczenie kończące postępowanie w sprawie.
(M.M.)
[a.ł]
