III CO 893/25
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
21 października 2025 r.
SSN Ewa Stefańska
na posiedzeniu niejawnym 21 października 2025 r. w Warszawie
w sprawie z powództwa X. Y.
przeciwko E. P. i P.P.
o stwierdzenie nabycia spadku po A.K.,
na skutek wystąpienia przez Sąd Rejonowy w Zielnej Górze
postanowieniem z 11 czerwca 2025 r., I Ns 1395/24,
o przekazanie do sądu równorzędnego,
odmawia przekazania sprawy do rozpoznania innemu sądowi
równorzędnemu (art. 441 § 1 k.p.c.).
(M.T.)
UZASADNIENIE
Postanowieniem z 11 czerwca 2025 r. Sąd Rejonowy w Zielonej Górze
wystąpił do Sądu Najwyższego na podstawie art. 441 § 1 i 2 k.p.c. o przekazanie do
rozpoznania innemu sądowi równorzędnemu sprawy o sygn. I Ns 1395/24 o
stwierdzenie nabycia spadku. Sąd występujący powołał się na okoliczność, że
wnioskodawczyni X. Y. jest czynnym pracownikiem sekretariatu Sądu Rejonowego
w Zielonej Górze I Wydziału Cywilnego, przed którym toczy się postępowanie o
stwierdzenie nabycia spadku. Uczestnicy postępowania zgodnie wnieśli o
przekazanie sprawy do innego równorzędnego sądu z uwagi na uzasadnione
wątpliwości co do bezstronności sądu miejscowo właściwego. Sąd Rejonowy w
III CO 893/25
2
Zielonej Górze wskazał również, że 12 sędziów z 15 sędziów złożyło oświadczenie
z wnioskiem o wyłączenie od rozpoznania sprawy z udziałem X. Y. z uwagi na to, iż
jest ona pracownikiem wydziału cywilnego i każdego z tych sędziów łączą z X. Y.
relacje służbowe lub koleżeńskie, co powoduje, że zachodzą okoliczności tego
rodzaju, że mogłyby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do ich bezstronności w
danej sprawie. Postanowieniem z 17 stycznia 2025 r., po rozpoznaniu sprawy w
przedmiocie żądania sędziów o wyłączenie od prowadzenia sprawy, odmówiono
wyłączenia 12 sędziów.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 441 § 1 k.p.c. przekazanie przez Sąd Najwyższy sprawy
do rozpoznania innemu sądowi równorzędnemu jest możliwe tylko wówczas,
gdy wymaga tego dobro wymiaru sprawiedliwości, a w szczególności wzgląd
na społeczne postrzeganie sądu jako organu bezstronnego. Wskazany przepis
stanowi odstępstwo od konstytucyjnej i ustawowej reguły rozpoznania sprawy
cywilnej przez sąd miejscowo właściwy, co powoduje konieczność jego ścisłej
wykładni.
Pojęcie „dobro wymiaru sprawiedliwości” nie zostało ustawowo
zdefiniowane. Przesłanka ta ma charakter oceny. Dobro wymiaru sprawiedliwości
nie jest tożsame ani z dobrem (w szczególności sprawnym funkcjonowaniem) sądu
rozpoznającego konkretną sprawę lub z interesami prawnymi stron, ani też ze
społecznym postrzeganiem sądu jako organu bezstronnego. Wszystkie te elementy
stanowią części składowe tej wartości, lecz w stosowaniu art. 441 § 1 k.p.c. trzeba
mieć na uwadze, że żaden z elementów nie dominuje nad pozostałymi. Wprawdzie
wymiar sprawiedliwości istnieje po to, by rozstrzygać indywidualne spory o prawo i
tym samym zabezpieczać interesy prawne stron postępowań, jednak „dobro
wymiaru sprawiedliwości” trzeba każdorazowo rozumieć uniwersalistycznie, mając
na względzie nie tylko konkretną sprawę, ale też długofalowe konsekwencje
wynikające z decyzji o zastosowaniu art. 441 § k.p.c. (zob. postanowienia SN: z 7
lipca 2020 r., IV CO 153/20; z 10 marca 2022 r., III CO 64/22).
Okoliczności wynikające z przesłanki dobra wymiaru sprawiedliwości muszą
być realne i stwarzać rzeczywiste zagrożenie dla prawidłowości funkcjonowania
III CO 893/25
3
wymiaru sprawiedliwości. Obawa wystąpienia w opinii społecznej przekonania, że
sprawa nie zostanie w tym Sądzie bezstronnie rozpoznana, musi być realna, a nie
hipotetyczna (zob. postanowienia SN: z 16 marca 2020 r., IV CO 18/20; z 20
grudnia 2023 r., III CO 988/23). Natomiast ewentualne kontakty osobiste czy
zawodowe sędziego powinny być przedmiotem rozpoznania na gruncie regulacji
art. 49 k.p.c.
Sąd Najwyższy w składzie orzekającym zgadza się ze stanowiskiem Sądu
Najwyższego wyrażonym w postanowieniu z 15 maja 2020 r. (II CO 106/20),
że wprawdzie okoliczność występowania przez pracownika sądu właściwego
w postępowaniu przed tym sądem powinna przemawiać za rozważeniem przez sąd
rozpoznający sprawę okoliczności faktycznych w aspekcie ewentualnego
wystąpienia w trybie art. 441 k.p.c., jednak o potrzebie wystąpienia o przekazanie
sprawy do rozpoznania innemu sądowi równorzędnemu powinno decydować
występowanie innych, szczególnych – czyli o kwalifikowanym charakterze –
okoliczności uzasadniających zagrożenie dobra wymiaru sprawiedliwości, w
szczególności społeczny odbiór sądu jako organu bezstronnego. Za takim
rozumieniem ratio legis tego przepisu przemawia wykładnia systemowa a contrario
przepisów Kodeksu postępowania cywilnego w tej materii. Gdyby bowiem intencją
ustawodawcy było zastosowanie art. 441 k.p.c. do wszystkich spraw, w których
występuje pracownik sądu właściwego, to wprowadziłby takie rozwiązanie wprost
(zob. postanowienia SN: z 20 marca 2023 r., III CO 1208/22; z 12 maja 2022 r., III
CO 401/22).
Postanowieniem z dnia 17 stycznia 2025 r. odmówiono wyłączenia 12
sędziów na ich żądanie od prowadzenia sprawy I Ns 1395/24. O konieczności
przekazania sprawy innemu sądowi równorzędnemu, o którym mowa w art. 441 § 1
k.p.c., nie może świadczyć ewentualne zaistnienie przesłanek wyłączenia sędziego
od rozpoznania sprawy w stosunku do części, nawet istotnej, sędziów sądu
występującego. Podstaw stosowania art. 441 § 1 k.p.c. nie należy bowiem
utożsamiać z podstawami wyłączenia sędziego (zob. postanowienie SN z 19
listopada 2020 r., V CO 213/20). W orzecznictwie Sądu Najwyższego wyjaśniono
już, że przepis art. 441 k.p.c. ma na względzie przeszkody dotyczące danego sądu
jako organu wymiaru sprawiedliwości, a nie przeszkody odnoszące się do
III CO 893/25
4
poszczególnego sędziego, gdyż w tym przypadku do rozwiązania zaistniałych
wątpliwości służy instytucja wyłączenia sędziego od orzekania w danej sprawie. W
szczególności, że wnioski sędziów o wyłączenie od rozpoznania sprawy były już
przedmiotem negatywnej oceny Sądu. Sąd występujący nie może również
antycypować ewentualnych przyszłych decyzji procesowych w przedmiocie
wyłączenia pozostałych sędziów i uprzedzać wystąpieniem o przekazanie sprawy
do rozpoznania innemu sądowi równorzędnemu na podstawie art. 441 § 1 k.p.c.
Z uwagi na powyższe, na podstawie art. 441 § 1 k.p.c., orzeczono jak w
sentencji postanowienia.
(M.T.)
[r.g.]
