III CO 86/26
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
SSN Kamil Zaradkiewicz
27 lutego 2026 r.
na posiedzeniu niejawnym 27 lutego 2026 r. w Warszawie
w sprawie z wniosku J.J.
z udziałem K.G.
o zezwolenie na wydanie paszportu i dowodu osobistego,
na skutek wystąpienia przez Sąd Okręgowy w Rybniku
postanowieniem z 21 stycznia 2026 r., II Cz 401/25,
o przekazanie do sądu równorzędnego,
odmawia przekazania sprawy do rozpoznania innemu sądowi
równorzędnemu.
[M.O.]
UZASADNIENIE
Postanowieniem z 21 stycznia 2026 r. Sąd Okręgowy w Rybniku w sprawie
z wniosku J.J. z udziałem K.G. o zezwolenie na wydanie paszportu i dowodu
osobistego, na skutek zażalenia wnioskodawcy na postanowienie Sądu
Rejonowego w Rybniku z 27 marca 2025 r. postanowił zwrócić się do Sądu
Najwyższego o przekazanie sprawy do rozpoznania innemu Sądowi
równorzędnemu z uwagi na dobro wymiaru sprawiedliwości.
W uzasadnieniu wskazano, sędzia referent złożyła wniosek o wyłączenie jej
od rozpoznania sprawy z uwagi na to, że J.J. skierował przeciwko niej powództwa.
Ponadto, wobec wszystkich sędziów orzekających w Wydziale II Cywilnym
Odwoławczym Sądu Okręgowego w Rybniku ma się toczyć szereg spraw z
III CO 86/26
2
powództwa J.J. Jednocześnie wnioskodawca miał skierować pozwy również
przeciwko innym sędziom orzekającym w Sądzie Okręgowym w Rybniku.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 441 § 1 k.p.c., Sąd Najwyższy może przekazać sprawę do
rozpoznania innemu sądowi równorzędnemu z sądem występującym, jeżeli
wymaga tego dobro wymiaru sprawiedliwości, w szczególności wzgląd na
społeczne postrzeganie sądu jako organu bezstronnego.
Przepis ten wprowadza wyjątek od konstytucyjnej (art. 45 ust. 1 Konstytucji
RP) i kodeksowej zasady rozpoznawania sprawy przez sąd właściwy według
kryteriów określonych w ustawie i z tej przyczyny powinien być on interpretowany
ściśle (postanowienie SN z 31 maja 2023 r., III CO 260/23).
Przekazanie sprawy innemu sądowi równorzędnemu na podstawie art.
441 § 1 k.p.c. powinno mieć miejsce w sytuacji, gdy rozpoznanie sprawy w danym
sądzie, bez względu na to przez którego sędziego, godziłoby w dobro wymiaru
sprawiedliwości. Chodzi zatem, co do zasady, o tego rodzaju okoliczności, które są
powiązane z danym sądem w znaczeniu ustrojowym (instytucjonalnym), a nie
z konkretnym sędzią (postanowienie SN z 31 maja 2023 r., III CO 260/23). Wiąże
się to z założeniem postrzegania sądu jako bezstronnego (zgodnie z paremią
„justice must not only be done, it must also be seen to be done” - sprawiedliwość
musi być nie tylko wykonywana, ale musi być również widziana, że jest
wykonywana, zob. wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka
z 26 października 1984 r. w sprawie De Cubber przeciwko Belgii,
ECLI:CE:ECHR:1984: 1026JUD000918680, § 26; postanowienie SN z 16 maja
2023 r., III CO 329/23).
Z uzasadnienia postanowienia Sądu Okręgowego w Rybniku z 21 stycznia
2026 r. nie wynikają okoliczności, które uzasadniałyby przekazanie sprawy do
innego sądu równorzędnego.
Po pierwsze, w Sądzie Okręgowym w Rybniku orzekają sędziowie, wobec
których J.J. nie wytoczył powództw, a zatem nie dotyczą ich okoliczności, które
potencjalnie mogłyby wpłynąć na odbieranie sądu jako pozbawionego waloru
III CO 86/26
3
bezstronności. Już z tej przyczyny wniosek o przekazanie sprawy nie zasługiwał na
uwzględnienie.
Po drugie, przewidziana w art. 441 § 1 k.p.c. podstawa do wystąpienia do
Sądu Najwyższego o przekazanie sprawy innemu sądowi ze względu na dobro
wymiaru sprawiedliwości nie zastępuje innych, znanych procesowych
instrumentów, przy wykorzystaniu których można osiągnąć gwarancję, że sprawa
zostanie rozpoznana przez bezstronny sąd. Takim instrumentem procesowym od
lat jest właśnie instytucja wyłączenia sędziego (postanowienie SN z 14 lipca
2021 r., IV CO 119/21). Sąd wnioskujący nie przedstawił argumentów na rzecz
stanowiska, że wskazana wyżej instytucja jest w niniejszej sprawie
niewystarczającym narzędziem do tego, aby sprawa została rozpozna przez
bezstronny sąd.
Co więcej, przyjmuje się, że nie jest podstawą do odebrania sprawy
właściwemu sądowi sytuacja spodziewanego zaistnienia przyczyny wyłączenia
sędziego, nawet gdyby zaszła w stosunku do wszystkich sędziów wydziału
(postanowienie SN z 29 stycznia 2024 r., III CO 1078/23). Jeśli ostatecznie
doszłoby jednak do wyłączenia od rozpoznania sprawy wszystkich sędziów
orzekających w Sądzie wnioskującym, wówczas podstawą prawną wniosku
o wyznaczenie innego sądu równorzędnego byłby art. 44 a nie art. 441 k.p.c.
Nie można tracić z pola widzenia również tego, iż rozszerzająca wykładnia
art. 441 § 1 k.p.c. mogłaby w praktyce prowadzić do sytuacji, w której strona
postępowania poprzez swoje działania, takie jak np. np. właśnie wytaczanie
powództw przeciwko sędziom orzekającym w sądzie, w którym toczy się
postępowanie z jej udziałem, wykorzystywałaby instrument procesowy
przewidziany w tym przepisie do swoistego „wybierania” składu sądu bądź do
zmiany sądu właściwego, a w sytuacjach skrajnych nawet do wyłączenia
możliwości osądzenia sprawy przez jakiegokolwiek sędziego w jakimkolwiek
sądzie, a zatem podejmowała próby paraliżu wymiaru sprawiedliwości.
Z uwagi na powyższe na podstawie art. 441 § 1 k.p.c. orzeczono, jak
w sentencji postanowienia.
III CO 86/26
[M.O.]
[SOP]
4
SSN Kamil Zaradkiewicz
