III AO 27/03

Postanowienie Składu Siedmiu Sędziów Sądu Najwyższego z dnia 14 stycznia 2004 r. III AO 27/03 W stanie prawnym obowiązującym do 31 grudnia 2002 r. w postępowaniu kasacyjnym prowadzonym na podstawie art. 33 ust. 2 ustawy z dnia 13 paź- dziernika 1994 r. o biegłych rewidentach i ich samorządzie (jednolity tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 31, poz. 359 ze zm.) nie obowiązywał przymus adwokacki (art. 526 § 2 k.p.k.). Przewodniczący Prezes SN Walerian Sanetra, Sędziowie SN: Henryk Gradzik (sprawozdawca), Józef Iwulski, Wiesław Kozielewicz, Jerzy Kwaśniewski (współ- sprawozdawca, uzasadnienie), Andrzej Wasilewski, Stanisław Zabłocki. Sąd Najwyższy, z udziałem prokuratora Prokuratury Krajowej Krzysztofa Par- chimowicza, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym w dniu 14 stycznia 2004 r. sprawy dyscyplinarnej Mieczysława N. w zakresie zażalenia obwinionego na posta- nowienie przewodniczącego Krajowego Sądu Dyscyplinarnego Krajowej Izby Bie- głych Rewidentów z dnia 12 lutego 2002 r. [...] na skutek zagadnienia prawnego przekazanego do rozstrzygnięcia powiększonemu składowi Sądu Najwyższego przez Sąd Najwyższy postanowieniem z dnia 18 lipca 2002 r., sygn. akt III DS 7/02 „Czy w postępowaniu kasacyjnym prowadzonym na podstawie art. 33 ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1994 r. o biegłych rewidentach i ich samorządzie (tekst jednolity: Dz.U. Nr 31, poz. 359 z 2001 r.) obowiązuje przymus adwokacki (art.526 § 2 kpk) - a jeżeli tak, to: - czy do wyznaczenia obrońcy z urzędu celem sporządzenia kasacji mają w tym postępowaniu odpowiednie zastosowanie przepisy art. 78 § 1 kpk w związku z art. 84 § 3 kpk - a jeżeli tak, to: - kto wyznacza obrońcę z urzędu celem dokonania czynności określonych w art. 84 § 3 kpk.?” p o s t a n o w i ł: 2 1. p r z e j ą ć do swego rozpoznania zażalenie obwinionego Mieczysława N. na postanowienie przewodniczącego Krajowego Sądu Dyscyplinarnego Krajowej Izby Biegłych Rewidentów z dnia 12 lutego 2002r. [...], 2. u c h y l i ć zaskarżone postanowienie. U z a s a d n i e n i e W postępowaniu toczącym się na podstawie przepisów ustawy z dnia 13 paź- dziernika 1994 r. o biegłych rewidentach i ich samorządzie (jednolity tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 31, poz. 359 ze zm.) Krajowy Sąd Dyscyplinarny Krajowej Izby Biegłych Rewidentów prawomocnym orzeczeniem z dnia 18 października 2001 r. utrzymał w mocy orzeczenie Krajowego Sądu Dyscyplinarnego pierwszej instancji o ukaraniu upomnieniem obwinionego Mieczysława N. Z zachowaniem ustawowego terminu obwiniony wniósł kasację od tego prawomocnego orzeczenia do Sądu Najwyższego za pośrednictwem Krajowego Sądu Dyscyplinarnego. Przewodniczący Krajowego Sądu Dyscyplinarnego wezwał wówczas obwinionego do usunięcia w terminie 7 dni braku formalnego polegającego na niespełnieniu ustawowego wymogu sporządzenia i podpisania kasacji przez adwokata. W zakreślonym terminie Mieczysław N. złożył pismo, w którym podniósł, że nie stać go na ustanowienie adwokata, ponieważ utrzymuje się z emerytury i jest inwalidą. Przewodniczący Krajowego Sądu Dyscypli- narnego w dniu 12 lutego 2002 r. wydał postanowienie o odmowie przyjęcia kasacji, ze względu na to, że „nie spełnia przepisanych wymogów formalnych dla kasacji”. Na powyższe postanowienie obwiniony wniósł zażalenie, w którym powołał się na to, że sytuacja materialna nie pozwalała mu na skorzystanie z pomocy adwokata. W dniu 12 kwietnia 2002 r. zażalenie zostało przekazane Sądowi Najwyższemu do rozpo- znania. Sąd Najwyższy, jednoosobowo rozpoznający zażalenie w postępowaniu od- woławczym w postanowieniu z dnia 18 lipca 2002 r. uznał, że wyłoniło się w sprawie zagadnienie prawne wymagające zasadniczej wykładni ustawy. Wynika ono na tle braku niezbędnego zharmonizowania przepisów ustawy o biegłych rewidentach i ich samorządzie - w zakresie w jakim zapewniają one obwinionemu prawo zaskarżenia kasacją prawomocnego orzeczenia Krajowego Sądu Dyscyplinarnego - z przewi- 3 dzianym w art. 526 § 2 k.p.k. wymogiem sporządzenia i podpisania kasacji przez adwokata. W ramach bowiem przepisów dotyczących odpowiedzialności dyscypli- narnej biegłych rewidentów (z uwzględnieniem „Regulaminu postępowania dyscypli- narnego wobec biegłych rewidentów”, stanowiącego załącznik do uchwały Krajowej Rady Biegłych Rewidentów z dnia 5 lutego 2001 r. nr 316/22/2001) nie ma regulacji, która mogłaby stanowić podstawę prawną wyznaczenia obwinionemu adwokata z urzędu w celu sporządzenia i wniesienia kasacji, jeżeli w sposób należyty wykaże, że nie jest w stanie ponieść takich kosztów bez uszczerbku dla niezbędnego utrzymania siebie i rodziny. Braku tego nie można wypełnić poprzez zastosowanie odpowiednich przepisów Kodeksu postępowania karnego (por. art. 33 ust. 3 ustawy o biegłych re- widentach i ich samorządzie w brzmieniu obowiązującym w dacie rozpoznania za- żalenia, z jednej strony, oraz art. 78 § 1 k.p.k., z drugiej) ze względu na określony tryb wnoszenia kasacji za pośrednictwem Krajowego Sądu Dyscyplinarnego z pozo- stawieniem temu Sądowi (jego Przewodniczącemu) wszystkich czynności w zakresie tak zwanego postępowania przedkasacyjnego. O ile w zakresie postępowania kar- nego w sprawach należących do właściwości sądów funkcjonuje, określony usta- wowo mechanizm zapewniający oskarżonemu wyznaczenie obrońcy z urzędu, to nie jest on odpowiedni dla trybu wniesienia kasacji od prawomocnego orzeczenia Krajo- wego Sądu Dyscyplinarnego. W szczególności brak jest podstawy prawnej upoważ- niającej Krajowy Sąd Dyscyplinarny (Przewodniczącego tego Sądu) do wyznaczenia obrońcy z urzędu będącego adwokatem lub radcą prawnym i brak jest przepisu określającego zasady zwrotu kosztów takiej obrony na rzecz adwokata lub radcy prawnego, który zostałby wyznaczony z urzędu przez Sąd Dyscyplinarny. Kwestii tej nie regulują przepisy ustawy. Regulamin przewiduje natomiast za- równo możliwość ustanowienia w postępowaniu dyscyplinarnym obrońcy przez ob- winionego (§ 39 ust. 1), jak i wyznaczenia przez sąd obrońcy z urzędu (§ 39 ust. 5) - zawsze jednak obrońcą może być jedynie „członek Izby” (§ 39 ust. 1 in fine). Brak ustawowego upoważnienia, a w konsekwencji brak jakiegokolwiek uregulowania podstaw i prawnej skuteczności zlecenia adwokatowi dokonania czynności określo- nych w art. 84 § 3 k.p.k., jak również trybu opłacenia jego czynności - zdają się przemawiać za niezdolnością rozstrzygania w tej kwestii przez Przewodniczącego Krajowego Sądu Dyscyplinarnego. Nie sposób także przyjąć, uwzględniając treść art. 530 k.p.k., że czynności wstępnej kontroli formalnych warunków dopuszczalności ka- sacji, dokonywać ma Prezes Sądu Najwyższego. Właściwość Prezesa tego Sądu do 4 dokonania takiej kontroli powstaje bowiem tylko w wypadku wniesienia kasacji przez podmiot kwalifikowany (art. 521 k.p.k.), skoro wnosi on kasację bezpośrednio do Sądu Najwyższego (art. 525 § 2 k.p.k.) - albo w wypadku, w którym kasacją strony zaskarżono orzeczenie Sądu Najwyższego, pełniącego rolę sądu odwoławczego. Przepisy nie przewidują innej możliwości wykonywania przez Prezesa Sądu Najwyż- szego czynności wstępnej kontroli dopuszczalności kasacji. W tej sytuacji - rozpo- znający zażalenie - skład Sądu Najwyższego uznał, że opisany stan prawny jest re- zultatem nie tyle braku dbałości legislatora o zharmonizowanie przepisów ustawy z przepisami Kodeksu postępowania karnego w zakresie, w jakim przepisy te regulują postępowanie kasacyjne - ile przeoczenia wymogu przymusu adwokackiego, co do- prowadziło do powstania luki prawnej, albo wręcz pominięcia go jako nieobowiązują- cego. Stan ten uzasadnia zatem - mimo braku w ustawie postanowienia wyłączają- cego działanie art. 526 § 2 k.p.k. - wątpliwość, czy określony w nim wymóg obowią- zuje stronę wnoszącą kasację na podstawie art. 33 ust. 2 ustawy z dnia 13 paździer- nika 1994 r. o biegłych rewidentach (w brzmieniu tego przepisu ustalonym przez art. 1 pkt 38 ustawy z dnia 21 września 2000 r. o zmianie ustawy o biegłych rewidentach i ich samorządzie, Dz.U. Nr 89 poz. 992). Można bowiem twierdzić, że w art. 33 ust. 2 ustawy wymieniono wszystkie warunki wniesienia kasacji na podstawie tego prze- pisu. Zrozumiałe byłyby wówczas przyczyny braku regulacji prawnej w zakresie wa- runków dopuszczalności kasacji, o których mowa w art. 526 § 2 k.p.k., tym bardziej, że dokonanie czynności kontroli w tym zakresie mogłoby wykraczać poza meryto- ryczne kompetencje podmiotu, od którego nie wymaga się posiadania kwalifikacji prawniczych. Sąd Najwyższy w składzie trzech sędziów na posiedzeniu w dniu 23 paździer- nika 2003 r., na podstawie art. 59 ustawy z dnia 23 listopada 2002 r., o Sądzie Naj- wyższym (Dz.U. Nr 240, poz. 2052) uznał, że przekazane powiększonemu składowi zagadnienie prawne podlega rozpoznaniu przez skład siedmiu sędziów Pełnomocnik Krajowej Izby Biegłych Rewidentów wniósł o oddalenie zażale- nia. Prokurator Prokuratury Krajowej wniósł o podjęcie uchwały stwierdzającej, że: „w postępowaniu kasacyjnym prowadzonym na podstawie art. 33 ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1994 r. o biegłych rewidentach i ich samorządzie (tekst jedno- lity: Dz.U. Nr 31. p. 359 z 2001 r.) nie obowiązuje przymus adwokacki przewidziany w art. 526 § 2 KP”. Ponadto - zdaniem Prokuratora - kasacja wniesiona przez obwi- 5 nionego powinna być oceniana na podstawie dotychczasowych przepisów, także po ich zmianie wynikającej z ustawy o Sądzie Najwyższym, ponieważ czynności proce- sowe dokonane przed zmianą przepisów należy uznać za skuteczne. Sąd Najwyższy w powiększonym składzie, zważył co następuje: Dla aktualnej oceny sytuacji procesowej, zaistniałej po przekazaniu zażalenia na odmowę przyjęcia kasacji, kluczowe znaczenie ma zmiana stanu prawnego w re- zultacie wejścia w życie ustawy z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym (Dz.U. Nr 240, poz. 2052 ze zm.). W art. 82 tej ustawy wprowadzono istotne zmiany do art. 33 ustawy o biegłych rewidentach i ich samorządzie w zakresie trybu zaskar- żenia orzeczenia Krajowego Sądu Dyscyplinarnego drugiej instancji. Po nowelizacji ustawy środkiem zaskarżenia jest odwołanie do sądu apelacyjnego-sądu pracy i ubezpieczeń społecznych (art. 33 ust. 2) właściwego ze względu na miejsce za- mieszkania obwinionego. Do rozpoznania odwołania natomiast stosuje się przepisy Kodeksu postępowania cywilnego o apelacji (art. 33 ust. 2a). Pod rządem przepisów prawnych, które obowiązują od dnia 1 stycznia 2003 r. (art. 101 ustawy o Sądzie Najwyższym) przedstawione przez Sąd Najwyższy w składzie jednoosobowym za- gadnienie prawne nie mogłyby się wyłonić, gdyż w postępowaniu odwoławczym, do którego stosuje się przepisy Kodeksu postępowania cywilnego o apelacji nie przewi- duje się obowiązku sporządzenia odwołania (apelacji) przez pełnomocnika będącego adwokatem lub radcą prawnym. Wobec tego, że dokonana nowelizacja usuwa praktyczne znaczenie wątpliwo- ści wynikłych pod rządem przepisów poprzednio obowiązujących, a potrzeba wyja- śnienia przedstawionego problemu - w tej sytuacji - jest ograniczona tylko do zakresu jednostkowej sprawy, Sąd Najwyższy uznał, że celowe jest przejęcie sprawy do swego rozpoznania (art. 441 § 5 k.p.k.) i w związku z tym rozważenie przedmiotowej kwestii w ramach rozpatrzenia zażalenia obwinionego na odmowę przyjęcia kasacji. Zaskarżone postanowienie Krajowego Sądu Dyscyplinarnego opiera się na zastosowaniu przepisów Kodeksu postępowania karnego o kasacji, w tym jego art. 526 § 2, określającego tak zwany przymus adwokacki w odniesieniu do sporządzenia i podpisania kasacji. To w art. 33 ust. 2 i 3 ustawy o biegłych rewidentach i ich samo- rządzie, w jego brzmieniu sprzed omawianej wyżej nowelizacji, zawarta była podsta- wa, po pierwsze, do zaskarżenia prawomocnego orzeczenia Krajowego Sądu Dyscy- 6 plinarnego kasacją do Sądu Najwyższego i po drugie, do odpowiedniego stosowania w sprawach nieuregulowanych w ustawie przepisów Kodeksu postępowania karne- go. Jeżeli przedmiotem zaskarżonego postanowienia jest kasacja obwinionego, a ściślej zbadanie zachowania wymaganych warunków formalnych wniesienia kasacji według przepisów wówczas obowiązujących, to nie sposób dokonać oceny tego po- stanowienia bez zastosowania tych samych przepisów. Chodzi tu wszak o zmianę radykalną, obejmującą wniesienie kasacji do Sądu Najwyższego jako nadzwyczajne- go środka zaskarżenia prawomocnego orzeczenia Krajowego Sądu Dyscyplinarnego drugiej instancji i wprowadzenie - na zasadzie odpowiadającej kontroli instancyjnej - odwołania do sądu apelacyjnego z zastosowaniem przepisów Kodeksu postępowa- nia cywilnego o apelacji. O tym, czy kasacja obwinionego spełnia wymagania co do jej podstaw, terminu, sposobu sporządzenia i wniesienia można rozstrzygać wyłącz- nie na podstawie przepisów, które te wszystkie rzeczy określały zobowiązująco wszystkich adresatów norm prawnych, w tym strony postępowania dyscyplinarnego i organy właściwe do kontroli zachowania warunków zaskarżenia prawomocnego orzeczenia dyscyplinarnego. Z kolei żadnych z tych czynności procesowych, to jest czynności strony i czynności Przewodniczącego Krajowego Sądu Dyscyplinarnego z dnia 12 lutego 2002 r., nie można oceniać według warunków, które - obowiązując od dnia 1 stycznia 2003 r. - dotyczą innego rodzajowo środka zaskarżenia, ukształtowa- nego według zupełnie innych zasad. Rozważając konsekwencje omawianej zmiany stanu prawnego w odniesieniu do zaskarżonego postanowienia należało mieć na uwadze ogólne zasady w zakresie skutków ustanowienia innych uregulowań postępowania, wyprowadzone między in- nymi na tle przepisów wprowadzających Kodeks postępowania karnego (Dz.U. z 1997 r. Nr 82, poz. 556 ze zm.). W szczególności w związku z art. 9 przepisów wprowadzających Kodeks postępowania karnego przyjmuje się, że jeżeli nic innego nie wynika ze specjalnej regulacji z zakresu tak zwanych przepisów przejściowych, to oceny dotyczącej prawnoprocesowej skuteczności środka odwoławczego co do jego dopuszczalności oraz spełnienia wymagań formalnych należy dokonywać przez pry- zmat przepisów obowiązujących w chwili jego wniesienia. Ustawa z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym poprzez zmianę art. 33 ust. 2 i ust. 3 ustawy o biegłych rewidentach i ich samorządzie - jak to wyżej przedstawiono - zniosła kasację i właściwość Sądu Najwyższego w sprawach dyscy- plinarnych biegłych rewidentów. W związku z tą zmianą pozostaje zawarty w art. 97 7 ustawy o Sądzie Najwyższym jej przepis przechodni stanowiący, że jeżeli w postę- powaniach dyscyplinarnych (o których mowa między innymi w ustawie o rewidentach i ich samorządzie) rozpoczęto rozprawę przed dniem wejścia w życie ustawy o Są- dzie Najwyższym, to postępowania toczą się według przepisów dotychczasowych. W razie zawieszenia postępowania, konieczności odroczenia rozprawy lub ponownego rozpoznania sprawy, postępowania toczą się według przepisów obowiązujących po wejściu w życie ustawy o Sądzie Najwyższym. We wskazanym wyżej przepisie przechodnim ustawy o Sądzie Najwyższym może budzić zastrzeżenie określenie jego zakresu w odniesieniu do postępowań dyscyplinarnych, skoro postępowanie przed Sądem Najwyższym na skutek kasacji od prawomocnego orzeczenia Krajowego Sądu Dyscyplinarnego tylko z dużą ostroż- nością mogłoby być zaliczone do kategorii postępowań dyscyplinarnych. Pomimo zastrzeżeń do redakcji przepisu przechodniego należy przyjąć, że zakresem jego re- gulacji objęte zostało także postępowanie w sprawie dyscyplinarnej wynikające z ka- sacji do Sądu Najwyższego. Wszak zakres tego przepisu przechodniego pozostaje w związku z wprowadzoną zmianą postępowania, odnoszącą się do kasacji i czynności procesowych (właściwości) Sądu Najwyższego. W każdym razie, także ze względu na zasadę ciągłości dotychczasowego postępowania wynikającą z art. 97 ustawy o Sądzie Najwyższym należało przyjąć, że Sąd Najwyższy jest właściwy do rozpozna- nia zażalenia na postanowienie Przewodniczącego Krajowego Sądu Dyscyplinarne- go z dnia 12 lutego 2002 r. i że ocena prawna tego postanowienia musi opierać się o przepisy wówczas obowiązujące, to jest obowiązujące w dniu złożenia kasacji i w dniu wydania zaskarżonego postanowienia. Stosownie do art. 33 ust. 3 ustawy o biegłych rewidentach i ich samorządzie przepisy Kodeksu postępowania karnego do postępowania dyscyplinarnego stosuje się w sprawach nieuregulowanych w ustawie na zasadzie odpowiedniości. Jak wiadomo nie jest to reguła w pełni inkorporacyjna w odniesieniu do wszystkich odesłanych przepisów, wszak mogą wśród nich być przepisy nieodpo- wiednie do przepisów odsyłających. Sytuacja taka zachodzi w zakresie art. 526 § 2 k.p.k., który w ustanowionym w nim przymusie adwokackim (radcowskim) nie pasuje (nie jest odpowiedni) do zespołu przepisów ustawy o biegłych rewidentach i ich sa- morządzie dotyczących kasacji jako środka weryfikacji przez Sąd Najwyższy sprawy dyscyplinarnej - ściślej prawomocnego orzeczenia Krajowego Sądu Dyscyplinarnego drugiej instancji. 8 Tak Sąd Najwyższy w uzasadnieniu swego postanowienia z dnia 18 lipca 2002 r., jak i Prokurator w uzasadnieniu przedstawionego stanowiska zasadnie ak- centowali specyfikę postępowania dyscyplinarnego prowadzonego wobec biegłych rewidentów, w którym czynnik zawodowych kwalifikacji jest wyraźnie istotny. Wyraża się to między innymi w tym, że Krajowy Sąd Dyscyplinarny wybierany jest spośród członków samorządu zawodowego (art. 24 ust. 1 pkt 4 ustawy); bez wymagań kwali- fikacji prawniczych; także obrońcą może być tylko członek korporacji. Z uwzględnie- niem specyfiki przedmiotowych i podmiotowych aspektów postępowania dyscyplinar- nego szerzej - w porównaniu z kasacją kodeksową (por. art. 523 k.p.k.) - ukształto- wany został zakres kasacji. Art. 33 ust. 2 ustawy o biegłych rewidentach i ich samo- rządzie nie przewiduje ograniczeń przedmiotowych, szerzej określa podstawy kasacji bez potrzeby wykazywania wpływu rażącego naruszenia prawa na treść orzeczenia i stwarza możliwość zaskarżenia rażącej niewspółmierności kary dyscyplinarnej. Tak ukształtowana kasacja jest bliższa apelacyjnemu modelowi środka odwoławczego. Kwalifikacje biegłych rewidentów (art. 5 ust. 1 ustawy) umożliwiają sporządzenie przez obwinionego poprawnej formalnie i merytorycznie kasacji. Również istotną podstawę rozwiązania rozważanego zagadnienia prawnego stanowi to, że w regulacjach prawnych postępowania dyscyplinarnego nie została określona możliwość wyznaczenia obwinionemu adwokata z urzędu w celu sporzą- dzenia i wniesienia kasacji w sytuacji, gdy obwiniony nie jest w stanie ponieść kosz- tów adwokackich bez uszczerbku dla niezbędnego utrzymania siebie i rodziny. Zgo- dzić się przy tym należy ze stanowiskiem przedstawionym w postanowieniu z dnia 18 lipca 2002 r., że - ze względu na tryb wnoszenia kasacji za pośrednictwem Krajowe- go Sądu Dyscyplinarnego i rolą tego Sądu w postępowaniu przedkasacyjnym - nie mogłyby być odpowiednio skutecznie wykorzystane zasady ustanowienia obrońców z urzędu, określone w procedurze postępowania karnego przed sądami powszech- nymi. W konsekwencji przeprowadzonych rozważań Sąd Najwyższy uznał, że pod rządem art. 33 ustawy o biegłych rewidentach i ich samorządzie w jego brzmieniu przed nowelizacją wynikającą z art. 82 ustawy o Sądzie Najwyższym, w postępowa- niu kasacyjnym, o którym mowa w tym przepisie, nie obowiązuje przymus adwokacki określony w art. 526 § 2 k.p.k. Z powyższych przyczyn Sąd Najwyższy postanowił stosownie do art. 441 § 5 k.p.k. i art. 437 k.p.k. 9 ========================================