II ZIZ 28/24
UCHWAŁA
Sąd Najwyższy w składzie:
Dnia 12 lutego 2025 r.
Prezes SN Wiesław Kozielewicz (przewodniczący)
SSN Zbigniew Korzeniowski
SSN Barbara Skoczkowska (sprawozdawca)
Protokolant starszy inspektor sądowy Marta Brzezińska
przy udziale Radosława Ignatiewa – prokuratora Instytutu Pamięci Narodowej
Oddziałowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w
Białymstoku oraz SSN Andrzeja Tomczyka – Rzecznika Dyscyplinarnego Sądu
Najwyższego
w sprawie X. Y. - sędziego Sądu Najwyższego w stanie spoczynku
po rozpoznaniu w Izbie Odpowiedzialności Zawodowej,
na posiedzeniu w dniu 12 lutego 2025 r.,
zażalenia prokuratora Instytutu Pamięci Narodowej Oddziałowej Komisji Ścigania
Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Białymstoku na uchwałę Sądu
Najwyższego z dnia 9 października 2024 r., sygn. akt I ZI 26/23, w przedmiocie
odmowy udzielenia zezwolenia na pociągnięcie do odpowiedzialności karnej X. Y. -
sędziego Sądu Najwyższego w stanie spoczynku
podjął uchwałę:
uchwalił:
1. utrzymuje w mocy zaskarżoną uchwałę;
2. obciąża Skarb Państwa kosztami postępowania
odwoławczego.
Zbigniew Korzeniowski Wiesław Kozielewicz Barbara Skoczkowska
UZASADNIENIE
II ZIZ 28/24
2
Prokurator Instytutu Pamięci Narodowej – Oddziałowej Komisji Ścigania
Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Białymstoku wnioskiem z dnia 31 marca
2023 r., sygn. akt […], zwrócił się do Sądu Najwyższego o podjęcie uchwały w
przedmiocie wyrażenia zgody na pociągnięcie do odpowiedzialności karnej X. Y. -
sędziego Sądu Najwyższego w stanie spoczynku za czyny polegające na tym, że:
1. jako funkcjonariusz państwa komunistycznego – sędzia, przewodniczący
składu orzekającego Sądu [...] Okręgu Wojskowego w B., działając wspólnie
i w porozumieniu z dwoma sędziami, członkami tego składu, stosował
represje wobec S. K. w ten sposób, że w dniu 27 stycznia 1982 r., w O.,
obecnie woj. [...], w postępowaniu karnym, sygn. [...], przekroczył swoje
uprawnienia i wydał z naruszeniem prawa wyrok skazujący S. K. za działanie
nie wyczerpujące znamion przypisanego mu przestępstwa z art. 48 ust. 2
dekretu z dnia 12 grudnia 1981 r. o stanie wojennym, powodując bezprawne
pozbawienie wolności S. K. na okres powyżej 7 dni, od daty wydania tego
orzeczenia do chwili zwolnienia pokrzywdzonego z zakładu karnego w dniu
20 września 1982 r., przy czym było to także poważne prześladowanie S. K.
z powodu uznania go za członka grupy społecznej, opozycyjnej wobec
ówczesnego systemu władzy, tj. zbrodni komunistycznej oraz przeciwko
ludzkości z art. 231 § 1 k.k. w zb. z art. 189 § 2 k.k. w zw. z art. 2 ust. 1
ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej - Komisji
Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu powoływanej dalej jako
„ustawa o IPN” i art. 3 ustawy o IPN;
2. jako funkcjonariusz państwa komunistycznego – sędzia, przewodniczący
składu orzekającego Sądu [...] Okręgu Wojskowego w B., działając wspólnie
i w porozumieniu z dwoma sędziami, członkami tego składu, stosował
represje wobec H. K., w ten sposób, że w dniu 27 stycznia 1982 r. w O.,
obecnie woj. [...], w postępowaniu karym, sygn. [...], przekroczył swoje
uprawnienia i wydał z naruszeniem prawa wyrok skazujący H. K. za
działanie nie wyczerpujące znamion przypisanego mu przestępstwa z art. 48
ust. 2 dekretu z dnia 12 grudnia 1981 r. o stanie wojennym, powodując
II ZIZ 28/24
3
bezprawne pozbawienie wolności H. K., na okres powyżej 7 dni, od daty
wydania wspomnianego orzeczenia do chwili zwolnienia pokrzywdzonego z
zakładu karnego w dniu 28 marca 1983 r., przy czym było to także poważne
prześladowanie H. K. z powodu uznania go za członka grupy społecznej,
opozycyjnej wobec ówczesnego systemu władzy, tj. zbrodni komunistycznej
oraz przeciwko ludzkości z art. 231 § 1 k.k. w zb. z art. 189 § 2 k.k. w zw. z
art. 2 ust. 1 ustawy o IPN i art. 3 ustawy o IPN.
Sąd Najwyższy uchwałą z dnia 9 października 2024 r., sygn. akt I ZI
26/23, odmówił zezwolenia na pociągnięcie do odpowiedzialności karnej
sędziego Sądu Najwyższego w stanie spoczynku X. Y. – za czyny wskazane
we wniosku prokuratora Instytutu Pamięci Narodowej – Oddziałowej Komisji
Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Białymstoku z dnia 31
marca 2023 roku sygn. […], zaś kosztami postępowania obciążył Skarb
Państwa.
Zażalenie na tę uchwałę wniósł prokurator Instytutu Pamięci Narodowej
– Oddziałowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w
Białymstoku, zaskarżając ją w całości na niekorzyść sędziego Sądu
Najwyższego w stanie spoczynku – X. Y. i zarzucając błąd w ustaleniach
faktycznych przyjętych za jej podstawę i mający wpływ na jej treść, a
polegający na uznaniu, że materiał dowodowy, zebrany w czasie
postępowania przygotowawczego Oddziałowej Komisji Ścigania Zbrodni
przeciwko Narodowi Polskiemu w Białymstoku, sygn. […], nie dostarcza
podstaw do uznania, że zarzuconym działaniem X. Y. dopuścił się rażącej i
oczywistej obrazy przepisów prawa, a zatem zaszły przesłanki do udzielenia
zezwolenia na pociągnięcie wymienionego sędziego do odpowiedzialności
karnej.
Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej uchwały i przekazanie sprawy
Izbie Odpowiedzialności Zawodowej Sądu Najwyższego do ponownego
rozpoznania.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
II ZIZ 28/24
4
Zażalenie nie jest zasadne, a zarzut podniesiony przez skarżącego ma
charakter polemiczny.
Zbrodnia komunistyczna, zgodnie z art. 2 ustawy o IPN, to czyn
popełniony w okresie od 8 listopada 1917 r. do dnia 31 lipca 1990 roku przez
funkcjonariuszy aparatu państwowego, organów ścigania, organów
administracji publicznej lub innych podmiotów działających na rzecz reżimu
komunistycznego, skierowanym przeciwko podstawowym prawom i
wolnościom obywatelskim, w tym przede wszystkim poprzez działanie
w ramach systemu politycznego, który miał na celu represjonowanie
opozycji politycznej. Natomiast zbrodnia sądowa rozumiana przez pryzmat art.
2 ustawy o IPN odnosi się do przestępstw popełnianych przez osoby pełniące
funkcje w systemie wymiaru sprawiedliwości w okresie Polskiej
Rzeczpospolitej Ludowej, a szczególnie w kontekście represji politycznych
stosowanych przez władze komunistyczne. Zbrodnią sądową jest zatem,
najogólniej rzecz ujmując, umyślne, rażące nadużycie władzy sędziowskiej,
związaną z orzekaniem w procesach politycznych, które miały charakter
represyjny, a nie sprawiedliwy w wyniku nacisków, często bez poszanowania
fundamentalnych zasad normujących postępowanie karne, jak również
kardynalnych zasad określających podstawy pociągnięcia człowieka do
odpowiedzialności karnej. Celem takich działań było dążenie do umocnienia
władzy komunistycznej poprzez stosowanie represji wobec osób, które były
uznane za zagrożenie polityczne lub ideologiczne.
W kontekście zbrodni sądowych popełnionych w okresie Polskiej
Rzeczypospolitej Ludowej, Sąd Najwyższy wypowiedział się w uchwale, która
ma moc zasady prawnej, z dnia 19 września 2023 r. sygn. II ZZP 2/22
stwierdzając, że pojęcie zbrodni przeciwko ludzkości (art. 3 ustawy o IPN)
może obejmować także jednokrotne zachowanie sędziego, nawet związane
z jego orzekaniem, jeżeli zostało popełnione jako element rozległego i
świadomego prześladowania z powodu przynależności osób
prześladowanych do określonej grupy politycznej. Warunkiem koniecznym
było uznanie, że sędzia co najmniej aprobował taki sposób realizacji polityki
II ZIZ 28/24
5
władz państwa i brał tym samym świadomie czynny udział w
prześladowaniach.
W tej samej uchwale Sąd Najwyższy wyraził pogląd prawny wskazując,
że sędzia nie ponosi odpowiedzialności dyscyplinarnej ani karnej za wydane
orzeczenie, nawet jeśli zawiera ono oczywisty błąd w zakresie wykładni czy
stosowania prawa krajowego lub unijnego, bądź w zakresie ustaleń
faktycznych lub oceny dowodów (arg. ex. art. 107 § 1 pkt 1-3 ustawy Prawo o
ustroju sądów powszechnych powoływanej dalej jako „u.s.p”). Takie działanie
mieści się w istocie wymiaru sprawiedliwości, tj. w niezawisłości
sędziowskiej. Jednakże brak odpowiedzialności dyscyplinarnej i karnej
sędziego za wydane orzeczenie nie obejmuje sytuacji wyjątkowych, takich jak
popełnienie przez sędziego zbrodni sądowej, czyli czynu sprowadzającego
się do umyślnego, w formie zamiaru bezpośredniego, zachowania
polegającego na wymierzeniu przez niego (sąd z nim w składzie) kary w
postępowaniu prowadzonym z naruszeniem fundamentalnych, powszechnie
uznanych zasad normujących postępowanie karne, jak również kardynalnych
zasad określających podstawy pociągnięcia człowieka do odpowiedzialności
karnej.
Zatem podnoszona przez skarżącego kwestia ustalenia czy zachowanie
X. Y. miało postać rażącej i oczywistej obrazy przepisów prawa, nie miała
wpływu na treść rozstrzygnięcia. Kluczowe znaczenie dla rozstrzygnięcia w
niniejszej sprawie miało ustalenie, czy zgromadzony materiał dowodowy
dawał podstawy do przyjęcia, że zarzucane X. Y. czyny stanowią zbrodnię
sądową w rozumieniu art. 2 ustawy o IPN oraz w kontekście rozwoju
orzecznictwa Izby Odpowiedzialności Zawodowej, w szczególności mając na
uwadze uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 19 września 2023 r., sygn. II ZZP
2/22. Innymi słowy, czy swoim zachowaniem sędzia X. Y. jako przewodniczący
składu orzekającego Sądu [...] Okręgu Wojskowego w B. w sprawie o sygn. akt [...]
wydając orzeczenie działał w celu naruszenia podstawowych praw człowieka i
wolności obywatelskich, kierując się ideologiczną służbą wobec reżimu. Odpowiedz
na powyższe pytanie brzmi przecząco.
II ZIZ 28/24
6
W pierwszej kolejności zauważyć należy, że Sąd Najwyższy I instancji w
uzasadnieniu uchwały z dnia 9 października 2024 r. sygn. akt I ZI 26/23
odmawiającej zezwolenia na pociągnięcie do odpowiedzialności karnej X. Y.
sędziego Sądu Najwyższego w stanie spoczynku za czyny wskazane we
wniosku IPN wyraźnie wskazał, że zgromadzony w sprawie materiał
dowodowy nie pozwala na przyjęcie, że doszło do popełnienia przez sędziego
X. Y. w trakcie orzekania w sprawie o sygn. akt [...] tzw. zbrodni sądowej, czyli
czynu sprowadzającego się do umyślnego, w formie zamiaru bezpośredniego,
zachowania polegającego na wymierzeniu kary w postępowaniu
prowadzonym z naruszeniem fundamentalnych, powszechnie uznanych
zasad określających podstawy pociągnięcia sędziego do odpowiedzialności
karnej.
Według trafnego stanowiska Sądu Najwyższego wyrażonego w uchwale z
dnia 24 maja 2011 r., sygn. akt SNO 20/11 ustalenie, że czyn formalnie wypełnia
znamiona przepisu określającego dany rodzaj przestępstwa, nie może jeszcze
oznaczać, że zachodzi uzasadnione podejrzenie popełnienia przestępstwa,
pomimo, że tego rodzaju działanie może budzić wątpliwości etyczne i prawne to nie
wypełnia znamion zbrodni komunistycznej.
Odnosząc się do oceny zachowania X. Y. należy mieć na uwadze nie
tylko treść zarzucanych mu czynów, które jak został podniesione powyżej nie
stanowią zbrodni sądowej w rozumieniu ustawy o IPN, nie tylko z uwagi na
treść przytoczonej uchwały Sadu Najwyższego, ale przede wszystkim z uwagi
na zmianę treści przepisu przepisu art. 107 § 1 pkt 1-3 u.s.p. W 2022 r.
wprowadzona została dalsza, szczególna regulacja wyłączająca
odpowiedzialność dyscyplinarną sędziego w przypadku błędu, która ma
zastosowanie również do odpowiedzialności karnej, na zasadzie stosowania
prawa korzystniejszego, wynikającej z art. 4 k.k. Istota wprowadzonej
regulacji sprowadza się do wyłączenia możliwości pociągnięcia do
odpowiedzialności dyscyplinarnej sędziego za uczestnictwo w wydaniu
wadliwego orzeczenia w sytuacji, gdy wadliwość ta polega na
nieprawidłowym, a jednak uzasadnionym treścią zgromadzonych dowodów,
II ZIZ 28/24
7
czy też teoretycznie istniejącym sposobem wykładni prawa, oceny dowodów
lub dokonania ustaleń faktycznych, rozstrzygnięciem sądu wynikłym wskutek
mylnego przekonania sędziego o istnieniu podstaw do takiego sposobu
stosowania prawa, podczas gdy w rzeczywistości powinno być wydane
orzeczenie o odmiennej treści. Należy podkreślić, że powyższa regulacja nie
stanowi, że ten błąd musi być usprawiedliwiony, co ma kluczowe znaczenie
przy uwzględnieniu faktu, że do oceny odpowiedzialności karnej sędziego, jak
i dyscyplinarnej (art. 128 u.s.p.) mają jednocześnie zastosowanie przepisy art.
28 § 1 i 2, art. 29, art. 30 k.k., w których znajdują się rozróżnienia tych postaci
błędu. Oznacza to, że błąd, o którym mowa w art. 107 § 3 pkt 1 u.s.p. to każdy
błąd, zarówno usprawiedliwiony, jak i nieusprawiedliwiony. Ustalenie błędu w
zakresie procesu związanego z orzekaniem, na płaszczyźnie oceny dowodów,
ustaleń faktycznych i subsumcji, prowadzi zatem do wyłączenia
odpowiedzialności dyscyplinarnej (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 30
października 2024 r., sygn. I ZI 21/23).
Nie można przy tym nie zauważyć, iż powyższe unormowanie nie jest
rozwiązaniem swoistego rodzaju novum w postępowaniach dyscyplinarnych.
W uzasadnieniu wyroku z 7 maja 2008 r., sygn. akt SNO 45/45, Sąd
Najwyższy - Sąd Dyscyplinarny podniósł, iż za błędy w niezawisłym orzekaniu
sędzia może być tylko wyjątkowo pociągnięty do odpowiedzialności dyscyplinarnej,
a mianowicie wówczas, gdyby miało miejsce tzw. kwalifikowane bezprawie sądowe,
czyli zamierzone umyślne, oczywiste i rażące pogwałcenie przepisów prawa,
widoczne od razu dla każdego i bez wnikania w szczegóły sprawy oraz bez
potrzeby analizowania stanu faktycznego i prawnego, a ponadto pod warunkiem, że
usunięcie kwalifikowanych wad orzeczenia nie było możliwe przez zastosowanie
prawem przewidzianych procedur umożliwiających instancyjną kontrolę i
zweryfikowanie błędnego orzeczenia sądowego. Podobnie wypowiedział się Sąd
Najwyższy - Sąd Dyscyplinarny w uzasadnieniu wyroku z 17 czerwca 2008 r., sygn.
akt SNO 48/08 wskazując, że zastosowanie wobec sędziego instytucji
odpowiedzialności dyscyplinarnej byłoby konieczne, gdyby zgodnie z treścią
zarzutu i dowiedzionym stanem faktycznym, do przyjęcia i takiej, a nie innej metody
II ZIZ 28/24
8
wykładni doprowadziły go nie jego poglądy prawnicze, ale względy natury
koniunkturalnej (niezależnie od ich źródeł, czy to natury osobistej, czy majątkowej).
Analizując zachowanie sędziego X. Y. pod kątem wypełnienia zamian
czynu dyscyplinarnego należało uwzględnić także kontekst historyczny.
Sędziowie w okresie Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej mogli znajdować się
pod różnymi presjami politycznymi, jednak sam fakt orzekania przez sędziów
w tamtym okresie nie może niejako z automatu przesądzać o braku
niezawisłości i bezstronności. Podobnie jak nie każdy przypadek wydania
wyroku skazującego w tamtym okresie nie może zostać uznany za działanie w
charakterze zbrodni komunistycznej. Wobec powyższego zachodzi
konieczność odróżnienia działań sędziów wynikających z ich obowiązków
zawodowych od intencjonalnego wspierania systemu represji, które stanowiło
element szerokiej akcji realizowanej przez cały aparat państwowy,
skierowanej wobec osób uznawanych za przeciwników politycznych. W
analizowanej sprawie, nie stwierdzono jednoznacznych dowodów na to, że
obwiniony sędzia miał pełną świadomość politycznego charakteru represji w
stosunku do oskarżonych, czy też na to, że wyrok skazujący miał na celu
represję za działalność polityczną w sensie zbrodni komunistycznej.
Odpowiedzialność sędziego za takie decyzje, mimo że miały one miejsce w
kontekście reżimu, wymaga udowodnienia, iż sędzia świadomie i z pełnym
przekonaniem wspierał system represyjny, co w tej sprawie nie zostało
wykazane. W odniesieniu do oceny faktycznej, nie ma wystarczających
podstaw, by uznać przedstawione czyny sędziego X. Y. za przestępstwa,
które stanowią zbrodnię komunistyczną. Wydany przez ww. sędziego wyrok
skazujący, pomimo iż wydany w systemie represji, nie stanowił naruszenia
podstawowych praw człowieka bowiem był częścią toku postępowania
sądowego w ówczesnym systemie prawnym, w oparciu o obowiązujące
wówczas przepisy, pomimo ich ideologicznego zabarwienia i negatywnej,
teraźniejszej oceny.
II ZIZ 28/24
9
Reasumując, w niniejszej sprawie brak jest dostatecznych dowodów na
uznanie, że działanie sędziego X. Y. stanowiło element rozległego, intencjonalnego
i osobistego prześladowania z powodu przynależności oskarżonych do określonej
grupy politycznej, a sędzia ten co najmniej aprobowała taki sposób realizacji polityki
władz państwa i brał tym samym czynny udział w prześladowaniach. W niniejszym
przypadku nie zostały spełnione przesłanki pozwalające na uznanie czynów
sędziego za zbrodnię komunistyczną, a zatem brak jest podstaw do
uwzględnienia zażalenia prokuratora i udzielenia zezwolenia na pociągnięcie
sędziego do odpowiedzialności karnej.
W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy uchwalił jak w sentencji.
[M. T.]
[r.g.]
Zbigniew Korzeniowski Wiesław Kozielewicz Barbara Skoczkowska
