II UZ 55/24
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w składzie:
Dnia 12 marca 2025 r.
SSN Renata Żywicka (przewodniczący, sprawozdawca)
SSN Leszek Bielecki
SSN Agnieszka Żywicka
w sprawie z odwołania U. Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w B.
przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w Bydgoszczy
z udziałem I.V.
o składki,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń
Społecznych w dniu 12 marca 2025 r.,
zażalenia odwołującej się Spółki na wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku
z dnia 21 czerwca 2024 r., sygn. akt III AUa 230/23,
1. oddala zażalenie;
2. wniosek pozwanego o zasądzenie kosztów zastępstwa
procesowego w postępowaniu zażaleniowym pozostawia do
rozstrzygnięcia w orzeczeniu kończącym postępowanie.
Leszek Bielecki
[I.T.]
Renata Żywicka Agnieszka Żywicka
UZASADNIENIE
Sąd Okręgowy ustalił, że decyzją z dnia 25 kwietnia 2022 r. Zakład
Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Bydgoszczy ustalił podstawy wymiaru składek
oraz kwoty składek na obowiązkowe ubezpieczenia społeczne i zdrowotne dla I.V.
II UZ 55/24
2
z tytułu umowy zlecenia u płatnika składek spółki z ograniczoną odpowiedzialnością
pod firmą U. w B. przy ul. […].
Odwołania od decyzji w sprawie z udziałem ubezpieczonej wniósł płatnik
składek.
Wyrokiem z dnia 21 grudnia 2022 r., VI U 2036/22, Sąd Okręgowy – Sąd
Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Bydgoszczy Sąd Okręgowy w Bydgoszczy
uchylił zaskarżoną decyzję i sprawę przekazał do ponownego rozpoznania
organowi rentowemu oraz zasądził od niego na rzecz płatnika składek kwotę 900 zł
tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego.
Sąd pierwszej instancji stwierdził, że postępowanie toczyło się od początku
bez udziału stron, z przyczyn leżących po stronie organu rentowego, który nie
zawiadomił skutecznie ubezpieczonej o żadnej czynności: nie doręczono jej decyzji
o wszczęciu postępowania (art. 61 § 4 k.p.a.), nie zawiadomiono o możliwości
składania wniosków dowodowych, strona nie mieli możliwości zapoznania się ze
zgromadzonym materiałem i nie doręczono im decyzji. Tymczasem zgodnie z
art. 109 § 1 k.p.a. decyzję doręcza się stronom na piśmie lub za pomocą środków
komunikacji elektronicznej. Organ rentowy nie wskazał również aktualnego adresu
do doręczeń zainteresowanej. Doręczenie zaś decyzji na adres płatnika składek
było nieprawidłowe. Zarówno organ rentowy jak i odwołujący się nie znają bowiem
aktualnego adresu zainteresowanej. Tymczasem to doręczenie decyzji przez organ
rentowy ma kluczowe znaczenie, bowiem od tego momentu biegnie dla strony
termin do wniesienia odwołania. Zakończenie postępowania administracyjnego z
naruszeniem przepisów proceduralnych o udziale strony i doręczaniu decyzji
stanowi podstawę wznowienia tego postępowania (art. 145 k.p.a.), jak również
postępowania sądowego - w przypadku rozpoznania sprawy przez sąd (art. 401
pkt 2 k.p.c.). Postępowanie sądowe prowadzone bez udziału zainteresowanych
byłoby dotknięte nieważnością. Zaniechanie zawiadomienia o toczącym się
postępowaniu i brak doręczenia decyzji stronie przez organ rentowy z tej przyczyny,
że nie można ustalić jej adresu nie uprawnia ZUS do "przerzucenia" obowiązku
ustalenia adresu na sąd. Brak było także podstaw do ustanowienia w postępowaniu
sądowym kuratora dla strony nieznanej z miejsca pobytu, skoro postępowanie
administracyjne okazało się wadliwe. Sąd orzekający może ustanowić kuratora
II UZ 55/24
3
tylko w postępowaniu sądowym (art. 143 k.p.c.). Ustanowienie kuratora niniejszej
sprawie nie doprowadziłoby do konwalidowania postępowania administracyjnego
które toczyło się przed organem rentowym. Postępowanie w sprawach z zakresu
ubezpieczeń społecznych jest postępowaniem odwoławczym i sprawdzającym. To
oznacza, że oś sporu stanowi moment wydania zaskarżonej decyzji. Skoro jednej
ze stron postępowania administracyjnego organ nie doręczył wydanej decyzji, nie
uzyska ona waloru ostateczności, dopóki nie dokona on tej czynności. Decyzja
staje się bowiem ostateczna z chwilą upływu terminu do złożenia odwołania przez
wszystkie strony postępowania. Zgodnie bowiem z regułą określoną w art. 16 § 1
k.p.a. decyzje, od których nie służy odwołanie w administracyjnym toku instancji lub
wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy, są ostateczne. Należało uznać w tej
sytuacji, że przesłanie odwołania jednej ze stron, bez doręczenia decyzji
ubezpieczonej jest przedwczesne, a prowadzenie postępowań przed organem
rentowym bez udziału ubezpieczonych jest rażącym naruszenie prawa w
rozumieniu art. 47714 § 21 k.p.c.
Wyrokiem z dnia 21 czerwca 2024 r., III AUa 230/23 Sąd Apelacyjny – Sąd
Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku, po rozpoznaniu apelacji organu
rentowego, uchylił wyrok z dnia 21 grudnia 2022 r., VI U 2036/22 Sądu
Okręgowego – Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Bydgoszczy, zniósł
postępowanie w sprawie i sprawę przekazał Sądowi Okręgowemu w Bydgoszczy
do ponownego rozpoznania oraz rozstrzygnięcia o kosztach procesu za drugą
instancję.
Sąd drugiej instancji uznał, że apelacja nie podlegała merytorycznemu
rozpoznaniu, z uwagi na stwierdzoną nieważność postępowania z przyczyn
określonych w art. 379 pkt 5 k.p.c.
Sad Apelacyjny stwierdził, że ubezpieczonego oraz inną osobę, której praw i
obowiązków dotyczy zaskarżona decyzja łączy to, że są adresatami decyzji,
wymienionymi w niej jako strony postępowania prowadzonego przez organ rentowy.
"Inna osoba" jako adresat decyzji ma legitymację procesową formalną do jej
zaskarżenia i bycia stroną postępowania. Ponadto ubezpieczony oraz inna osoba,
której praw i obowiązków dotyczy zaskarżona decyzja, są stronami postępowania
sądowego bez potrzeby dokonania przez sąd jakiejkolwiek szczególnej czynności
II UZ 55/24
4
procesowej. Wobec tych podmiotów zbędne jest wydawanie postanowienia o
wezwaniu do udziału w sprawie, bądź zawiadomieniu o toczącym się postępowaniu
i o możliwości przystąpienia do sprawy. Uniemożliwienie tym podmiotom obrony ich
praw w postępowaniu sądowym, w szczególności poprzez pominięcie ich w
podejmowanych przez sąd czynnościach procesowych, prowadzi do nieważności
postępowania.
W odróżnieniu od nich „zainteresowany”- w myśl art. 47711 § 2 k.p.c. - to ten,
czyje prawa lub obowiązki zależą od rozstrzygnięcia sprawy. O statusie
zainteresowanego, który nie jest wymieniony w decyzji organu rentowego, decyduje
okoliczność, że skierowana do innych podmiotów decyzja swoją treścią wpływa
(choćby pośrednio) na jego prawa lub obowiązki i z tego powodu ma on interes
prawny w uzyskaniu konkretnego orzeczenia sądowego. Zainteresowany - jako
strona - ma prawo wniesienia odwołania od decyzji dotyczącej jego praw lub
obowiązków, a jeżeli tego nie uczynił, to wówczas sąd zawiadamia go o toczącym
się postępowaniu, a zainteresowany może przystąpić do sprawy w ciągu dwóch
tygodni od dnia doręczenia zawiadomienia. Stroną postępowania jest nie tylko
podmiot, który we własnym imieniu występuje do sądu z żądaniem ochrony prawnej
(ubezpieczony, wnioskodawca składający odwołanie), ale również inne osoby, o
których ochronę praw materialnych toczy się postępowanie lub których dotyczą
jego skutki. Sąd ma obowiązek zapewnić wszystkim osobom mającym przymiot
strony możliwość obrony ich praw w procesie. Obowiązek ten wyraża się między
innymi w powinności zawiadomienia strony o toczącym się postępowaniu celem
umożliwienia jej wzięcia w niej udziału (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 27
lutego 1991 r., II URN 130/90, OSNCP 1992 z. 9, poz. 168). Uczestnictwo w
procesie, podejmowanie czynności procesowych i udział w rozprawach jest prawem
strony, a nie jej obowiązkiem, zaś obowiązkiem sądu jest zapewnienie stronie
możliwości realizowania jej praw. Jak wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 11
października 2012 r., III CSK 12/12 (niepubl.), jeżeli nastąpiło naruszenie przepisów
postępowania, miało ono wpływ na możność działania strony w procesie i nie
mogła ona realizować swoich uprawnień do zakończenia postępowania w danej
instancji, to należy przyjąć zaistnienie przesłanek nieważności postępowania
określonych w art. 379 pkt 5 k.p.c.
II UZ 55/24
5
Sąd Apelacyjny podkreślił, że w orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje
się, że pozbawienia strony możności obrony swych praw w rozumieniu art. 379
pkt 5 k.p.c. nie należy wiązać wyłącznie z sytuacją całkowitego wyłączenia strony
od udziału w postępowaniu. Zachodzi ona także wówczas, gdy z powodu
uchybienia przez sąd przepisom postępowania, strona wbrew swojej woli została
faktycznie pozbawiona możliwości obrony swoich praw w jego istotnej części, jeżeli
skutków tego uchybienia nie można było usunąć przed wydaniem orzeczenia w
danej instancji, i to bez względu na to, czy takie działanie strony mogłoby mieć
znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 15
lipca 2005 r., IV CSK 84/10, LEX nr 621352; z dnia 4 marca 2009 r., IV CSK 468/08,
LEX nr 515415; dnia 10 maja 2000 r., III CKN 416/98, OSNC 2000 Nr 12. poz. 220;
z dnia 13 czerwca 2002 r., V CKN 1057/00, LEX nr 55517; z dnia 17 lutego 2004 r.,
III CK 226/02, LEX nr 163995). Ocena nieważności powinna się odbywać w
odniesieniu do konkretnego przypadku (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 5
czerwca 2009 r., I PK 19/09. LEX nr 519171). Jeśli nieważność postępowania
stanowi skutek braku zawiadomienia pozwanego o prowadzonym postępowaniu na
właściwy adres, co uniemożliwiło mu wzięcie udziału w sprawie (art. 379 pkt 5
k.p.c.), to sąd odwoławczy nie może pominąć tej okoliczności przy wydawaniu
rozstrzygnięcia i musi orzec o uchyleniu zaskarżonego wyroku przy jednoczesnym
zniesieniu postępowania dotkniętego nieważnością bez względu na to, czy
ustalenia sądu pierwszej instancji były trafne w świetle zgromadzonego materiału
dowodowego oraz czy sąd ten poprawnie zastosował przepisy prawa materialnego
(O. Piaskowska (red.). Kodeks postępowania cywilnego. Postępowanie procesowe.
Komentarz aktualizowany, LEX/el. 2023).
Sądu drugiej instancji zauważył, że w przedmiotowej sprawie ocenie
podlegało, czy zawarcie przez płatnika składek z zleceniobiorcami dwóch umów
zlecenia i wskazanie jako tytułu do objęcia ubezpieczeniami społecznymi pierwszej
umowy, a z drugiej umowy deklarowanie składek na ubezpieczenie zdrowotne w
myśl art. 9 ust. 2c ustawy systemowej, stanowiło obejście prawa, którego celem
było stworzenie zbiegu tytułów na ubezpieczenia społeczne i obniżenie kosztów
wynikających z obowiązku odprowadzania składek (art. 58 § 1 i § 2 k.c.). Przy tak
określonym przedmiocie sporu ani zleceniobiorca ani podmiot trzeci nie mogą być
II UZ 55/24
6
pomijani - pierwszy , jako osoba której praw i obowiązków dotyczy zaskarżona
decyzja, a drugi, jako osoba , której prawa i obowiązki zależą od rozstrzygnięcia
sprawy. Artykuł 47711 k.p.c. określa wymagany i dobrowolny udział stron w sprawie
z odwołania od decyzji.
Jak wynika ze stanu sprawy, pozwany rozstrzygnął zaskarżoną decyzją
kwestię wykonywania przez I.V. pracy na podstawie dwóch umów zlecenia.
Rozstrzygnięcie sprawy na podstawie art. 9 ust. 2c ustawy systemowej
dotyczy sytuacji prawnej zleceniobiorców (wysokość składek na ubezpieczenia
społeczne). Decyzja zmienia ich sytuację prawną, bowiem nie jest bez znaczenia
dla zleceniodawcy, czy zwolnienie ze składek na ubezpieczenie społeczne od
drugiej umowy zlecenia istnieje w warunkach zbiegu z innym tytułem ubezpieczenia
(art. 9 ustawy) i ostatecznie czy wysokość deklarowanych i odprowadzonych
składek jest prawidłowa, a dla zleceniobiorców istotna jest wysokość składek,
wynikająca z art. 18 ust. 3 ustawy systemowej.
W związku z tym Sąd Apelacyjny przyjął, że doszło do uchybienia przez Sąd
Okręgowy przepisom procedury cywilnej, w wyniku którego doszło do naruszenia
prawa do obrony praw przez „inną osobę, której praw i obowiązków dotyczą
zaskarżona decyzja” wobec braku umożliwienia stronie udziału w przedmiotowym
postępowaniu.
Treść odwołania płatnika składek z oznaczeniem adresu I.V. jako innej
osoby, której praw i obowiązków dotyczy zaskarżona decyzja, jako „nieznanej z
miejsca pobytu”, należy rozumieć jako mające na celu uprawdopodobnienie, że
miejsce pobytu uczestnika postępowania nie jest znane i w związku z tym jako
wyrażające żądanie ustanowienia dla strony kuratora stosownie do postanowień
art. 143 i 144 k.p.c. Okoliczność, że miejsce pobytu strony nie jest znane, jest
okolicznością faktyczną (quaestio facti). Jej uprawdopodobnienie, zgodnie z
wymaganiem wynikającym z art. 144 § 1 zdanie pierwsze k.p.c., powinno polegać
na tym, że twierdzenie o braku wiedzy co do miejsca pobytu musi zostać
uwiarygodnione.
W przedmiotowej sprawie nie budziło wątpliwości Sądu pierwszej instancji,
twierdzenie zawarte w odwołaniu o braku wiedzy odwołującego się o miejscu
pobytu uczestniczki postępowania jako osoby, której praw i obowiązków dotyczy
II UZ 55/24
7
zaskarżona decyzja. Płatnik składek nie kwestionował okoliczności, że zgłaszając
zleceniobiorców do ubezpieczeń społecznych w 2017 r. - 2019 r. wskazał jako
adres ich zamieszkania adres siedziby płatnika, jednakże na dzień wydania decyzji,
nie posiadał żadnej informacji o ich miejscu zamieszkania lub pobytu. Sytuacja ta
dotyczyła także I.V. Sąd Okręgowy wskazał, że organ rentowy od początku
postępowania prowadził je bez udziału zleceniobiorcy i bez pozyskania aktualnego
adresu pobytu strony. Zdaniem Sądu Odwoławczego skoro w dacie wydania
zaskarżonej decyzji, wniesienia odwołania i w toku postępowania sądowego I.V. nie
przebywała pod adresem wskazanym w zaskarżonej decyzji, nie było znane inne
miejsce jej pobytu, jak i adres zamieszkania, to uznać należało, że płatnik składek
uprawdopodobnił, że jej miejsce pobytu nie jest znane, co uzasadniało
ustanowienie dla strony w niniejszej sprawie kuratora i prowadzenie postępowania
z jego udziałem, czego Sąd Okręgowy bezzasadnie zaniechał.
Sąd Apelacyjny stwierdził, że ustanowienie kuratora możliwe jest dla
podmiotu, którego tożsamość została ustalona, ale miejsce pobytu nie jest znane.
Warunkiem ustanowienia takiego kuratora jest uprawdopodobnienie, że miejsce
osoby, na rzecz której ma on zostać ustanowiony, nie jest znane.
Uprawdopodobnienie, o którym jest mowa w komentowanym przepisie, nie jest
warunkiem formalnym pozwu. Oznacza to, że strona nie może być wezwana do
uzupełnienia braków formalnych pozwu poprzez uprawdopodobnienie wniosku o
ustanowienie kuratora. Brak uprawdopodobnienia może prowadzić natomiast do
oddalenia wniosku w tym zakresie.
W przytoczonych okolicznościach faktycznych sprawy, jej rozpoznanie bez
ustanowienia - mimo w uprawdopodobnienia, że miejsce osoby, której praw i
obowiązków dotyczy zaskarżona decyzja nie jest znane - kuratora dla nieznanej z
miejsca pobytu uczestniczki postępowania, powoduje pozbawienie jej możliwości
obrony swych praw i stanowi przyczynę nieważności postępowania w sprawie.
Postępowanie przeprowadzone przez Sąd Okręgowy dotknięte jest zatem wadą
nieważności tak w odniesieniu do uczestniczki postępowania jak i
zainteresowanego P. spółki z o.o., co czyni zbytecznym ustosunkowywanie się do
zarzutów zawartych w apelacji przez Sąd odwoławczy jako przedwczesne.
II UZ 55/24
8
Zdaniem Sądu drugiej instancji przy ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd
Okręgowy powinien prowadzić postępowanie z udziałem kuratora ustanowionego
dla I.V. oraz uwzględniając dyspozycję art. 47711 § 2 k.p.c. zadbać o prawidłowe
określenie stron postępowania wobec faktu, iż zdaniem organu rentowego
wyrażonym w zaskarżonej decyzji, właściwym płatnikiem składek na ubezpieczenia
społeczne i ubezpieczenie zdrowotne dla I.V. jest P. spółka z o.o., w stosunku do
której nie zostały podjęte żadne decyzje procesowe umożliwiające jej udział w
sprawie w charakterze zainteresowanej.
W zażaleniu od powyższego wyroku pełnomocnik płatnika składek zarzucił
naruszenie (błędne zastosowanie) art. 386 § 4 k.p.c. w zw. z art. 47714a k.p.c. przez
uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania
przy zniesieniu wyłącznie postępowania sądowego, mimo iż nieważnością
dotknięte było postępowanie administracyjne, a zaskarżone decyzje nigdy nie
zostały doręczone zainteresowanym.
W uzasadnieniu zażalenia wskazano, że organ rentowy nie dopełnił
obowiązku przeprowadzenia postępowania dowodowego i wydał zaskarżone
decyzje wobec wskazanych wyżej ubezpieczonych przedwcześnie (bez
jakiegokolwiek oparcia w materiale sprawy co do poszczególnych ubezpieczonych).
Innymi słowy, organ rentowy nie dysponował wystarczającym materiałem
dowodowym pozwalającym na wydanie decyzji względem ubezpieczonych (...).
Tymczasem dopiero zgromadzenie materiału dowodowego w stosunku do
konkretnych osób pozwalałoby na stwierdzenie przesłanek wskazanych w treści
zaskarżonych decyzji.
Zdaniem żalącego się zaskarżony wyrok wydano został nie tylko w braku
przesłanek objętych hipotezą art. 386 § 4 k.p.c. ale jego usankcjonowanie
oznaczałoby w praktyce także obrazę podstawowych zasad rządzących
postępowaniem przed organem rentowym i sądami powszechnymi. Za
niedopuszczalne w państwie prawa należy uznać taką wykładnię przepisów, która
doprowadziłaby do wydawania decyzji dotyczących ubezpieczonych bez
zapewnienia im udziału w postępowaniu, co sprowadziłoby postępowanie przed
organem rentowym do wydawania swoistych decyzji „wymiarowych” obciążających
płatnika, bez wiedzy ubezpieczonego, który przecież, w przypadku utrzymania
II UZ 55/24
9
decyzji w mocy, będzie zobowiązany do zapłaty składek opłaconych przez płatnika
ale obciążających ubezpieczonego (wskutek regresu przysługującego płatnikowi).
Mając na uwadze powyższe żalący się wniósł o uchylenie zaskarżonego
wyroku w całości i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego
rozpoznania, a ewentualnie, gdyby Sąd Najwyższy uznawał to za możliwe przy
odpowiednim stosowaniu art. 39816 - o uchylenie zaskarżonego wyroku i oddalenie
apelacji pozwanego, a ponadto o obciążenie pozwanego kosztami zastępstwa
procesowego poniesionymi przez odwołującego w niniejszym postępowaniu według
norm przepisanych.
W odpowiedzi na zażalenie organ rentowy wniósł o oddalenie zażalenia oraz
zasądzenie od odwołującej się na rzecz organu rentowego kosztów zastępstwa
procesowego według norm przepisanych.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Zażalenie płatnika składek nie jest uzasadnione.
Zażalenie nie jest zasadne i dlatego zostało oddalone. W orzecznictwie
utrwalony jest pogląd, że kontrola zaskarżonego orzeczenia w trybie zażalenia
(art. 3941 § 11 k.p.c.) ma na celu weryfikację przesłanek między innymi z art. 386
§ 4 k.p.c. (ten przepis wskazał skarżący). Zatem Sąd Najwyższy sprawdza, czy
rzeczywiście doszło do nierozpoznania przez sąd pierwszej instancji istoty sprawy
albo że wydanie wyroku wymaga przeprowadzenia postępowania dowodowego w
całości.
Nie ulega również wątpliwości, że postępowanie wywołane zażaleniem na
wyrok kasatoryjny sądu drugiej instancji ma charakter incydentalny i jest
ukierunkowane na zagadnienia procesowe, a nie materialnoprawne. Poza
zakresem kontroli pozostaje prawidłowość stanowiska prawnego sądu drugiej
instancji co do meritum. Zażalenie nie stanowi alternatywnego instrumentarium
prawnego do materialnoprawnej oceny poprawności rozstrzygnięcia sądu drugiej
instancji, o czym zapomina wnoszący zażalenie, gdy formułuje alternatywny
wniosek, domagając się uchylenia zaskarżonego wyroku i oddalenia apelacji
II UZ 55/24
10
pozwanego(taki wniosek w tym postępowaniu nie może przynieść spodziewanego
rezultatu).
Co do zarzutu naruszenia przez Sąd drugiej instancji art. 386 § 4 k.p.c. w zw.
z art. 47714a, przez nieuchylenie wyroku Sądu pierwszej instancji i poprzedzającej
go decyzji organu rentowego oraz nieprzekazanie sprawy do ponownego
rozpoznania bezpośrednio organowi rentowemu, to w utrwalonym orzecznictwie
Sądu Najwyższego ustalono, że w postępowaniu sądowym w sprawach z zakresu
ubezpieczeń społecznych wady decyzji administracyjnych spowodowane
naruszeniem przepisów postępowania administracyjnego pozostają w zasadzie
poza przedmiotem tego postępowania. Zainteresowanie sądu ubezpieczeń
społecznych ograniczone jest do wad formalnych decyzji administracyjnej, które
decyzję tę dyskwalifikują w stopniu odbierającym jej cechy aktu administracyjnego
jako przedmiotu odwołania. Ze względu na szczególny, kasatoryjny charakter
orzeczenia, należy uznać, że możliwość przekazania sprawy organowi rentowemu
w trybie art. 47714a k.p.c. powinna być ograniczona do sytuacji wyjątkowych, gdy
oprócz przesłanek z art. 386 § 2 lub 4 k.p.c., wystąpiły takie wady decyzji organu
rentowego, których naprawienie nie było możliwie w postępowaniu sądowym.
Generalnie chodzi o "przypadki skrajne" i "sytuacje wyjątkowe", ale zarazem
oczywiste, gdy organ rentowy minął się z sednem sporu, istnieją istotne i obszerne
braki w materiale dowodowym itp.
Wykładnia ta - w kontekście stosowania przez sąd pierwszej instancji
art. 47714 § 21 k.p.c. - została ostatnio potwierdzona w uchwale Sądu Najwyższego
z dnia 21 czerwca 2023 r., III UZP 5/23 (LEX nr 3571900), w której (teza 2)
stwierdzono, że uchylenie przez sąd pierwszej instancji zaskarżonej decyzji organu
rentowego i przekazanie sprawy temu organowi do ponownego rozpoznania z
naruszeniem art. 47714 § 21 k.p.c. samodzielnie nie uzasadnia uchylenia
zaskarżonego apelacją wyroku sądu pierwszej instancji i poprzedzającej go decyzji
organu rentowego oraz przekazania sprawy do ponownego rozpoznania
bezpośrednio organowi rentowemu na podstawie art. 47714a k.p.c. Możliwość
zastosowania art. 47714a k.p.c. powinna być ograniczona do sytuacji wyjątkowych,
gdy oprócz przesłanek z art. 386 § 2 lub § 4 k.p.c. wystąpiły takie wady decyzji
organu rentowego, że nie było możliwe ich naprawienie w postępowaniu sądowym.
II UZ 55/24
11
Z tego powodu odpowiada prawu rozstrzygnięcie Sądu Apelacyjnego o uchyleniu
zaskarżonego wyroku i przekazaniu sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi
pierwszej instancji.
Należy ponadto zauważyć, że rozpoznawana sprawa nie należy do katalogu
spraw, w których możliwe jest uchylenie decyzji i przekazanie sprawy do
ponownego rozpoznania.
Zgodnie bowiem z art. 47714 § 21 k.p.c. jeżeli decyzja nakładająca na
ubezpieczonego zobowiązanie, ustalająca wymiar tego zobowiązania lub
obniżająca świadczenie, została wydana z rażącym naruszeniem przepisów o
postępowaniu przed organem rentowym, sąd uchyla tę decyzję i przekazuje sprawę
do ponownego rozpoznania organowi rentowemu. Przepis ten stanowi odstępstwo
od ogólnej zasady, że w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych
postępowanie sądowe powinno skupić się na wadach wynikających z naruszenia
prawa materialnego, a kwestia wad decyzji administracyjnych spowodowanych
naruszeniem przepisów postępowania administracyjnego pozostaje w zasadzie
poza przedmiotem tego postępowania. Sąd ubezpieczeń społecznych jako sąd
powszechny, może i powinien dostrzegać jedynie takie wady formalne decyzji
administracyjnej, które ją dyskwalifikują w stopniu odbierającym jej cechy aktu
administracyjnego jako przedmiotu odwołania.
Stosownie do treści art. 47714 § 21 k.p.c. uchylenie decyzji organu rentowego
możliwe jest wówczas, gdy dotyczy ona "ubezpieczonego" (przesłanka
podmiotowa), a przy tym jest decyzją nakładającą na niego zobowiązanie,
względnie ustalającą wymiar tego zobowiązania lub obniżającą świadczenie
(przesłanka przedmiotowa). Wobec tego konieczne jest rozważenie, czy płatnik
składek objęty jest zakresem tego przepisu. Innymi słowy, czy można uznać go za
ubezpieczonego, a jeżeli nie, to jaki status posiada on w postępowaniu.
Należy w związku z tym przywołać regulację art. 47711 § 1 k.p.c., w którym
za strony postępowania w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych uznano
między innymi ubezpieczonego, osobę odwołującą się od orzeczenia
wojewódzkiego zespołu do spraw orzekania o niepełnosprawności, inną osobę,
której praw i obowiązków dotyczy zaskarżona decyzja, organ rentowy, wojewódzki
zespół do spraw orzekania o niepełnosprawności i zainteresowanego.
II UZ 55/24
12
Nadto, należy uwzględnić definicję ubezpieczonego określoną w art. 476 § 1
pkt 2 k.p.c. Przepis ten za ubezpieczonego uznaje osobę ubiegającą się o
świadczenie z ubezpieczeń społecznych albo o emeryturę lub rentę; ustalenie
istnienia bądź nieistnienia obowiązku ubezpieczenia, jego zakresu lub wymiaru
składki z tego tytułu; świadczenia w sprawach należących do właściwości Zakładu
Ubezpieczeń Społecznych; świadczenie odszkodowawcze przysługujące w razie
wypadku lub choroby pozostające w związku ze służbą wojskową albo służbą w
Policji, Straży Granicznej, Straży Marszałkowskiej, Służbie Celno-Skarbowej,
Państwowej Straży Pożarnej, Biurze Ochrony Rządu, Służbie Ochrony Państwa,
Służbie Więziennej, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu,
Służbie Kontrwywiadu Wojskowego, Służbie Wywiadu Wojskowego oraz
Centralnym Biurze Antykorupcyjnym.
Przytoczona regulacja art. 476 § 1 pkt 2 k.p.c. nie obejmuje zatem płatnika
składek w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych, gdy organ rentowy
wydaje z urzędu decyzję ustalającą podleganie ubezpieczeniom społecznym i
obowiązek uiszczenia składek z tego tytułu (nietrafny jest pogląd przedstawiony w
wyroku Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 9 listopada 2022 r., III AUa 1269/20,
LEX nr 3480530). Płatnik składek wówczas nie "ubiega się o ustalenie istnienia
bądź nieistnienia obowiązku ubezpieczenia" (postępowanie toczy się z urzędu),
czyli nie składa wniosku w tym przedmiocie a jest to warunek uznania go w
postępowaniu cywilnym (w ramach swoistej fikcji prawnej) za "ubezpieczonego"
zgodnie z art. 476 § 5 pkt 2 lit. b k.p.c. (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 maja
2022 r., I USKP 130/21, LEX nr 3433258). Płatnik składek będący adresatem
wydanej z urzędu decyzji w przedmiocie podlegania ubezpieczeniom społecznym w
postępowaniu przed sądem ubezpieczeń społecznych ma status wymienionej w
art. 47711 § 1 k.p.c. "innej osoby, której praw i obowiązków dotyczy zaskarżona
decyzja" (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 4 października 2022 r., II UZ
31/22, LEX nr 3491361). Chodzi tu, między innymi, o decyzje wydawane w
sprawach o ustalenie istnienia ubezpieczenia i obowiązku uiszczenia składek z
tego tytułu (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 3 września 2020 r., II UZ
12/20, LEX nr 3225191). W związku z powyższym w utrwalonym orzecznictwie
Sądu Najwyższego przyjmuje się, że płatnik składek w prowadzonych przez organ
II UZ 55/24
13
rentowy z urzędu sprawach o objęcie ubezpieczeniem społecznym i określenie
wysokości podstawy wymiaru składek nie ma statusu ubezpieczonego, a więc nie
jest spełniona przesłanka podmiotowa stosowania art. 47714 § 21 k.p.c. (wyrok
Sądu Najwyższego z dnia 19 maja 2022 r., I USKP 130/21, LEX nr 3433258 oraz
postanowienia z dnia 23 czerwca 2022 r., I USK 343/21, LEX nr 3455688 i 8
grudnia 2022 r., II UZ 34/22, LEX nr 3521796).
Innymi słowy brak prawidłowego doręczenia przedmiotowej decyzji
ubezpieczonemu lub zainteresowanemu nie może stanowić rażącego naruszenia
prawa w rozumieniu art. 47714 § 21 k.p.c., gdyż nie jest to przedmiotem tej regulacji.
Co do przesłanki przedmiotowej stosowania art. 47714 § 21 k.p.c. należy
stwierdzić, że określającej podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne
i ustalającej kwoty składek na ubezpieczenia społeczne nie sposób utożsamiać z
"decyzją nakładającą na ubezpieczonego zobowiązanie, ustalająca wymiar tego
zobowiązania lub obniżającą świadczenie". W szczególności określenie podstawy
wymiaru składek nie jest tożsame z nałożeniem na ubezpieczonego zobowiązania
(powołany wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 maja 2022 r., I USKP 130/21). Czym
innym jest bowiem "nałożyć zobowiązanie" - co sugeruje działanie konstytutywne, a
czym innym "ustalić podleganie ubezpieczeniom społecznym" - co wiąże się z
aspektem deklaratywnym (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 4 października
2022 r., II UZ 31/22, LEX nr 3491361). Przepis art. 47714 § 21 k.p.c. uprawnia sąd
pierwszej instancji do uchylenia decyzji i przekazania sprawy do ponownego
rozpoznania organowi rentowemu tylko w razie, gdy została ona wydana z rażącym
naruszeniem przepisów o postępowaniu przed organem rentowym. Jednak
warunkiem takiego rozstrzygnięcia jest uprzednie ustalenie, że decyzja dotyczy
zobowiązania ubezpieczonego, wymiaru tego zobowiązania lub obniżenia
świadczenia. Zobowiązaniem takim może być na przykład nałożenie obowiązku
zapłaty składek na ubezpieczenia społeczne własne lub pracowników (osób
współpracujących) lub zobowiązanie do zwrotu wadliwie wypłaconego świadczenia
ubezpieczeniowego albo zobowiązanie do zapłaty należności składkowych przez
podmiot, który nie zgłosił w wymaganym terminie wniosku o upadłość lub likwidację
spółki. Nie można natomiast art. 47714 § 21 k.p.c. interpretować jako obejmującego
również "zobowiązanie w zakresie podlegania ubezpieczeniom społecznym", gdyż
II UZ 55/24
14
podleganie ubezpieczeniom społecznym przez pracownika ma charakter
obligatoryjny i organ rentowy nie może zobowiązać pracownika ani jego
pracodawcy do "podlegania ubezpieczeniom społecznym" (postanowienie Sądu
Najwyższego z dnia 8 grudnia 2022 r., II UZ 34/22, LEX nr 3521796). W związku z
tym nawet w przypadku, gdy decyzja zapadnie z rażącym naruszeniem prawa
(także procesowego) nie jest możliwe jej uchylenie w sytuacji, gdy jej przedmiotem
jest podleganie ubezpieczeniom społecznym (nietrafna jest więc występująca w
orzecznictwie wykładnia, że decyzja stwierdzająca podleganie jako pracownik u
płatnika składek obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym,
wypadkowemu, chorobowemu i ustalająca podstawę wymiaru składek jest objęta
dyspozycją art. 47714 § 21 k.p.c. jako ustalająca wymiar zobowiązań; wyroki Sądu
Okręgowego w Gliwicach z dnia 15 czerwca 2021 r., VIII U 1376/20, LEX nr
3226808 oraz z dnia 21 lipca 2021 r., VIII U 338/19, LEX nr 3273859).
Powyższe rozważania prowadzą do konkluzji, że decyzja Zakładu
Ubezpieczeń Społecznych stwierdzająca podleganie ubezpieczeniom społecznym
w charakterze osoby wykonującej pracę na podstawie umowy o świadczenie usług
u konkretnego płatnika składek nie jest objęta art. 47714 § 21 k.p.c.
Mając powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814 k.p.c. w
związku z art. 3941 § 3 k.p.c. oddalił zażalenie. Nie orzeczono o kosztach
postępowania z uwagi na to, że postępowanie nie zostało zakończone (art. 108 § 1
zdanie pierwsze k.p.c.).
[I.T.]
[a.ł]
