II UZ 44/24
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w składzie:
Dnia 12 lutego 2025 r.
SSN Leszek Bielecki
w sprawie z odwołania J. C.
przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w Gdańsku
o prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń
Społecznych w dniu 12 lutego 2025 r.,
zażalenia organu rentowego na postanowienie Sądu Apelacyjnego w Gdańsku
z dnia 17 maja 2024 r., sygn. akt III AUa 594/23 upr.,
uchyla zaskarżone postanowienie.
UZASADNIENIE
Sąd Apelacyjny w Gdańsku III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych
postanowieniem z 17 maja 2024 r., III AUa 594/23 upr., w sprawie z odwołania J. C.
od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w Gdańsku, w przedmiocie
ustalenia prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy, odrzucił skargę kasacyjną
organu rentowego od wyroku tegoż Sądu z 25 stycznia 2024 r.
Sąd Apelacyjny wskazał, że sprawa została rozpoznana w postępowaniu
uproszczonym w pierwszej i drugiej instancji z uwagi na wartość przedmiotu sporu
niższej niż 20.000 zł zgodnie z art. 5051 § 1 k.p.c. Z tej też przyczyny, zgodnie z
art. 3982 § 2 pkt 3 k.p.c., skarga kasacyjna była niedopuszczalna.
Co prawda organ rentowy w skardze kasacyjnej wskazał, że wartość
przedmiotu sporu wynosi 24.824,48 zł, jednakże Sąd Apelacyjny nie zgodził się z
II UZ 44/24
2
tym stanowiskiem. Powołał się na art. 25 i 26 k.p.c., które wyznaczają tzw. regułę
stałości wartości przedmiotu sporu w toku całego postępowania sądowego, co
zapewnia w procedurze cywilnej właściwy tok postępowania, uniemożliwiając
ustawiczne wszczynanie incydentalnych sporów dotyczących tej wartości. Jeśli
zatem pozwany złożyłby ponowny wniosek o sprawdzenie wartości przedmiotu
sporu, to podlegać będzie on odrzuceniu w oparciu o omawiany przepis. Wskazana
przez powoda wartość przedmiotu sporu, która nie została sprawdzona przez Sąd
pierwszej instancji, pozostała aktualna w postępowaniu apelacyjnym, a następnie w
postępowaniu kasacyjnym.
Dalej Sąd Apelacyjny wyjaśnił, że postępowanie w sprawie w pierwszej
instancji toczyło się w trybie uproszczonym, organ rentowy miał prawo złożyć zarzut
w zakresie sprawdzenia przedmiotu sporu, czego nie zrobił. W apelacji pozwany
nie określił wartości przedmiotu zaskarżenia. Zatem Sąd Apelacyjny ustalił wartość
przedmiotu zaskarżenia i uznał, że niniejsza sprawa powinna zostać rozpoznana w
trybie uproszczonym.
Zażalenie na postanowienie w przedmiocie odrzucenia skargi kasacyjnej
złożył organ rentowy. Zaskarżając je w całości, zarzucił naruszenie przepisów
postępowania, które to uchybienie miało istotny wpływ na wynik sprawy: 1/ art. 3986
§ 2 w związku z art. 3982 § 2 pkt 3 w związku z art. 5051 § 1 w związku z art. 5051
§ 2 pkt 4) w związku z art. 201 § 1 i 2 k.p.c. przez bezpodstawne odrzucenie skargi
kasacyjnej pozwanego organu rentowego, podczas gdy Sąd Apelacyjny rozpoznał
niniejszą sprawę nieprawidłowo w postępowaniu uproszczonym, bowiem nie mogła
ona zostać rozpoznana w tym trybie, gdyż nie kwalifikowała się do takiego
postępowania ze względu na wartość przedmiotu sporu i zaskarżenia
przekraczającą 20.000 zł oraz nie zostało wydane i doręczone pozwanemu
stosowne zarządzenie, a następnie postanowienie o skierowaniu sprawy do
rozpoznania sprawy w postępowaniu uproszczonym, a zatem uznać należy, że
sprawa nie została w ogóle rozpoznana przez Sąd Apelacyjny w tym trybie; 2/
art. 25 § 1 i § 2 w związku z art. 26 w związku z art. 130 § 1 k.p.c. przez ustalenie
wartości przedmiotu zaskarżenia przez we własnym zakresie, podczas gdy
wskazane przepisy, nie dają podstaw do takiego działania sądu, a jedynie
upoważniają Sąd do sprawdzenia wartości przedmiotu zaskarżenia oznaczonej
II UZ 44/24
3
przez skarżącego i zarządzenia w tym celu dochodzenia, a następnie wydania w
tym zakresie stosownego postanowienia, które powinno zostać doręczone stronom.
Wskazując na powyższe organ rentowy wniósł o uchylenie w całości
zaskarżonego postanowienia, ewentualnie o jego uchylenie w całości i przekazanie
sprawy do ponownego rozpoznania, oraz o zasądzenie od powoda na rzecz
pozwanego zwrotu kosztów postępowania według norm przepisanych.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Oceniane w niniejszym postępowaniu zażalenie jest uzasadnione.
Wstępnie Sąd Najwyższy zauważa, że (co do zasady) w sprawach z zakresu
ubezpieczeń społecznych skarga kasacyjna przysługuje niezależnie od wartości
przedmiotu zaskarżenia jedynie w sprawach o przyznanie i o wstrzymanie
emerytury lub renty oraz o objęcie obowiązkiem ubezpieczenia społecznego
(art. 3982 § 1 zdanie drugie k.p.c.). Regulacja ta bez wątpienia określa wyjątek od
zasady, w myśl której skarga kasacyjna jako limitowany (i nadzwyczajny) środek
zaskarżenia nie przysługuje w sprawach o prawa majątkowe (a takimi są przecież
także sprawy o emeryturę i rentę oraz o objęcie obowiązkiem ubezpieczenia
społecznego - por. pośród wielu postanowienie Sądu Najwyższego z 27 września
2023 r., I UZ 5/23, LEX nr 3610344), w których wartość przedmiotu zaskarżenia jest
niższa niż określona w art. 3982 § 1 zdanie pierwsze k.p.c. Kolejne przykłady spraw,
w których skarga kasacyjna - ze względu na ich przedmiot - jest niedopuszczalna,
zostały określone w art. 3982 § 2 - 4 k.p.c. Wśród tych spraw art. 3982 § 2 pkt 3
k.p.c. wymienia zaś sprawy rozpoznane w postępowaniu uproszczonym. Regulacja
ta nie jest natomiast nowa, gdyż przewidywał ją już art. 3921 § 2 pkt 3 k.p.c.
obowiązujący w czasie, gdy środkiem zaskarżenia orzeczeń wydanych przez sąd
drugiej instancji była kasacja, a nie jak obecnie - skarga kasacyjna. Nie może więc
budzić wątpliwości, że jeśli sprawa została rozpoznana w postępowaniu
uproszczonym, to skarga kasacyjna w takiej sprawie jest niedopuszczalna.
W aktualnym orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się jednak, że o
tym, czy sprawa jest rozpoznawana (została rozpoznana) w postępowaniu
uproszczonym, nie decyduje wyłącznie spełnienie (obiektywne) przesłanek z
II UZ 44/24
4
art. 5051 k.p.c., lecz znaczenie mają czynności stron, przewodniczącego lub sądu
pierwszej instancji. Nie można bowiem uznać, aby samo spełnienie przesłanek z
art. 5051 k.p.c. przesądzało o tym, że sprawa została rozpoznana w postępowaniu
uproszczonym. Decydujące znaczenie ma to, czy sąd pierwszej instancji
rzeczywiście zasadnie rozpoznał sprawę w tym postępowaniu. Może być bowiem
tak, że sąd pierwszej instancji rozpozna sprawę, w której były spełnione przesłanki
z art. 5051 k.p.c., w postępowaniu "zwykłym" i odwrotnie, rozpozna w postępowaniu
uproszczonym sprawę, która nie kwalifikowała się do rozpoznania w tym
postępowaniu odrębnym.
Sprawa niniejsza została zakwalifikowana do rozpoznania w postępowaniu
uproszczonym z uwagi na wartość przedmiotu wartości przedmiotu sporu, która nie
została oznaczona w odwołaniu wniesionym przez ubezpieczoną, a
przewodniczący nie przeprowadził badania, o którym mowa w art. 201 § 1 zdanie
pierwsze k.p.c., do czego był przecież zobowiązany, skoro czynność ta, nie ma
wyłącznie charakteru "organizacyjnoadministracyjnego", lecz jest czynnością
procesową o istotnym znaczeniu.
Wartość przedmiotu zaskarżenia pierwszy raz została wskazana przez organ
rentowy dopiero w skardze kasacyjnej na kwotę 24.824,48 zł.
Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Sądu Najwyższego badanie wartości
przedmiotu zaskarżenia podanej w skardze kasacyjnej ma na celu sprawdzenie,
czy skarga kasacyjna jest dopuszczalna ze względu na minimalną wartość
zaskarżenia wymaganą od skargi kasacyjnej według art. 3982 § 1 k.p.c. i nie może
być utożsamiane ze sprawdzeniem wartości przedmiotu sporu, o którym stanowią
art. 25 i 26 k.p.c. O ile bowiem przepisy te wyrażają potrzebę ustabilizowania w
postępowaniu cywilnym wartości przedmiotu sporu na potrzeby określenia
właściwości rzeczowej sądu i wysokości należnych opłat sądowych, o tyle gdy
chodzi o określenie wartości przedmiotu zaskarżenia na użytek ustalenia
dopuszczalności skargi kasacyjnej potrzeba taka nie występuje, ważne jest
natomiast, by rozpoznaniu przez Sąd Najwyższy podlegały jedynie te skargi
kasacyjne, których dopuszczalność przewidują przepisy procesowe, a nie
niewłaściwe określenie wartości przedmiotu sporu przez stronę. W rezultacie nawet
brak sprawdzenia wartości przedmiotu zaskarżenia podanej w apelacji nie eliminuje
II UZ 44/24
5
możliwości weryfikacji prawidłowości podanej wartości przedmiotu zaskarżenia w
skardze kasacyjnej (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z 6 marca 2018 r.,
II UZ 119/17, LEX nr 2456371; postanowienie Sądu Najwyższego z 11 września
2013 r., II UZ 45/13, LEX nr 1375203). Należy przy tym pamiętać, że sąd drugiej
instancji nie tylko jest uprawniony, ale i zobowiązany do sprawdzenia - w razie
wątpliwości - wskazanej w skardze wartości przedmiotu zaskarżenia. Uprawnienie
sądu obejmuje nie tylko skontrolowanie danych składających się na tę wartość, lecz
także sposobu jej obliczenia, natomiast nie nakłada powinności jej samodzielnego
ustalania. W sprawach o świadczenia emerytalno-rentowe, zwrócenie się do
organu rentowego o ustosunkowanie się do wskazanej w skardze kasacyjnej
wartości przedmiotu zaskarżenia jest uprawnionym sposobem jej weryfikacji (zob.
postanowienie Sądu Najwyższego z 2 sierpnia 2011 r., II UZ 27/11, LEX nr
1106736).
Wszystkie sprawy z zakresu ubezpieczeń społecznych są co do zasady
sprawami o prawa majątkowe i tak należy je traktować. Pośrednio wynika to z
art. 3982 § 1 zdanie drugie k.p.c. Zgodnie z tym przepisem, w sprawach z zakresu
ubezpieczeń społecznych skarga kasacyjna przysługuje niezależnie od wartości
przedmiotu zaskarżenia w sprawach o przyznanie i o wstrzymanie emerytury lub
renty oraz o objęcie obowiązkiem ubezpieczenia społecznego. Oznacza to, że
wymienione kategorie spraw mają charakter majątkowy, jednak wartość przedmiotu
zaskarżenia nie determinuje dopuszczalności skargi kasacyjnej.
Sąd ma obowiązek sprawdzić wartość przedmiotu zaskarżenia wskazaną
przez skarżącego. W takim wypadku podstawą działania sądu są przepisy
regulujące dopuszczalność środka oraz skutki wynikające z jego
niedopuszczalności, a nie art. 25; przepis ten może być jednak stosowany przez
analogię (zob. postanowienia Sądu Najwyższego: z 7 kwietnia 1997 r., III CKN
71/97; z 9 lipca 1997 r., II CKN 257/97; z 6 kwietnia 2007 r., z 16 kwietnia 2008 r.,
V CZ 17/08, OSNC-ZD 2009, Nr 1, poz. 8; z 22 marca 2012 r., V CZ 157/11; z 17
kwietnia 2021 r., II CSK 226/20).
Z powyższych względów zasadnym jest ponowne sprawdzenie wartości
przedmiotu zaskarżenia. Jeśli przekracza ona kwotę 20.000 zł należy uznać, że
sprawa nie została prawidłowo rozpoznana w postępowaniu uproszczonym, a tylko
II UZ 44/24
6
w takim przypadku skarga kasacyjna wniesiona od wyroku wydanego w tej sprawie
nie jest dopuszczalna z mocy art. 3982 § 2 pkt 3 k.p.c.
W związku z powyższym stwierdzić należy, że brak było podstaw do
odrzucenia skargi i Sąd Najwyższy na podstawie. 39815 § 1 w związku z art. 3941
§ 3 k.p.c., orzekł jak w sentencji.
[SOP]
r.g.
