II USKP 80/23
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w składzie:
Dnia 3 czerwca 2025 r.
SSN Piotr Prusinowski (przewodniczący)
SSN Zbigniew Korzeniowski (sprawozdawca)
SSN Krzysztof Staryk
w sprawie z odwołania L.O.
przeciwko Dyrektorowi Zakładu Emerytalno-Rentowego Ministerstwa Spraw
Wewnętrznych i Administracji w Warszawie
o wysokość świadczenia,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń
Społecznych w dniu 3 czerwca 2025 r.,
skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego w Białymstoku
z dnia 13 października 2022 r., sygn. akt III AUa 400/22,
I. oddala skargę kasacyjną,
II. zasądza od pozwanego Dyrektora Zakładu Emerytalno-
Rentowego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji w
Warszawie na rzecz L.O. 240 zł (dwieście czterdzieści) tytułem
zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu
kasacyjnym z odsetkami z art. 98 § 11 k.p.c.
Zbigniew Korzeniowski Piotr Prusinowski Krzysztof Staryk
[M.D.]
II USKP 80/23
2
UZASADNIENIE
Sąd Apelacyjny w Białymstoku wyrokiem z 13 października 2022 r. oddalił
apelację pozwanego Dyrektora Zakładu Emerytalno-Rentowego Ministerstwa Spraw
Wewnętrznych i Administracji w Warszawie z 29 marca 2022 r., który zmienił decyzję
pozwanego z 4 sierpnia 2017 r. i przywrócił L.O. od 1 października 2017 r. rentę
rodzinną po zmarłym mężu M.O. w wysokości z września 2017 r. z uwzględnieniem
kolejnych waloryzacji.
Pozwany decyzją z 4 sierpnia 2017 r., na podstawie art. 24a w zw. z art. 32
ust. 1 pkt 1 ustawy z 18 lutego 1994 r. o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy
Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby
Kontrwywiadu Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura
Antykorupcyjnego, Straży Granicznej, Biura Ochrony Rządu, Państwowej Straży
Pożarnej i Służby Więziennej oraz ich rodzin (Dz.U. z 2016 r., poz. 708 z późn. zm.)
oraz na podstawie otrzymanej z IPN informacji Nr […] z 7 marca 2017 r., ponownie
ustalił wysokość renty rodzinnej L.O. po zmarłym renciście. Przeliczenie powyższego
świadczenia polegało na obniżeniu jego wysokości z powodu służby jej męża M.O.
na rzecz totalitarnego państwa w okresach od 1 października 1947 r. do 31 grudnia
1956 r. oraz od 1 grudnia 1965 r. do 5 września 1985 r. stosownie do informacji IPN.
Wysokość renty rodzinnej wraz z przysługującymi wzrostami i dodatkami została
ustalona na kwotę 2.144,86 zł.
Sąd Okręgowy ustalił, że mąż odwołującej M.O. (ur. w 1925 r.) 1 października
1947 r. został przyjęty do KWMO w B. Następnie 25 listopada 1947 r. został
przekazany do dyspozycji WUBP w B., pełnił służbę, awansując i obejmując kolejne
stanowiska. 5 września 1985 r. został zwolniony ze służby. Decyzją z 21 października
1985 r. przyznano mu prawo do emerytury milicyjnej. Dyrektor Zakładu Emerytalno-
Rentowego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji decyzją z dnia 10
sierpnia 2004 r. ustalił dla wnioskodawczyni prawo do policyjnej renty rodzinnej w
związku ze śmiercią męża. Decyzją (waloryzacyjną) z 27 lutego 2017 r. wysokość
renty rodzinnej wnioskodawczyni od 1 marca 2017 r. ustalono na kwotę 3.617,55 zł.
Na skutek zmiany przepisów ustawy z 18 lutego 1994 r. o zaopatrzeniu emerytalnym
II USKP 80/23
3
funkcjonariuszy Policji (...) i po pozyskaniu informacji IPN o przebiegu służby
wskazującej, że mąż odwołującej pełnił służbę na rzecz totalitarnego państwa, o
której mowa w art. 13b ustawy, organ rentowy wydał zaskarżoną decyzję.
Sąd Okręgowy odwołanie L.O. uznał za zasadne. Stan faktyczny sprawy
wynikający z przytoczonych dowodów zasadniczo nie był sporny między stronami.
Odwołująca kwestionowała przyjęcie przez organ rentowy, że służba jej męża w
okresie wskazanym przez IPN była wykonywana na rzecz państwa totalitarnego oraz
podnosiła szereg zarzutów sprzeczności zastosowanych przepisów ustawy z dnia 18
lutego 1994 r. o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Policji, Agencji
Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu
Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego,
Straży Granicznej, Biura Ochrony Rządu, Państwowej Straży Pożarnej i Służby
Więziennej oraz ich rodzin (Dz.U. z 2016 r., poz. 708 ze zm.) z normami Konstytucji
Rzeczpospolitej Polskiej oraz przepisami Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i
Podstawowych Wolności. Zastosowane przepisy wprowadzono na mocy art. 1
ustawy nowelizującej z 16 grudnia 2016 r. Zgodnie z art. 15c, w przypadku osoby,
która pełniła „służbę na rzecz totalitarnego państwa” i która pozostawała w służbie
przed dniem 2 stycznia 1999 r., emerytura wynosi: 0% podstawy wymiaru - za każdy
rok tej służby a przy tym, emerytury nie podwyższa się zgodnie z art. 15 ust. 2 i 3
ustawy nowelizowanej, jeżeli okoliczności uzasadniające podwyższenie wystąpiły w
związku z pełnieniem służby na rzecz totalitarnego państwa, o której mowa w art.
13b. Jednocześnie ustawodawca wprowadził ograniczenie, zgodnie z którym
wysokość emerytury ustalonej zgodnie z art. 15c ust. 1 i 2 nie może być wyższa niż
miesięczna kwota przeciętnej emerytury wypłaconej przez Zakład Ubezpieczeń
Społecznych z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.
Stosownie do art. 24a ust. 1 w przypadku renty rodzinnej przysługującej po
osobie, która pełniła służbę na rzecz totalitarnego państwa, o której mowa w art. 13b,
i która pozostawała w służbie przed dniem 2 stycznia 1999 r., renta rodzinna
przysługuje na zasadach określonych w art. 24, z zastrzeżeniem, iż wysokość renty
rodzinnej ustala się na podstawie świadczenia, które przysługiwało lub
przysługiwałoby zmarłemu z uwzględnieniem przepisów art. 15c lub art. 22a.
II USKP 80/23
4
Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 16 czerwca 2021 r. w sprawie sygn.
akt P 10/20 orzekł, że art. 22a ust. 2 ustawy z dnia 18 lutego 1994 r. o zaopatrzeniu
emerytalnym funkcjonariuszy Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego,
Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby Wywiadu
Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Straży Granicznej, Straży
Marszałkowskiej, Służby Ochrony Państwa, Państwowej Straży Pożarnej, Służby
Celno-Skarbowej i Służby Więziennej oraz ich rodzin (Dz.U. z 2020 r., poz. 723) jest
zgodny z art. 2 oraz z art. 67 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji
Rzeczypospolitej Polskiej.
Sądowi znany jest również fakt zwrócenia się przez Sąd Okręgowy w
Warszawie z pytaniem prawnym do Trybunału Konstytucyjnego z uwagi na powzięte
wątpliwości co do zgodności z Konstytucją RP przepisów art. 15c, art. 22a oraz
art. 13 ust. 1 lit. 1c w związku z art. 13b ustawy zaopatrzeniowej w brzmieniu
nadanym przez art. 1 ustawy z dnia 16 grudnia 2016 r. o zmianie ustawy o
zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Policji, Agencji Bezpieczeństwa
Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby
Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Straży Granicznej,
Biura Ochrony Rządu, Państwowej Straży Pożarnej i Służby Więziennej oraz ich
rodzin (Dz.U. z 2016 r., poz. 2270). Wątpliwości te zostały szeroko przedstawione w
postanowieniu Sądu Okręgowego w Warszawie z dnia 24 stycznia 2018 r. sygn. akt
XIII 326/18, sprawa zawisła przed Trybunałem Konstytucyjnym w dniu 27 lutego
2018 r. pod sygn. akt P 4/18 i do chwili obecnej nie zostało wydane rozstrzygnięcie.
W ocenie Sądu w świetle powyższego orzeczenia oraz pomimo faktu
procedowania przez Trybunał Konstytucyjny w zakresie przepisów będących
podstawą prawną rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie, okoliczności faktyczne
pozwalają na wyrokowanie.
Sąd ubezpieczeń społecznych nie jest związany treścią informacji o przebiegu
służby przedstawionej przez Instytut Pamięci Narodowej zarówno co do faktów jak i
co do kwalifikacji prawnej tych faktów. Sąd, w przeciwieństwie do organu rentowego,
nie jest związany określonymi środkami dowodowymi, gdyż zgodnie z treścią art. 473
k.p.c. w postępowaniu przed sądem w sprawach z zakresu prawa pracy i
ubezpieczeń społecznych nie stosuje się przepisów ograniczających
II USKP 80/23
5
dopuszczalność dowodu ze świadków i przesłuchania stron. Oznacza to, że każdy
fakt może być dowodzony wszelkimi środkami, które Sąd uzna za pożądane, o czym
stanowi art. 473 § 1 k.p.c.
W ocenie Sądu Okręgowego nie wystarczy pełnić służby w jednostkach
wymienionych w art. 13b, albowiem służba ta musi mieć jeszcze cechy „służby na
rzecz totalitarnego państwa”. Inna wykładnia cytowanego przepisu miałaby charakter
niekonstytucyjny i naruszałaby m.in. art. 30 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej w
zakresie godności człowieka, której ochrona i poszanowanie jest obowiązkiem
poprzez stygmatyzowanie emerytów policyjnych i ich dyskredytację prawną i
moralną. Osoby te potraktowane zostałyby jako służące władzy komunistycznej,
dążącej do absolutnego podporządkowania sobie obywateli i wszystkich sfer ich
życia, uznając ich za osobowy substrat aparatu bezpieczeństwa, tj. państwa
reżimowego czy policji politycznej. Ustawa nie precyzując stanowisk w aparacie
bezpieczeństwa dotyczyłaby więc także osób, których funkcja czy praca nie miały
charakteru operacyjnego, lecz pomocniczy, niezwiązany z głównymi funkcjami
resortu.
Inne rozumienie cytowanego przepisu prowadziłoby też do sprzeczności z
art. 67 ust. 1 Konstytucji w zw. z art. 31 ust. 3 Konstytucji (prawo do zabezpieczenia
społecznego) z uwagi na brak zróżnicowania emerytów mundurowych i brak
proporcjonalności przyjętych rozwiązań. Ustawodawca nadto przyjął fikcję prawną
polegającą na przyjęciu mnożnika 0% podstawy wymiaru, tak jakby funkcjonariusze
nie pracowali jak też, niezależnie od ich służby poza jednostkami wymienionymi w
art. 13b często wieloletniej, wprowadził ograniczenie, zgodnie z którym wysokość
emerytury nie może być wyższa niż miesięczna kwota przeciętnej emerytury
wypłaconej przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych z Funduszu Ubezpieczeń
Społecznych. Takie drastyczne rozwiązania ustawowe przy braku prokonstytucyjnej
wykładni z pewnością doprowadziłyby również do naruszenia art. 2 Konstytucji
(ochrony praw nabytych poprzez zakaz stanowienia norm arbitralnie odbierających
lub ograniczających prawa podmiotowe, zasady zaufania do państwa i stanowionego
przez nie prawa, zasady sprawiedliwości społecznej), a w odniesieniu do praw
majątkowych także art. 64 ust. 2 Konstytucji.
II USKP 80/23
6
Ustawa dezubekizacyjna nie zawiera definicji „służby na rzecz totalitarnego
państwa” (...). Niewątpliwie w spornym okresie mąż odwołującej pełnił służbę w
organach wymienionych w przepisie art. 13b, co wynika wprost z dokumentów
znajdujących się w aktach osobowych, w szczególności z karty przebiegu służby.
Tym niemniej przepis art. 13b, dla jego zastosowania wymaga jeszcze stwierdzenia,
że osoba pełniąca służbę prowadziła działalność, która miała cechy „służby na rzecz
totalitarnego państwa” zdefiniowanej w ustawie z 18 października 2006 r. o
ujawnianiu informacji o dokumentach organów bezpieczeństwa państwa z lat 1944-
1990 oraz o treści tych dokumentów. Tymczasem materiał dowodowy zgromadzony
w sprawie nie wskazuje, aby mąż odwołującej wykonywał czynności o takim
charakterze. W szczególności, z akt osobowych zmarłego funkcjonariusza nie
wynika, aby podejmował on specyficzne bezpośrednie działania, które zmierzały do
nękania obywateli i naruszania ich podstawowych praw i wolności. Brak jest też
wskazań, że działania takie podejmował pośrednio przez ich organizowanie,
inspirowanie, nadzorowanie. Tym samym w ocenie Sądu brak jest podstaw, aby
uznać, że mąż wnioskodawczyni pełnił służbę na rzecz totalitarnego państwa w
rozumieniu wcześniej określonym.
Sąd Okręgowy uznał, że decyzja obniżająca rentę rodzinną od 1 października
2017 r. jest nieprawidłowa. Zmienił ją i przywrócił jej wysokość do poziomu z września
2017 r. z uwzględnieniem kolejnych waloryzacji.
Sąd Apelacyjny oddalenie apelacji oparła na następującej argumentacji.
Obecna ustawa z 18 lutego 1994 r. w brzmieniu nadanym przez ustawę
zmieniającą z 16 grudnia 2016 r. po pierwsze nakazała traktować okresy wskazane
w art. 13b ust. 1, (okresy służby w szeroko pojętym aparacie bezpieczeństwa PRL)
z przelicznikiem 0,00% a po drugie wprowadziła mechanizm, zgodnie z którym
wysokość emerytury mundurowej dla funkcjonariusza, który choć jeden dzień przed
31 lipca 1990 r. pełnił służbę w organach/instytucjach wskazanych w art. 13b ustawy
nie może przekroczyć średniej emerytury wypłacanej przez ZUS (w 2017 r. wynosiła
ona 2.069,02 zł) i to bez względu na to w jakiej wysokości funkcjonariusz wypracował
świadczenie, służąc w służbach mundurowych (UOP, ABW, POLICJA itp.) po
transformacji ustrojowej.
II USKP 80/23
7
W ocenie Sądu Apelacyjnego, zasadnicze znaczenie w rozpoznawanej
sprawie ma prokonstytucyjna wykładnia dokonana przez Sąd Najwyższy w uchwale
składu siedmiu sędziów z 16 września 2020 r. (III UZP 1/20) wskazująca, jak należy
rozumieć kryterium „pełnienia służby na rzecz państwa totalitarnego”.
Sąd Najwyższy w szczególności wskazał, że pojęcie „służby na rzecz
totalitarnego państwa” sensu stricte: „powinno objąć lata 1944-1956 i wiązać się
wyłącznie z miejscem pełnienia służby, o ile oczywiście nie zostaną wykazane przez
zainteresowanego przesłanki z art. 15c ust. 5 ustawy z 1994 r. lub w informacji o
przebiegu służby, wskazane zostaną okoliczności z art. 13a ust. 4 pkt 3 ustawy z
1994 r.” (pkt 93 uchwały Sądu Najwyższego). Natomiast „pojęcie sensu largo obejmie
zaś okres wskazany w art. 13b, czyli łączy w sobie cechy okresu totalitarnego i
posttotalitarnego (autorytarnego) oraz pierwszego okresu transformacji, to jest od
utworzenia rządu T. Mazowieckiego. [...] tak interpretowane pojęcie zostanie
ukierunkowane na funkcje, jakie pełnił i zadania, jakie podczas służby wykonywał
funkcjonariusz.” (pkt 94 uchwały Sądu Najwyższego).
W niniejszej sprawie Instytut Pamięci Narodowej wydał informację o przebiegu
służby stosownie do art. 13a ust. 1 ustawy z 1994 r. i na podstawie akt osobowych
stwierdził, że M.O. w okresach od 1 października 1947 r. do 31 grudnia 1956 r. oraz
od 1 grudnia 1965 r. do 5 września 1985 r. pełnił służbę na rzecz totalitarnego
państwa, o której mowa w art. 13b ustawy.
Informacją tą sąd powszechny nie jest związany zarówno co do faktów, jak też
ich kwalifikacji prawnej.
Ustalenia faktyczne dokonane przez Sąd Okręgowy w zakresie przebiegu
służby M.O. wskazują, że w okresie od 1 października 1947 r. do 31 grudnia 1956 r.
pełnił on służbę jako młodszy referent Sekcji I Wydziału I WUBP w B., młodszy
referent Sekcji IV Wydziału I WUBP w B., referent Sekcji VI Wydziału I WUBP w B.,
słuchacz rocznej szkoły oficerskiej CW MBP, referent Sekcji II Wydziału I w Biurze
Specjalnym, oficer śledczy Sekcji II Wydziału IV w Departamencie X, referent Sekcji
I Wydziału I w Departamencie X, oficer śledczy Sekcji II Wydziału II w Departamencie
Śledczym, referent Sekcji I Sekretariatu Ogólnego w Departamencie VII, oficer
sprawozdawczy Sekcji I Sekretariatu Ogólnego w Departamencie VII.
II USKP 80/23
8
W okresie od 1 grudnia 1965 r. do 5 września 1985 r. pełnił służbę jako starszy
oficer operacyjny w Sekretariacie Wydziału Prezydialnego, starszy oficer operacyjny
Wiceministra Sekretariatu Wiceministra Wydziału I w Gabinecie Ministra, starszy
oficer Wydziału Prezydialnego, inspektor Sekcji Zagranicznej Wydziału
Prezydialnego w Gabinecie Ministra. Od 1 grudnia 1978 r. pełnił służbę jako starszy
inspektor Wydziału Prezydialnego na wolnym etacie starszego inspektora
Inspektoratu Kierownictwa.
Z art. 13b ust. 1 pkt 4 ustawy z 18 lutego 1994 r. o zaopatrzeniu emerytalnym
funkcjonariuszy Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu,
Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego, Centralnego
Biura Antykorupcyjnego, Straży Granicznej Biura Ochrony Rządu, Państwowej
Straży Pożarnej i Służby Więziennej oraz ich rodzin (tekst jedn. z 2020 r., poz. 723)
wynika, że za służbę na rzecz totalitarnego państwa uznaje się służbę od dnia 22
lipca 1944 r. do dnia 31 lipca 1990 r. w jednostkach organizacyjnych podległych
Resortowi Bezpieczeństwa Publicznego PKWN, Ministerstwu Bezpieczeństwa
Publicznego i Komitetowi d/s Bezpieczeństwa Publicznego, a w szczególności w
jednostkach Milicji Obywatelskiej w okresie do 14.12.1954 r.
W ocenie Sądu Apelacyjnego generalnie każda służba w latach 1945-1956
(do 13 listopada 1956 r., tj. daty zniesienia Komitetu do Spraw Bezpieczeństwa
Publicznego przy Radzie Ministrów - ustawą z dnia 13 listopada 1956 r. o zmianie
organizacji naczelnych organów administracji publicznej w zakresie bezpieczeństwa
publicznego (Dz.U. Nr 54, poz. 241) osoby niepełniącej funkcji pomocniczych, w
jednostkach organizacyjnie podległych Ministerstwu Bezpieczeństwa Publicznego i
Komitetowi do Spraw Bezpieczeństwa Publicznego, ale w szczególności służba
polegająca na pracy operacyjnej lub ściśle z nią związana, jest prima facie służbą na
rzecz totalitarnego państwa w rozumieniu art. 13b ust. 1 pkt 4 ustawy o zaopatrzeniu
emerytalnym. Wynika to z jednoznacznej negatywnej moralno- prawnej oceny celów
działania ówczesnego państwa i stopnia jego opresyjności, co realizowane było w
szczególności poprzez działania organów bezpieczeństwa, a także oceny metod
działania tych organów.
Z charakterystyki z przebiegu służby w Milicji Obywatelskiej M.O., znajdującej
się w jego aktach osobowych wynika, że zlecone czynności wykonywał przeważnie
II USKP 80/23
9
w terenie - prowadził sprawy operacyjne, posiadał w kontakcie tajnych
współpracowników, uczestniczył również w walkach z ugrupowaniami reakcyjnego
podziemia. Jak powszechnie wiadomo „reakcyjne podziemie” to propagandowe
określenie używane w okresie Polski Ludowej wobec wszystkich ugrupowań
stawiających opór sowietyzacji Polski i podporządkowywaniu jej ZSRR.
Sąd Apelacyjny uznał, że M.O. pełnił służbę na rzecz państwa totalitarnego od
1 października 1947 r. do 31 grudnia 1956 r.
Jednak, w ocenie Sądu Apelacyjnego, zastosowanie przepisów art. 15c ust. 1
i ust. 3 w zw. z art. 24a ust. 1 i ust. 2 ustawy z 18 lutego 1994 r. w brzmieniu nadanym
ustawą z 16 grudnia 2016 r. w okolicznościach rozpoznawanej sprawy (w stosunku
do okresu pełnienia służby na rzecz totalitarnego państwa) narusza art. 1 Protokołu
nr 1 do Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności
sporządzony w Paryżu dnia 20 marca 1952 r. w związku z art. 2 i art. 6 ust. 3 Traktatu
o Unii Europejskiej.
Prawo Unii Europejskiej zapewnia ochronę praw i wolności, a ochrona ta
uznawana jest za jedną z ogólnych zasad prawa unijnego (wspólnotowego).
Zasadnicze stanowisko w tej kwestii wyraża art. 2 Traktatu o Unii Europejskiej w
brzmieniu ustalonym w Traktacie z Lizbony: „Unia opiera się na wartościach
poszanowania godności osoby ludzkiej, wolności, demokracji, równości, państwa
prawnego, jak również poszanowania praw człowieka, w tym praw osób należących
do mniejszości. Wartości te są wspólne Państwom Członkowskim w społeczeństwie
opartym na pluralizmie, niedyskryminacji, tolerancji, sprawiedliwości, solidarności
oraz na równości kobiet i mężczyzn” oraz art. 6 ust. 3 TUE: „Prawa podstawowe,
zagwarantowane w europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i
podstawowych wolności oraz wynikające z tradycji konstytucyjnych wspólnych
Państwom Członkowskim, stanowią część prawa Unii jako zasady ogólne prawa”.
W konsekwencji EKPCz stanowi część prawa Unii Europejskiej. Z zasady
pierwszeństwa (nadrzędności) prawa unijnego wynika, że unijny porządek prawny
powinien mieć zagwarantowaną pełną skuteczność w porządkach prawnych państw
członkowskich, zarówno na płaszczyźnie stanowienia, jak i stosowania prawa, które
można uważać za zasadnicze płaszczyzny urzeczywistniania prawa unijnego na
terytorium państwa członkowskiego.
II USKP 80/23
10
W sprawie Van Gend & Loos (wyrok z 5 lutego 1963 r., nr 26/62) Trybunał
Sprawiedliwości, dając podmiotom prywatnym narzędzie w postaci bezpośredniego
skutku, za pomocą którego beneficjent prawa uzyskuje natychmiastową możliwość
indywidualnego dochodzenia przyznanego prawa, uzupełnił system ochrony prawnej
stworzony przez Traktat (zob. też sprawy Costa przeciwko ENEL, wyrok z
15.07.1964 r. nr 6/64; Internationale Handelsgesellschaft Mbh v Einfuhr und
Vorratsstelle fur Getreide und Futtermittel wyrok z 17.12.1970 r. w sprawie 11/70). W
sprawie 106/77 Amministrazione delle Finanze dello Stato a Simmenthal SA (Zb. orz.
1978, s. 629), oznaczanej jako Simmental II, Trybunał Sprawiedliwości przesądził
uprawnienie sądu krajowego do niestosowania (uznając to za obowiązek) przepisu
prawa krajowego uznanego za sprzeczny z prawem unijnym, jeżeli jest to konieczne
dla zapewnienia pełnej efektywności przepisów prawa wspólnotowego.
W konsekwencji powyższych rozważań zastosowanie ma między innymi art. 1
Protokołu Nr 1 do Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności
sporządzony w Paryżu dnia 20 marca 1952 r. Każda osoba fizyczna i prawna ma
prawo do poszanowania swego mienia. Nikt nie może być pozbawiony swojej
własności, chyba, że w interesie publicznym i na warunkach przewidzianych przez
ustawę oraz zgodnie z ogólnymi zasadami prawa międzynarodowego. Powyższe
postanowienia nie będą jednak w żaden sposób naruszać prawa państwa do
stosowania takich ustaw, jakie uzna za konieczne do uregulowania sposobu
korzystania z własności zgodnie z interesem powszechnym lub w celu
zabezpieczenia uiszczania podatków bądź innych należności lub kar pieniężnych.
Wskazany przepis zawiera trzy zasady, a mianowicie: gwarancję
poszanowania mienia, możliwość pozbawienia mienia pod pewnymi warunkami oraz
wprowadzenia przez państwo uregulowań prawnych w sposobie korzystania z
mienia, o ile jest to wymagane dla dobra ogółu.
W orzecznictwie ETPCz (Stec i inni przeciwko Wielkiej Brytanii, Wielka Izba
wyrok z 12 kwietnia 2006 r., skargi nr 65731/01 i 65900/01, [w:] M.A. Nowicki,
Europejski Trybunał Praw Człowieka. Wybór orzeczeń 2006, Oficyna, 2007, s. 192)
uznaje się obecnie, że mienie w rozumieniu art. 1 Protokołu Nr 1 mogą stanowić
świadczenia emerytalno-rentowe, w tym również otrzymywane nawet bez związku z
płaceniem składek. W sprawie Stec i inni przeciwko Wielkiej Brytanii Wielka Izba
II USKP 80/23
11
stwierdziła, że dla celów stosowania art. 1 Protokołu nr 1 nic nie usprawiedliwia
utrzymywania dotychczasowej różnicy między świadczeniami uzależnionymi od
płacenia składek i świadczeniami nieskładkowymi. W rezultacie, jeśli państwo
postanawia stworzyć system emerytalny, prawa i interesy indywidualne, które z niego
wynikają, są objęte ochroną niezależnie od faktu płacenia składek oraz rodzaju
środków, z których taki system jest finansowany.
Artykuł 1 Protokołu Nr 1 „nie ogranicza w żaden sposób swobody tworzenia
przez państwo systemów ubezpieczeń społecznych albo wyboru rodzaju lub
wysokości świadczeń w ramach takiego systemu w interesie sprawiedliwości
społecznej i dobrobytu. Prawo do świadczeń z ubezpieczeń społecznych lub
emerytury chronione w art. 1 Protokołu nr 1 istnieje jednak tylko pod warunkiem, iż
prawo krajowe przewiduje takie uprawnienie. Tym bardziej z art. 1 Protokołu nr 1 nie
można wywieść uprawnienia do świadczeń w określonej wysokości, w związku z
czym możliwe jest określanie ich górnego pułapu, a nawet obniżanie w rezultacie
zmian w systemie emerytalnym czy rentowym. Działania te wymagają jednak zawsze
uzasadnienia, muszą być proporcjonalne do realizowanych w ten sposób
uprawnionych celów oraz stosowane w sposób niestanowiący dyskryminacji” (zob.
Marek A. Nowicki. Komentarz do art. 1 Protokołu Nr 1 do Konwencji o ochronie praw
człowieka i podstawowych wolności. LEX i powołany tam wyrok ETPCz z dnia 17
kwietnia 2012 r. w sprawie Grudić przeciwko Serbii nr 31925/08 § 75).
W sprawie Belane Nagy przeciwko Węgrom (wyrok - 13 grudnia 2016 r.,
Wielka Izba, skarga nr 53080/13) ETPCz potwierdził, że pozbawienie całości renty
może prowadzić do naruszenia przepisów art. 1 Protokołu nr 1, natomiast rozsądne
obniżki rent (emerytur) lub związanych z nimi świadczeń mogą nie przynosić tego
efektu. Kryterium właściwej równowagi nie może być oparte wyłącznie na kwocie lub
procencie obniżki, w sposób abstrakcyjny. Wymagana jest ocena wszystkich
istotnych elementów na tle konkretnych okoliczności. Znaczenie mają przy tym takie
czynniki jak dyskryminująca natura utraty uprawnienia; brak tymczasowych środków
utrzymania; niewielkie możliwości zaadaptowania się do zaistniałej zmiany;
arbitralność warunku oraz dobra wiara skarżącego, (zob. Marek A. Nowicki.
Komentarz do art. 1 Protokołu Nr 1 do Konwencji o ochronie praw człowieka i
podstawowych wolności. LEX).
II USKP 80/23
12
Sprawa obniżenia świadczeń w związku ze służbą w komunistycznych
instytucjach bezpieczeństwa, była już przedmiotem regulacji ustawowej: ustawa z 24
maja 1990 r. o zmianie niektórych przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym (Dz.U.
1991.36.206) oraz ustawa z 17 października 1991 r. o rewaloryzacji emerytur i rent,
o zasadach ustalania emerytur i rent o zmianie niektórych ustaw (Dz.U.
1991.104.450). Szczególne znaczenie ma tu natomiast ustawa z 23 stycznia 2009 r.
o zmianie ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych oraz ich rodzin
oraz ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Policji, Agencji
Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu
Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego,
Straży Granicznej, Biura Ochrony Rządu, Państwowej Straży Pożarnej i Służby
Więziennej oraz ich rodzin (Dz.U.2009.24.145), dalej jako „ustawa z 2009 r.”
Regulacje tej ustawy stały się bowiem przedmiotem oceny Trybunału
Konstytucyjnego (wyrok z 24 lutego 2010 r. sygn. akt K 6/09 )
oraz ETPCz, (decyzja z 14 maja 2013 r., skarga nr 15189/10, Adam Cichopek
przeciwko Polsce), m. in. w kontekście zastosowania art. 1 Protokołu Nr 1.
Nie można pominąć w kontekście pozbawienia (ograniczenia) świadczeń
emerytalnych przyznanych prawomocnymi decyzjami, że polski ustawodawca
dostosował polskie regulacje w tym zakresie do orzecznictwa ETPCz, poważnie
ograniczając możliwość odebrania tych świadczeń i to nawet wtedy, gdy ich
przyznanie było w ogóle bezpodstawne. Uczynił to ustawą z dnia 10 lutego 2017 r. o
zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz
niektórych innych ustaw (Dz.U. z dnia 3 kwietnia 2017 r poz. 715), która weszła w
życie 18 kwietnia 2017 r., kiedy to w podstawowej ustawie emerytalnej z 17 grudnia
1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych emerytalnej
(w art. 114 tejże) wprowadzono regulacje, że nawet jeżeli przyznano
ubezpieczonemu świadczenie, które mu nie przysługiwało wcale albo przyznano je
w błędnej zawyżonej wysokości (art. 114 ust. 1 pkt 6), to organ rentowy może takie
świadczenie odebrać (zmniejszyć) tylko wtedy, gdy od daty wydania takiej błędnej
decyzji nie upłynęły 3 lata ( art. 114 ust 1e pkt 3 ustawy). Nawet jednak, gdy organ
dostrzeże swoją omyłkę przed upływem 3 lat powinien odstąpić od uchylenia lub
zmiany decyzji, z przyczyn określonych w ust. 1 pkt 6, jeżeli uchylenie lub zmiana
II USKP 80/23
13
decyzji wiązałaby się z nadmiernym obciążeniem dla osoby zainteresowanej, ze
względu na jej sytuację osobistą lub materialną, wiek, stan zdrowia lub inne
szczególne okoliczności (art. 114 ust. 1g). Regulacje te to oczywiste nawiązanie do
zasady proporcjonalności ulokowanej w art. 31 ust 3 Konstytucji RP, ale przede
wszystkim wyjście naprzeciw rozumieniu tej zasady w ukształtowanym na tle
dopuszczalności odbierania świadczeń orzecznictwie ETPCz (por. np. wyroki ETPCz
w sprawach: Moskal przeciwko Polsce, wyrok 15 września 2009, skarga nr 10375/05;
wyroki z 4 grudnia 2012 r. w sprawach: Krzyżek przeciwko Polsce, skarga nr
11815/05; Lew przeciwko Polsce, skarga nr 34386/04; Migalska przeciwko Polsce,
skarga nr 10368/05; Misielak przeciwko Polsce, skarga 35538/04; Świątek przeciwko
Polsce, skarga nr 8578/04; Szewc przeciwko Polsce, skarga 31492/05; Sikora
przeciwko Polsce, skarga nr 27680/04 oraz wyroki Trybunału: z 4 marca 2013 r. w
sprawach Stępień przeciwko Polsce; skarga nr 39225/05; Sasor przeciwko Polsce,
skarga 6112/05.). Powyższą regulację art. 114 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o
emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych rozciągnięto również
na pozbawienie (zmniejszenie) świadczeń emerytalno-rentowych rolników (por. 44
ust. 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników
(Dz.U.2020.174 j.t.). Podobne ograniczenia w tym zakresie wprowadzono do ustawy
z dnia 10 grudnia 1993 r. o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych oraz
ich rodzin (Dz.U.2020.586 j.t.), gdzie kwestię tę reguluje art. 32 tej ustawy. Takie
same wreszcie ograniczenia w zakresie pozbawienia świadczeń ustawodawca
wprowadził wówczas do ustawy mającej znaczenie w niniejszej sprawie, czyli ustawy
z dnia 18 lutego 1994 r. o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Policji (...). W
art. 33 tejże również zablokowano bowiem możliwości odebrania świadczenia (jego
zmniejszenia) wadliwie przyznanego po upływie 3 lat od wydania, a odbierając
świadczenie (zmieniając jego wysokość) w ciągu 3 lat od wydania decyzji - organ
rentowy musi i tak odstąpić od uchylenia lub zmiany decyzji, jeżeli uchylenie lub
zmiana decyzji wiązałaby się z nadmiernym obciążeniem dla osoby zainteresowanej,
ze względu na jej sytuację osobistą lub materialną, wiek, stan zdrowia lub inne
szczególne okoliczności (art. 33 ust. 1 pkt, ust. 4,7 i 8 tej ustawy).
Zmiany wprowadzone do ustawy z 18 lutego 1994 r. o zaopatrzeniu
emerytalnym funkcjonariuszy Policji (...) ustawą z 16 grudnia 2016 r. o zmianie
II USKP 80/23
14
ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Policji (...), na których oparta
jest zaskarżona decyzja, są zatem wyraźnym odejściem ustawodawcy od powyższej
regulacji zgodnych ze standardem konstytucyjnym i utrwalonym standardem
wynikającym z orzecznictwa ETPCz na tle art. 1 Protokołu Nr 1 do Konwencji o
ochronie (...) w zakresie ochrony prawa do świadczeń emerytalnych przed ich
arbitralnym pozbawieniem (istotnym ograniczeniem wysokości).
Ustawa dezubekizacyjna dotyka także rent inwalidzkich i rodzinnych, a więc
świadczeń, których poprzednio nie obniżano z wyraźniej woli ustawodawcy. W
przypadku rent i rent rodzinnych, jak wskazał Sąd Najwyższy w uchwale III UZP 1/20,
problem jest o tyle odmienny, że te świadczenia realizują inny rodzaj ryzyka
socjalnego (utratę zdrowia czy żywiciela). Wówczas aktualizują nowe dylematy, na
przykład w odniesieniu do świadczeniobiorców, którzy uzyskali prawo do renty w
myśl art. 68 ustawy emerytalnej z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy, którzy
obecnie nie mogą podjąć odpowiednich działań i być może nigdy nie mieli
świadomości, że pobierają świadczenie oparte o prawa niegodziwie nabyte przez
rodzica (w tym przypadku małżonka).
Zdaniem Sądu Apelacyjnego, obniżenie renty rodzinnej L.O. po mężu stanowi
naruszenie zasady sprawiedliwości społecznej oraz jest przejawem represji
skierowanej na rodzinę M.O. Odwołująca się pobierająca rentę rodzinną nie
uczestniczyła bowiem bezpośrednio w działaniach aparatu bezpieczeństwa. W
realiach niniejszej sprawy, to jedynie odwołująca, która ma obecnie 78 lat (ur.
[…].1944 r.), ponosi konsekwencje służby męża, który zmarł w 2004 r., pomimo, że
nie była ona bezpośrednim beneficjentem świadczenia. Prawo do renty rodzinnej
nabyła z tego tytułu, że była żoną funkcjonariusza (członkiem rodziny).
Zasada sprawiedliwości społecznej, która została wyrażona w art. 2
Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej jest kojarzona z koniecznością poszanowania
niezbywalnej godności człowieka, który powinien być traktowany przez organy
państwa w sposób bezstronny i sprawiedliwy według jednolitej miary dla wszystkich.
Jednocześnie oznacza ona zakaz arbitralności państwa przy określeniu sytuacji
prawnej obywateli. Zasada sprawiedliwości społecznej jest zatem wyznacznikiem
zmierzającym do tego, aby Państwo podejmowało wobec swoich obywateli działania,
II USKP 80/23
15
które nie będą miały cech dowolności, powinna ona uwzględniać indywidualne
przypadki, które pozwalają na uwzględnienie szczególnej sytuacji danego podmiotu.
Nie do pogodzenia z tą zasadą jest drastyczne obniżenie odwołującej się renty
rodzinnej i pozbawienie 78-letniej osoby 3/4 wysokości renty rodzinnej i tym samym
odebranie jej prawa do godnego poziomu życia, w sytuacji, gdy z powodu podeszłego
wieku oraz niezdolności do zatrudnienia nie ma sił ani możliwości zdobycia
dodatkowych środków utrzymania.
Mając to na uwadze należy uznać, że obniżenie renty rodzinnej po latach jej
pobierania narusza zasadę zaufania do państwa prawa. Przepis art. 24a ustawy
dotyka bowiem osób, które osobiście nie miały nic wspólnego z funkcjonowaniem
tzw. „państwa totalitarnego”. Ich odpowiedzialność jest jedynie transferem
„odpowiedzialności” ich żywicieli. Obniżenie tego typu świadczeń dotyka z reguły
osób pozbawionych opieki, przeważnie niedostatecznie zaradnych życiowo - jak
małżonkowie w podeszłym wieku, a zatem osób, które powinny korzystać z ochrony
państwa, a nie być narażone na sankcje z jego strony.
Odnosząc się natomiast do służby męża odwołującej się pełnionej w okresie
1 grudnia 1965 r. do 5 września 1985 r., to zdaniem Sądu Apelacyjnego, nie można
uznać, że była to służba na rzecz totalitarnego państwa. Ze zgromadzonego w
sprawie materiału dowodowego nie wynika by w tym okresie M.O. podejmował
bezpośrednie działania, zmierzające do nękania obywateli i naruszania ich
podstawowych praw i wolności. Brak jest również dowodów na podejmowanie przez
niego pośrednich działań, polegających na organizowaniu, inspirowaniu i
nadzorowaniu zadań, zmierzających do nękania obywateli, naruszania ich
podstawowych praw i wolności.
Organ rentowy nie przejawił odpowiedniej inicjatywy dowodowej, aby
wykazać, że M.O. „pełnił służbę na rzecz totalitarnego państwa”, w rozumieniu
wskazanym w uchwale Sądu Najwyższego w sprawie III UZP 1/20 w pozostałym
okresie pełnienia służby. Podkreślić należy, że to nie na odwołującej się spoczywał
ciężar udowodnienia, że jej mąż nie pełnił służby na rzecz totalitarnego państwa. To
strony są dysponentem materiału procesowego i od ich woli zależy przytoczenie
faktów i dowodów. Skoro organ rentowy nie przedłożył dowodów na okoliczność
uczestnictwa męża odwołującej w sprawach prowadzonych przeciwko podstawowym
II USKP 80/23
16
prawom i wolnościom człowieka, to Sąd nie miał obowiązku przejawiania takiej
aktywności, która zmierzałaby do zastąpienia własnym działaniem powinności
działania organu rentowego, jako strony, na której spoczywał ciężar wykazania
określonych faktów.
Sąd pierwszej instancji nie naruszył art. 13a ust. 5 ustawy oraz § 14 ust. 1
pkt 1 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z 18 października
2004 r. w sprawie trybu postępowania i właściwości organu w zakresie zaopatrzenia
emerytalnego funkcjonariuszy Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego,
Agencji Wywiadu, Straży Granicznej, Biura Ochrony Rządu i Państwowej Straży
Pożarnej oraz ich rodzin (Dz.U. z 2015 r., poz. 1148 ze zm.). Sąd Okręgowy ustalił
prawidłowo okres pełnienia służby M.O. Zgodnie z treścią § 14 ust. 1 pkt 1
rozporządzenia środkiem dowodowym potwierdzającym datę i podstawę zwolnienia
ze służby oraz okres służby jest zaświadczenie o przebiegu służby, sporządzone na
podstawie akt osobowych funkcjonariusza, wystawione przez właściwe organy
Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Centralnego
Biura Antykorupcyjnego, Straży Granicznej, Biura Ochrony Rządu lub Państwowej
Straży Pożarnej. Przepis ten jest skierowany przede wszystkim do organu rentowego
i dotyczy postępowania administracyjnego. Jak wskazano wyżej sąd powszechny nie
jest związany dokumentami zebranymi przez organ rentowy i samodzielnie dokonuje
ustaleń w oparciu o zebrany i wszechstronnie oceniony materiał dowodowy.
Zarzut naruszenia domniemania zgodności ustawy z Konstytucją i naruszenia
art. 178 ust. 1 Konstytucji RP jest niezasadny. Sąd Okręgowy nie pominął
znowelizowanych w 2016 r. przepisów ustawy zaopatrzeniowej, tylko stwierdził na
podstawie ustalonego stanu faktycznego, biorąc pod uwagę przebieg służby M.O.,
że nie mają one zastosowania do odwołującej.
Sąd Apelacyjny uznał, iż wprawdzie, zgodnie z wykładnią art. 13b ustawy,
służbę zmarłego M.O. w okresie od 1 października 1947 r. do 31 grudnia 1956 r.
należy zakwalifikować jako służbę na rzecz totalitarnego państwa, jednakże,
zastosowanie art. 15c ust. 3 w zw. z art. 24a ust. 1 i art. 24a ust. 2 ustawy w
okolicznościach niniejszej sprawy narusza art. 1 Protokołu do EKPCz.
Natomiast pozostałego okresu pełnienia służby, tj. 1 grudnia 1965 r. do 5
września 1985 r., wobec braku dowodów wskazujących na popełnienie przez męża
II USKP 80/23
17
odwołującej czynów naruszających podstawowe prawa i wolności człowieka nie
można zakwalifikować jako służby pełnionej na rzecz totalitarnego państwa.
W rezultacie, renta rodzinna L.O., którą pobierała od 2004 r. nie powinna
zostać obniżona.
W skardze kasacyjnej pozwany zarzucił naruszenie prawa materialnego:
1) art. 24a w zw. z art. 15c/art. 22a i art. 13b ustawy z dnia 18 lutego 1994 r.
o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Policji, Agencji Bezpieczeństwa
Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby
Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Straży Granicznej,
Straży Marszałkowskiej, Służby Ochrony Państwa, Państwowej Straży Pożarnej,
Służby Celno-Skarbowej i Służby Więziennej oraz ich rodzin (Dz.U. z 2020 r.,
poz. 723 z późn. zm.), zwanej dalej „ustawą emerytalną/zaopatrzeniową” poprzez ich
niezastosowanie i uznanie, że przepisów tych nie należy stosować wobec
Świadczeniobiorcy, w sytuacji, gdy Sąd uznał, że mąż Odwołującej pełnił służbę na
rzecz państwa totalitarnego w rozumieniu art. 13b ustawy zaopatrzeniowej w okresie:
01.10.1947 r. - 31.12.1956 r.,
2) naruszenie art. 13b ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej poprzez jego nie
zastosowanie, w sytuacji gdy z ustalonego przez Sąd Apelacyjny w Białymstoku, a
niekwestionowanego przez organ rentowy stanu faktycznego, jednoznacznie
wynikało, iż mąż Ubezpieczonej w okresie: 01.10.1947 r. - 31.12.1956 r. prowadził
sprawy operacyjne, posiadał w kontakcie TW, uczestniczył w walkach z
ugrupowaniami reakcyjnego podziemia, tj. ugrupowaniom stawiającym opór
sowietyzacji, a tym samym naruszał on podstawowe prawa i wolności człowieka - w
myśl uchwały Sądu Najwyższego z dnia 16 września 2020 r., sygn. akt: III UZP 1/20,
3) art. 178 ust. 1 w zw. z art. 188 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia
2 kwietnia 1997 r. (Dz.U. z dnia 16 lipca 1997 r. z późn. zm., dalej - Konstytucja RP)
poprzez ich błędną wykładnię i odmowę uznania mocy obowiązującej ustawie
zaopatrzeniowej w zakresie regulacji art. 24a w zw. z art. 15c/22a i art. 13b ustawy
zaopatrzeniowej, co przejawia się w dokonaniu przez Sąd Apelacyjny abstrakcyjnej
kontroli konstytucyjności regulacji ustawy zaopatrzeniowej w oderwaniu od realiów
niniejszej sprawy,
II USKP 80/23
18
4) art. 64 ust. 1-3 Konstytucji RP w zw. z art. 15c/22a ustawy emerytalnej
poprzez błędną ich wykładnię, co doprowadziło do przyjęcia przez Sąd, iż w skutek
ponownego przeliczenia świadczenia Odwołującej dokonanego na podstawie
przepisów tzw. „ustawy dezubekizacyjnej” z 2016 r. oraz art. 24a w zw. z art. 15c/22a
w/w ustawy, doszło do naruszenia jej praw nabytych, prawa własności, podczas, gdy
przepisy „ustawy dezubekizacyjnej” nie pozbawiły Odwołującej świadczenia z
zaopatrzenia emerytalnego, a jego wysokość została jedynie ograniczona, w związku
z tym nieprawidłowe jest również przyjęcie przez Sąd, iż świadczenie Odwołującej
uległo obniżeniu i doszło do naruszenia zasady proporcjonalności, słusznie nabytego
prawa,
5) naruszenie art. 1 Protokołu nr 1 do Konwencji o Ochronie Praw Człowieka
i Podstawowych Wolności oraz art. art. 24a w zw. z art. 15c/22a ustawy
zaopatrzeniowej poprzez uznanie, iż sąd powszechny rozpoznający odwołanie może
nie zastosować przepisu prawa na podstawie, którego wydano zaskarżoną decyzję
uznając go za niezgodny z ww. Konwencją, pomimo braku oceny w tym zakresie
dokonanej przez uprawniony konstytucyjnie organ, tj. Trybunał Konstytucyjny,
6) art. 1 Protokołu Nr 1 do Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i
Podstawowych Wolności sporządzonego 20 marca 1952 r. w Paryżu poprzez jego
błędne zastosowanie, podczas gdy Europejski Trybunał Praw Człowieka w decyzji z
dnia 14 maja 2013 r. nr 15189/10 (decyzja o odrzuceniu skargi - Cichopek i inni
przeciwko Polsce) stwierdził, że ustawodawca krajowy wyposażony w bezpośrednią
legitymację demokratyczną jest lepiej przygotowany do oceny, czy w danym kraju ze
względu na jego wyjątkowe doświadczenie historyczne i polityczne interes publiczny
wymagał przyjęcia określonych środków dekomunizacji, aby zapewnić większą
sprawiedliwość społeczną albo stabilność demokracji. Równocześnie, władze
krajowe, ze względu na bezpośrednią wiedzę o swoim kraju, były uprawnione do
potępienia w wybranym przez siebie czasie i formie, instytucji lub działań z
przeszłości, które zgodnie z historycznym doświadczeniem kraju odrzucały zasady
demokracji, rządów prawa i praw człowieka. Trybunał wskazał, że „w celu
zapewnienia większej sprawiedliwości systemu emerytalnego Państwo mogło w
uprawniony sposób przyjąć środki mające na celu zakończenie uprzywilejowania
emerytalnego uznawanego za niezasadne i nieuczciwie uzyskane”,
II USKP 80/23
19
7) art. 2 w zw. z art. 30 Konstytucji RP poprzez błędną wykładnię, a w
konsekwencji zastosowanie na skutek błędnego przyjęcia, iż obniżenie renty
rodzinnej Odwołującej po mężu stanowi naruszenie zasady sprawiedliwości
społecznej, jest przejawem represji skierowanej na rodzinę M.O./.../. Nie do
pogodzenia z tą zasadą jest drastyczne obniżenie Odwołującej renty rodzinnej i
pozbawienie 78-letniej, schorowanej osoby 3/4 wysokości renty rodzinnej i tym
samym odebranie jej prawa do godnego poziomu życia, w sytuacji, gdy z powodu
podeszłego wieku oraz niezdolności do zatrudnienia nie ma sił ani możliwości
zdobycia dodatkowych środków utrzymania. Mając to na uwadze należy uznać, że
obniżenie renty rodzinnej po kilkunastu latach jej pobierania narusza zasadę zaufania
do państwa prawa. Przepis art. 24a ustawy dotyka bowiem, które osobiście nie miały
nic wspólnego z funkcjonowaniem tzw. „państwa totalitarnego”, podczas gdy w
orzecznictwie Sądów powszechnych - z wyjątkiem Sądu Apelacyjnego w
Białymstoku - jednoznacznie przyjmuje się, iż art. 13b ust. 1 w zw. z art. 15c/22a w
zw. z art. 24a, ewentualnie art. 13b ust. 1 w zw. z art. 15c ust. 1/art. 22a ust. 1 ustawy
emerytalnej mogą znaleźć zastosowanie w sprawie, czego przykładami są wyrok
Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 30 listopada 2021 r., sygn. akt: III AUa
697/21, wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 31 stycznia 2022 r., sygn. akt:
III AUa 648/21, wyrok Sądu Apelacyjnego w Lublinie z dnia 16 listopada 2021 r.,
sygn. akt: III AUa 654/21, wyrok Sądu Apelacyjnego w Lublinie z dnia 1 lutego
2022 r., sygn. akt: III AUa 1034/21, wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 6
kwietnia 2022 r., sygn. akt: III AUa 325/22.
Skarżący wniósł o:
- uchylenie zaskarżonego orzeczenia w pkt I oraz przekazanie sprawy w tym
zakresie do rozpoznania Sądowi II instancji i pozostawienie temu Sądowi
rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego,
- alternatywnie, jeżeli Sąd Najwyższy uzna, że zaistniały ku temu przesłanki
wniósł o uchylenie zaskarżonego orzeczenia i zmianę zaskarżonego wyroku w pkt I
poprzez oddalenie w całości odwołania od decyzji organu z dnia 04 sierpnia 2017 r.,
[…],
II USKP 80/23
20
- zasądzenie od Ubezpieczonej na rzecz organu kosztów postępowania w
postępowaniu kasacyjnym, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm
prawem przepisanych.
Odwołująca L.O. wniosła o oddalenie skargi kasacyjnej i zasądzenie kosztów
postępowania kasacyjnego.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Zarzuty skargi kasacyjnej nie uzasadniają jej wniosków.
Przede wszystkim z tej przyczyny, że skarżący nie zarzuca naruszenia
przepisów postępowania (art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c.). Chodzi o to, że Sąd Najwyższy
w ocenie zarzutów materialnych skargi kasacyjnej związany jest ustaleniami
faktycznymi stanowiącymi podstawę zaskarżonego orzeczenia (art. 39813 § 2 k.p.c.),
czyli ustaleniem Sądu Apelacyjnego, że M.O. pełnił służbę na rzecz totalitarnego
państwa tylko w pierwszym okresie. Również zarzuty materialne skargi przyjmują za
podstawę służbę w pierwszym okresie, czyli tylko od 1 października 1947 r. do 31
grudnia 1956 r. Zarzut naruszenia art. 13b ustawy nie obejmuje drugiego okresu
służby, czyli w latach 1965-85. Drugi okres służby nie jest krótki i pozwala na
ustalenie świadczenia emerytalnego i rentowego funkcjonariuszowi bez stosowania
ograniczenia wynikającego z art. 15c ust. 3 i art. 22a ust. 3 ustawy o zaopatrzeniu
emerytalnym funkcjonariuszy. Tak wynika z orzecznictwa Sądu Najwyższego (zob.
choćby wyroki z 16 marca 2023 r., II USKP 120/22, z 6 lutego 2025 r., I PUNPP 2/24
i powołane w nich dalsze orzecznictwo). Jest to pierwsza podstawa oddalenia skargi
kasacyjnej, gdyż nie stosuje się tzw. gilotyny, jeśli funkcjonariusz ma wystarczający
okres służby do ustalenia emerytury i renty inwalidzkiej, który nie był służbą na rzecz
totalitarnego państwa (art. 13b). Natomiast tzw. zerowanie (art. 15c ust. 1 pkt 1
ustawy) nie zmniejsza znacząco podstawy wymiaru świadczenia ze względu na
proporcję okresu służby na rzecz totalitarnego państwa w latach 1947-1956 do
okresu służby w latach 1965-1985, która zgodnie z ustaleniem i rozstrzygnięciem
Sądu Apelacyjnego nie była służbą na rzecz totalitarnego państwa (art. 13b ustawy).
Po wtóre w orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwala się wykładnia, że wdowa
ma samodzielne uprawnienie podmiotowe do zaopatrzenia rentowego w postaci
II USKP 80/23
21
renty rodzinnej po zmarłym funkcjonariuszu, które z tej racji podlega ochronie nie
mniejszej niż bezpośrednie prawo zmarłego. Ochrona ta wynika z przepisów ustawy
zasadniczej, art. 1 Protokołu nr 1 do Konwencji o ochronie praw człowieka i
podstawowych wolności, z którymi nie może być niezgodna nowa regulacja
obejmująca też renty rodzinne (zob. wyroki Sądu Najwyższego: z 9 czerwca 2022 r.,
III USKP 145/21; z 7 lutego 2024 r., II USKP 126/22; z 6 marca 2024 r., I USKP
108/23; z 12 marca 2024 r., II USKP 98/23; z 18 września 2024 r., I USKP 58/24; z
20 listopada 2024 r., II USKP 83/23).
Obniżenie wysokości renty rodzinnej na podstawie art. 24a ustawy z 1994 r. o
zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy służb mundurowych może być zatem
ocenione jako ingerencja w nabyte prawo własności, jakim jest prawo do świadczenia
z zaopatrzenia emerytalno-rentowego, dokonane z naruszeniem zasady
proporcjonalności oraz zasady demokratycznego państwa prawa,
urzeczywistniającego zasady ochrony zaufania obywateli do państwa i stanowionego
przez nie prawa, ochrony praw nabytych oraz sprawiedliwości społecznej.
Taką ocenę przeprowadził Sąd Apelacyjny w zaskarżonym wyroku. Zarzuty
skargi kasacyjnej nie są zasadne, bowiem funkcjonariusz miałby prawo do własnego
świadczenia, bez stosowania regulacji z art. 15c ust. 3, art. 22a ust. 3 ustawy.
Wówczas prawo odwołującej się byłoby pochodne od tego świadczenia. W sytuacji
odwołującej się znaczenie ma zatem okres służby jej męża, która nie była służbą na
rzecz totalitarnego państwa (art. 13b).
Nie bez znaczenia jest również wiek ubezpieczonej. Prawo o renty rodzinnej
uprawnia stwierdzenie, że odwołująca nie ma korzystniejszego świadczenia na
wypadek starości, dlatego znaczące obniżenie w tym wypadku wysokości renty
rodzinnej jest sprzeczne z uzyskanym wcześniej i realizowanym nadal prawem do
zabezpieczenia społecznego - art. 67 Konstytucji.
Nie można nie zauważyć, że tzw. dezubekizacyjna zmiana wysokości
emerytur i rent nie została przeprowadzona po zmianie ustrojowej w Polsce, choćby
w okresie do przyjęcia nowej Konstytucji RP w 1997 r.
Uprawniona jest zatem również druga konstatacja, iż nowa regulacja z art. 24a
ustawy, która bezpośrednio skierowana jest do odwołującej się, nie może mieć
zastosowania ze względu na uzasadnione odwołanie się przez Sąd Apelacyjny w
II USKP 80/23
22
zaskarżonym wyroku do ochrony wynikającej z art. 1 Protokołu Nr 1 do Konwencji o
Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, stanowiącym podstawę dla
ochrony renty rodzinnej przysługującej wdowie przed arbitralnym ograniczeniem
wysokości tego świadczenia.
W podobnej sytuacji (por. sprawa Moskal – wyrok Europejskiego Trybunału
Praw Człowieka z 15 września 2008 r., 10373/05) – Sąd Najwyższy potwierdził, iż w
przypadku pozbawienia praw emerytalno-rentowych, należy uwzględniać zasadę
proporcjonalności tak, aby realizacja ważnych celów publicznych nie przeważała nad
interesem jednostki, dla której pozbawienie świadczenia może okazać się
nadmiernie uciążliwe (wyrok z 24 marca 2011 r., I UK 317/10; z wielu por. też wyrok
Trybunału Konstytucyjnego z 28 lutego 2012 r., K 5/11, postanowienie Sądu
Najwyższego z 15 stycznia 2013 r., III UZP 5/12).
Z tych motywów orzeczono jak w sentencji (art. 39814 k.p.c.).
O kosztach orzeczono na podstawie art. 98 § 1, § 11 i § 3 k.p.c., art. 99 k.p.c.
w zw. z art. 39821 k.p.c. oraz § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia z 22 października
2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych.
[M.D.]
[a.ł]
