II USKP 47/26
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w składzie:
Dnia 18 czerwca 2026 r.
SSN Zbigniew Korzeniowski (przewodniczący, sprawozdawca)
SSN Agnieszka Góra-Błaszczykowska
SSN Agnieszka Żywicka
w sprawie z odwołania J.Ł.
przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Bielsku-Białej
o wysokość świadczenia,
na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w dniu 18
czerwca 2026 r.,
na skutek skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego w
Katowicach
z dnia 13 kwietnia 2023 r., sygn. akt III AUa 2749/20,
odracza wydanie orzeczenia i przekazuje powiększonemu
składowi Sądu Najwyższego zagadnienie prawne budzące
poważne wątpliwości:
Czy pomniejszenie podstawy obliczenia emerytury, zgodnie z
art. 25 ust. 1b ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i
rentach z FUS, ubezpieczonego urodzonego w 1950 r., który
nabył w 2010 r. emeryturę wcześniejszą a w 2016 r. emeryturę
powszechną, obejmuje tylko kwoty emerytury wcześniejszej,
wypłacone po osiągnięciu przezeń wieku uprawniającego do
nabycia emerytury w wieku powszechnym, czy także kwoty
wypłacane od 1 stycznia 2013 r., czyli od wprowadzenia art. 25
ust. 1b, na mocy ustawy z 11 maja 2012 r. o zmianie ustawy o
emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych
II USKP 47/26
2
oraz niektórych innych ustaw, obowiązującego od 1 stycznia
2013 r.?
Agnieszka Góra-Błaszczykowska Zbigniew Korzeniowski Agnieszka Żywicka
UZASADNIENIE
Sąd Okręgowy w Bielsku-Białej wyrokiem z 24 listopada 2020 r. oddalił
odwołanie J.Ł. od decyzji pozwanego Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w
Bielsku-Białej z 21 sierpnia 2020 r., którą po jego wniosku z 13 lipca 2020 r.
odmówiono mu przeliczenia emerytury bez stosowania art. 25 ust. 1b ustawy z 17
grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.
Sąd Okręgowy decyzję pozwanego uznał za prawidłową. Wnioskodawca, urodzony
w 1950 r., przeszedł na wcześniejszą emeryturę w 2010 r., a od 1 lipca 2016 r. na
emeryturę z powszechnego wieku emerytalnego. Emerytura została obliczona z
zastosowaniem art. 25 ust. 1b ustawy o emeryturach i rentach. 13 lipca 2020 r.
ubezpieczony wniósł o ponowne obliczenie emerytury z pominięciem art. 25 ust. 1b
ustawy i wyrównanie świadczenia od 1 lipca 2016 r. Podstawą negatywnego
rozstrzygnięcia, a wcześniej decyzji pozwanego, było stwierdzenie, że wyłączenie
stosowania art. 25 ust. 1b odnosi się tylko do urodzonych w 1953 r., zgodnie z
wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z 6 marca 2019 r., P 20/16 i na warunkach
określonych w ustawie z 19 czerwca 2020 r. o zmianie ustawy o emeryturach i
rentach z FUS. Wnioskodawca nie należy do tego kręgu i dlatego jego emerytura
powszechna została pomniejszona o kwotę stanowiącą sumę kwot pobranych z
tytułu emerytury wcześniejszej.
Sąd Apelacyjny w Katowicach podzielił argumentację Sądu Okręgowego i
wyrokiem z 13 kwietnia 2023 r. oddalił apelację J.Ł.. Stan faktyczny nie był sporny,
a stan prawny określa ustawa oraz wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 6 marca
2019 r., P 20/16, który dotyczy kobiet urodzonych w 1953 r. Wnioskodawca urodził
się w 1950 r. i dlatego nie spełnia przesłanek przeliczenia świadczenia na
podstawie art. 194i i art. 194j ustawy emerytalnej. Sąd Apelacyjny wskazał także na
uchwały Sądu Najwyższego z 28 listopada 2019 r., III UZP 5/19 i z 19 października
II USKP 47/26
3
2017 r., III UZP 6/17, oraz odróżnienie potwierdzenia prawa do emerytury od jej
wysokości, ustalanej według stanu prawnego obowiązującego w dniu złożenia
wniosku (wyroki Sądu Najwyższego z 6 kwietnia 2016 r., II UK 87/15, z 12 września
2017 r, II UK 381/16, z 7 marca 2018 r., I UK 572/16, z 13 czerwca 2018 r., III UK
90/17). Art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej stosuje się do emerytów, którzy po 1
stycznia 2013 r. osiągnęli powszechny wiek emerytalny.
W skardze kasacyjnej zarzucono naruszenie art 25 ust 1b ustawy z 17
grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS poprzez jego błędną wykładnię i
uznanie, że przepis ten znajduje zastosowanie względem skarżącego podczas gdy
skarżący przechodząc na wcześniejszą emeryturę nie miał możliwości przewidzieć
negatywnych dla siebie skutków wprowadzenia kwestionowanego mechanizmu -
albowiem przepis art. 25 ust. 1 b ustawy nie obowiązywał w tym czasie - i
przeciwdziałać im, a uznanie przez Sąd Apelacyjny w Katowicach, iż powołany
przepis ma do skarżącego zastosowanie i jego emerytura winna zostać
pomniejszona o wypłaconą emeryturę wcześniejszą narusza zasadę ochrony praw
nabytych wynikającą z art. 2 Konstytucji. Skarżący wniósł o uchylenie
zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.
W uzasadnieniu podkreślono, że spór w sprawie koncentruje się wokół
zagadnienia czy w świetle obowiązujących przepisów prawa oraz z uwzględnieniem
wykładni przepisów ustawy o emeryturach i rentach z FUS wynikających z treści
rozstrzygnięcia Trybunału Konstytucyjnego zawartego w wyroku z 6 marca 2019 r.,
P 20/16, w stosunku do skarżącego - mężczyzny urodzonego w 1950 r., który w
2010 r. nabył prawo do emerytury wcześniejszej z tytułu pracy w szczególnych
warunkach lub w szczególnym charakterze winien mieć zastosowanie mechanizm
określony w art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej. Trybunał Konstytucyjny wskazał, iż
wprowadzenie do ustawy o FUS mechanizmu potrącania kwot pobranych
świadczeń z tytułu wcześniejszej emerytury przy obliczaniu podstawy emerytury
powszechnej dla kobiet urodzonych w 1953 r. nastąpiło z naruszeniem wynikającej
z art. 2 Konstytucji zasady zaufania do państwa i stanowionego przez nie prawa. Ze
względu na zakres orzekania w tej sprawie uwagi Trybunału Konstytucyjnego
odnosiły się do jednej tylko grupy ubezpieczonych niemniej jednak takie same
konsekwencje dotknęły mężczyzn urodzonych po 1 stycznia 1949 r., którzy prawo
II USKP 47/26
4
do wcześniejszej emerytury nabyli na podstawie art. 32 ustawy, a więc m.in. z tytułu
wykonywania pracy w szczególnych warunkach. W stosunku do nich również
doszło do naruszenia zasady zaufania do państwa i stanowionego przez nie prawa,
albowiem również w stosunku do nich mimo nabycia prawa do emerytury w
obniżonym wieku emerytalnym przed dniem 1.01.2013 r. miał zastosowanie
mechanizm potrącania, którego podstawę stanowi kwestionowany art. 25 ust. 1 b
ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Ubezpieczeni z tej grupy, którzy
zdecydowali się przejść na wcześniejszą emeryturę przed dniem 1 stycznia 2013 r.
nie mieli - w momencie podejmowania tej decyzji na podstawie obowiązującego
wówczas stanu prawnego - świadomości co do skutków prawnych, jakie może ona
wywoływać w sferze ich przyszłych uprawnień z tytułu emerytury powszechnej. Nie
mogli przewidzieć, że przejście na emeryturę przed osiągnięciem powszechnego
wieku emerytalnego, będzie wiązało się z pomniejszeniem zgromadzonego kapitału
o pobrane świadczenia, co będzie miało bezpośredni wpływ na sposób ustalania
wysokości świadczenia w ramach emerytury powszechnej, a w konsekwencji na jej
wysokość. Skarżący podejmując decyzję o złożeniu wniosku o przyznanie
świadczenia emerytalnego z tytułu pracy w szczególnych warunkach lub w
szczególnym charakterze w 2010 r. kierował się zasadami obliczania emerytur
obowiązującymi w tej dacie, kiedy to przejście na wcześniejszą emeryturę nie
wpływało na wysokość świadczenia po osiągnięciu powszechnego wieku
emerytalnego. Podejmowanie decyzji o przejściu na wcześniejszą emeryturę nie
może wiązać się z pozostawaniem w niepewności co do ukształtowania sytuacji
prawnej ubezpieczonych w przyszłości, jeżeli jest konsekwencją decyzji podjętych
w oparciu o obowiązujący stan prawny. Rozpoczęcie realizacji prawa do
wcześniejszej emerytury, która bezpośrednio wpływa na wysokość emerytury
powszechnej - w oparciu o zasadę zaufania do państwa i stanowionego przez nie
prawa - stanowi podstawę uzasadnionego oczekiwania, że ustawodawca nie zmieni
w sposób niekorzystny „reguł gry” w stosunku do osób korzystających ze swoich
uprawnień na zasadach wskazanych w ustawie. Nie będzie tym samym pułapką dla
tych, którzy w zaufaniu do obowiązującego prawa, określającego w dodatku
horyzont czasowy wypłacanych świadczeń i zasad ich realizacji, skorzystali ze
swoich uprawnień.
II USKP 47/26
5
Regulacja zawarta w art. 25 ust. 1b ustawy o emeryturach i rentach z FUS
także w stosunku do mężczyzn z rocznika 1950 (i kolejnych), którzy spełnili przed
dniem 1 stycznia 2013 r. przesłanki do uzyskania prawa do emerytury w obniżonym
wieku w związku z wykonywaniem pracy w szczególnych warunkach lub w
szczególnym charakterze narusza wynikającą z art. 2 Konstytucji zasadę zaufania
obywateli do państwa i stanowionego przez nie prawa, jak również konstytucyjnie
zagwarantowane prawo do zabezpieczenia społecznego wynikające z treści art. 67
ust. 1 Konstytucji. Z treści powołanego przepisu ustawy zasadniczej można również
wyinterpretować prawo podmiotowe ubezpieczonego do uzyskania świadczenia
emerytalnego obliczonego według zasad zgodnych z obowiązującymi nie tylko
przepisami prawa, ale również zasadami konstytucyjnymi o ogólnym charakterze.
Na prawo do emerytury składa się bowiem określone świadczenie, na wysokość
którego wpływ mają różne czynniki, w szczególności staż pracy czy wysokość
osiąganych zarobków, a także od 1 stycznia 2013 r. określone sposoby jego
wyliczania, zgodnie z którymi kluczowy jest moment podjęcia decyzji o zaniechaniu
czy też ograniczeniu aktywności zawodowej i po spełnieniu wymogów ustawowych
przejścia na emeryturę w obniżonym wieku. Nie bez znaczenia jest fakt, iż
wynikające z art. 67 Konstytucji prawo do zabezpieczenia społecznego po
osiągnięciu wieku emerytalnego nie może być postrzegane jedynie jako prawo
socjalne mające co do zasady charakter norm programowych, czyli wymagają
określonego działania przez władze publiczne (zwłaszcza przez ustawodawcę) dla
ich urzeczywistnienia. W zakresie w jakim prawo to jest realizowane, a więc w
zakresie określenia wysokości świadczenia emerytalnego, prawo zabezpieczenia
społecznego winno być traktowane jako prawo podmiotowe, prawo do uzyskania
godnego świadczenia emerytalnego obliczanego z uwzględnieniem prawa każdego
człowieka do samodzielnego i suwerennego podejmowania decyzji o momencie i
skutkach przejścia na emeryturę.
Powyższa interpretacja przepisów prawa znajduje potwierdzenie także w
najnowszym orzecznictwie Sądu Najwyższego i została przedstawiona m.in. w
wyroku z 6 maja 2021 r. III USKP 52/21 czy wyroku z 18 stycznia 2022 r. III USKP
98/21. W uzasadnieniu powołanych orzeczeń Sąd Najwyższy wprost wskazał, że
co prawda wywody prawne Trybunału Konstytucyjnego wyrażone w rozstrzygnięciu
II USKP 47/26
6
uzasadnieniu wyroku P 20/16 koncentrowały się na sytuacji kobiet urodzonych w
1953 r. to wskazane przez Trybunał zapatrywania prawne co do standardu
konstytucyjnego, z którego wynikała sprzeczność art. 25 ust. 1b ustawy o
emeryturach i rentach z FUS z art. 2 Konstytucji i wyrażoną w tym przepisie zasadą
zaufania obywateli do państwa i stanowionego przez nie prawa, w pełni znajdują
zastosowanie także do sytuacji innych ubezpieczonych, w tym mężczyzn
urodzonych w latach 1949 - 1953. Powołane orzeczenia zapadły co prawda na
kanwie przepisów Karty Nauczyciela niemniej jednak sytuacja tych ubezpieczonych
jest analogiczna do sytuacji skarżącego, który uprawnienia do emerytury
wcześniejszej nabył w związku z wykonywaniem pracy w szczególnych warunkach.
W uzasadnieniu wskazanych orzeczeń przywołano stanowisko Trybunału
Konstytucyjnego dotyczące regulacji o tak zwanym przejściowym charakterze, które
miały łagodzić skutki wprowadzenia reformy emerytalnej od 1999 r. dla niektórych
grup ubezpieczonych. Jedną z nich były osoby urodzone w latach 1949-1968, które
mogły przejść na wcześniejszą emeryturę na starych zasadach, jeżeli spełniły
warunki określone w art. 46 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. W
kontekście tego przepisu Trybunał stwierdził: „Z uwagi na określenie przez
ustawodawcę terminu końcowego (31 grudnia 2008 r.) do którego należało spełnić
powyższe przesłanki, z uprawnienia tego mogły skorzystać tylko kobiety urodzone
do końca 1953 r. Przepis nie objął mężczyzn, gdyż nie mogli osiągnąć wieku
emerytalnego 60 lat w powyższym terminie. Podkreślenia wymaga fakt, iż
przywołany art. 46 ustawy emerytalnej odnosi się bezpośrednio także do
ubezpieczonych nabywających uprawnienia do emerytury w obniżonym wieku ze
względu na wykonywaną pracę w szczególnych warunkach. W powołanych
orzeczeniach Sąd Najwyższy wskazał, iż art. 25 ust. 1b ustawy o emeryturach i
rentach z FUS należy rozumieć i stosować w taki sposób, że potrąceniu podlegają
wyłącznie kwoty emerytury w wieku obniżonym wypłacone po osiągnięciu przez
wnioskodawcę wieku uprawniającego do nabycia emerytury w wieku
powszechnym.
Mając na uwadze powyższe skarżący zarzucił, iż wyrok Sądu Apelacyjnego
w Katowicach nie uwzględnia - w odniesieniu do sytuacji faktycznej, w jakiej
znajduje się skarżący - standardu wykładni prokonstytucyjnej art. 25 ust. 1b ustawy
II USKP 47/26
7
o emeryturach i rentach z FUS. W związku z tym przepis ten nie może mieć w
stosunku do skarżącego zastosowania. Skoro bowiem skarżący nabył abstrakcyjnie
prawo do emerytury w wieku powszechnym dopiero w 2016 r. a w chwili przejścia
na emeryturę w wieku obniżonym nie mógł spodziewać się tego, że decyzja ta
spowoduje obniżenie świadczenia powszechnego, to powołany przepis ustawy o
emeryturach i rentach z FUS nie może być rozumiany i stosowany w taki sposób w
jaki uczynił to Sąd Apelacyjny w Katowicach. W szczególności w tym kontekście za
niezasadną należy uznać argumentację wyrażoną w uzasadnieniu zaskarżonego
wyroku, iż organ rentowy i sądy mają obowiązek stosować przepisy obowiązujące
w dacie orzekania, a przepis art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej ma w stosunku do
skarżącego zastosowanie tylko dlatego, że wniosek w przedmiocie wypłaty
emerytury z powszechnego wieku emerytalnego złożył on w dacie obowiązywania
tego przepisu. Zadaniem Sądu jest dokonanie wykładni przepisów prawa z
uwzględnieniem wszystkich jej reguł, a Sąd ma nie tylko prawo, ale wręcz
obowiązek przy wykładni i stosowaniu prawa uwzględniania standardów
Konstytucyjnych.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
1. Przy rozpoznaniu skargi kasacyjnej wyłonił się problem prawny budzący
poważne wątpliwości, mające istotne znaczenie dla jednolitości orzecznictwa (art. 1
pkt 1 lit. a ustawy z 8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym) i dlatego obecny skład
za uzasadnione uznał przekazanie zagadnienia prawnego do rozstrzygnięcia
powiększonemu składowi Sądu Najwyższego (art. 39817 § 1 k.p.c.). Zarzuty skargi
kasacyjnej mogą prowadzić do uchylenia zaskarżonego wyroku, jednak dla
ostatecznego zakończenia sporu znaczenie ma odpowiedź na sformułowane
zagadnienie (pytanie), które wprost wywołuje argumentacja skarżącego
przedstawiona w sprawie, w tym w skardze kasacyjnej. Wszak skarżący we
wniosku (wniosek w aktach pozwanego) o ponowne obliczenie emerytury z 13 lipca
2020 r. zażądał ponownego obliczenia świadczenia „bez zastosowania przepisu art.
25 ust. 1b ustawy o emeryturach i rentach z FUS + wyrównanie zaniżonej
emerytury powszechnej od 1 lipca 2015 r.” Pozwany w decyzji o przyznaniu
II USKP 47/26
8
emerytury z 20 lipca 2016 r., przyznając emeryturę od 1 lipca 2016 r., pomniejszył
podstawę obliczenia emerytury o kwotę stanowiącą sumę kwot pobranych
emerytur, w wysokości przed odliczeniem zaliczki na podatek dochodowy i składki
na ubezpieczenia zdrowotne. Skarżący nie zgadza się na pomniejszenie emerytury
powszechnej co do zasady, czyli z zastosowaniem art. 25 ust. 1b ustawy o
emeryturach i rentach, a więc nie tylko na stosowanie nowej regulacji przyjętej w
ustawie z 19 czerwca 2020 r., wskazanej w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji
pozwanego z 21 sierpnia 2020 r. Punktem wyjścia jest stwierdzenie, że art. 25 ust.
1b ustawy jest regulacją uczciwą i sprawiedliwą (art. 2 Konstytucji RP). Powinien
być wprowadzony wraz z reformą systemu emerytalnego od 1999 r. Sytuacja od
początku byłaby jasna. Nie doszłoby do szeregu sporów i rozbieżności,
zróżnicowania ubezpieczonych, nawet w tym samym kręgu, bowiem nie każdy
uprawniony korzystał z wcześniejszej emerytury, pozostając w zatrudnieniu
pracował na kapitał emerytalny (składkowy). Zagadnienie (pytanie) nie dotyczy
samej zasady stosowania art. 25 ust. 1b, choć ta nie jest też obojętna, lecz kwestii,
które kwoty emerytury wcześniejszej pomniejszają podstawę emerytury
powszechnej. W systemie prawa materialnego utrwalone jest stanowisko, że należy
odróżnić prawo do emerytury od jej wysokości. W zakresie prawa do emerytury nie
decyduje ekspektatywa, gdyż zmiana w drodze ustawy jest dopuszczalna (art. 67
ust. 2 Konstytucji).
2. O wysokości emerytury decyduje stan prawny z chwili złożenia wniosku o
emeryturę. Kwestie te nie były jednolicie ujmowane na tle stosowania art. 25 ust. 1b
ustawy. To, że wysokość świadczenia może ulec zmianie na podstawie ustawy
potwierdza wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 6 marca 2019 r., P 20/16, który
orzekł, że art. 25 ust. 1b ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z
Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2018 r. poz. 1270 oraz z 2019 r.,
poz. 39), w brzmieniu obowiązującym do 30 września 2017 r., w zakresie, w jakim
dotyczy urodzonych w 1953 r. kobiet, które przed 1 stycznia 2013 r. nabyły prawo
do emerytury na podstawie art. 46 tej ustawy, jest niezgodny z art. 2 Konstytucji
Rzeczypospolitej Polskiej. W wyroku tym ochrona została udzielona kobietom
urodzonym w 1953 r. w oparciu o zasadę zaufania do państwa i stanowionego
prawa. Stwierdzono, że nie jest możliwe wprowadzenie pomniejszenia emerytury
II USKP 47/26
9
powszechnej o kwoty pobranych uprzednio wcześniejszych emerytur, jeżeli
rozpoczęcie realizacji prawa do wcześniejszej emerytury nastąpiło przed
wprowadzeniem takiej zmiany. Ustawodawca, zmieniając unormowania, naraził
kobiety z rocznika 1953 r. na niekorzystne skutki, których nie mogły przewidzieć w
momencie podejmowania decyzji o przejściu na wcześniejszą emeryturę. Trybunał
nie zakwestionował samej regulacji, pozwalającej na pomniejszenie podstawy
emerytury powszechnej o kwoty pobranych wcześniej emerytur. Po wyroku
Trybunału Konstytucyjnego Sąd Najwyższy w składzie siedmiu sędziów podjął
uchwałę 28 listopada 2019 r., III UZP 5/19, w której przyjął, że przepis art. 25 ust.
1b ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS ma zastosowanie do
urodzonej w 1952 r. ubezpieczonej, która od 2008 r. pobierała emeryturę
wcześniejszą, warunki uprawniające do przyznania emerytury z powszechnego
wieku emerytalnego spełniła w 2012 r., a wniosek o przyznanie prawa do emerytury
z powszechnego wieku emerytalnego złożyła w 2016 r. Skład powiększony miał na
uwadze postanowienie Trybunału Konstytucyjnego z 3 listopada 2015 r., P 11/14 i
wyrok z 6 marca 2019 r., P 20/16. Potwierdził wcześniejszą wykładnię Sądu
Najwyższego, że ochrona wysokości świadczenia może różnić się od ochrony
należnej prawu do emerytury (art. 100 i art. 129 ustawy emerytalnej oraz wyrok z
12 września 2017 r., II UK 381/16 i uchwała z 19 października 2017 r., III UZP
6/17). Wskazał, iż zasada ustawowej gwarancji oznacza, że parametry i sposób
ustalania wysokości świadczenia uregulowane są ustawą (mogą zatem podlegać
zmianom), a organ rentowy jest związany przepisami ustawy i nie może z ich
pominięciem ustalić wysokości świadczenia. Oznacza to, że ochronie
konstytucyjnej podlega nabyte, niezrealizowane prawo do emerytury (obejmujące
warunki nabycia tego prawa: wiek, staż itp.) od momentu jego nabycia z mocy
prawa, natomiast prawo do emerytury w określonej wysokości powstaje dopiero w
momencie ustalenia tej wysokości w związku ze złożeniem przez osobę
uprawnioną stosownego wniosku (prawo nabyte realizowane). Nabycie prawa do
emerytury nie wyłącza zmiany zasad obliczania jej wysokości (wyroki Trybunału
Konstytucyjnego z 19 grudnia 2012 r., K 9/12, z 24 października 2005 r., P 13/04).
Przed wprowadzeniem do ustawy emerytalnej art. 25 ust. 1b obowiązywał
mechanizm podobny do swoistego perpetuum mobile: im dłużej ubezpieczony
II USKP 47/26
10
konsumował składki, pobierając emeryturę przed osiągnięciem powszechnego
wieku emerytalnego, tym większy był wymiar świadczenia z tytułu osiągnięcia
powszechnego wieku emerytalnego. W sytuacji przechodzenia na kolejne rodzaje
emerytury emeryt, który nie podejmował zatrudnienia, był beneficjentem przyrostu
świadczenia bez wkładu w postaci składek. Z kolei przy korzystaniu z innego
rodzaju emerytury odłożenie w czasie momentu złożenia wniosku o emeryturę
powszechną nie stanowi żadnego wyrzeczenia.
3. Już wcześniej w orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwaliła się wykładnia,
którą może reprezentować teza, że przepis art. 25 ust. 1b ustawy z dnia 17 grudnia
1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zgodnie z
jego literalnym brzmieniem, nakazuje pomniejszyć podstawę obliczenia emerytury
„o kwotę stanowiącą sumę kwot pobranych emerytur...", dotyczy więc kwot
emerytur pobranych od rozpoczęcia ich wypłaty na rzecz świadczeniobiorcy,
niezależnie od tego, kiedy wypłata się rozpoczęła, nawet jeśli nastąpiło to przed
dniem 1 stycznia 2013 r. (wyroki z 9 lipca 2020 r., III UK 67/19, z 17 grudnia 2019
r., III UK 382/18, z 13 czerwca 2018 r., III UK 90/17, z 12 września 2017 r., II UK
381/16, z 6 kwietnia 2016 r., II UK 78/15).
4. W sprawie skarżącego należy więc odróżnić nabycie prawa do emerytury
powszechnej z chwilą spełnienia warunków (art. 100 ustawy emerytalnej) i
uprawnienie do wysokości emerytury, które zależy od stanu prawnego
obowiązującego w chwili wystąpienia o realizację tego prawa (art. 129 ustawy
emerytalnej). Regulacja z art. 25 ust. 1b nie jest niesprawiedliwa (art. 2, 67 ust.1,
32 ust. 1 Konstytucji RP), gdyż reforma emerytalna z 1998 r. oparta jest na
przejściu do systemu, w którym świadczenie zależy bezpośrednio od
zgromadzonego kapitału (składek). W tym wyraża się zasadnicza różnica z
dotychczasowym systemem opartym na zdefiniowanym świadczeniu. Radykalną
zmianę łagodzić miało okresowe utrzymanie emerytur szczególnych, zwłaszcza
wcześniejszych. Jednocześnie ubezpieczony może przejść na powszechną
emeryturę po osiągnięciu zwykłego wieku emerytalnego. Jednak wówczas
emerytura zależy już od zgromadzonych składek i wieku przejścia na tą emeryturę
(art. 26 ustawy emerytalnej). Problem jest więc kwestia zgodności stron alternatywy
rozłącznej, bowiem regulacja pozwala na niekrótkie pobieranie emerytury
II USKP 47/26
11
wcześniejszej i na późniejsze przejście na emeryturę powszechną. Wówczas
emerytura zwykła jest emeryturą kapitałową, ale pochodną od składek, które wszak
"konsumowała" już emerytura wcześniejsza. Od razu widać, że ujawniała się w
takiej sytuacji określona niesprawiedliwość wobec innych ubezpieczonych, czyli
tych, którzy albo pozostawali w systemie emerytury wcześniejszej (zdefiniowanego
świadczenia) albo występowali tylko o emeryturę powszechną (kapitałową). Krąg
ubezpieczonych, który miał emerytury wcześniejsze i korzystał potem z emerytury
kapitałowej, był w lepszej sytuacji, gdyż ta zależała od kapitału (składek), czyli nie
była pomniejszana o świadczenia wcześniej pobrane. Innymi słowy mechanizm z
art. 25 ust. 1b mógł zostać przyjęty już wcześniej, czyli na początku reformy
emerytalnej, co eliminowałoby problem i kwestię sprawiedliwego a nie tylko
zgodnego z prawem korzystania z funduszu ubezpieczenia emerytalnego. Im
później bowiem ubezpieczony decydował o przejściu na emeryturę powszechną,
tym jego świadczenie było wyższe. Nie była zachowana równowaga, gdyż
emerytura powszechna zależy od kapitału, a zatem od składek, z których
ubezpieczeni korzystali pobierając już wcześniejsze emerytury. Jak wskazano
reforma emerytalna oparta jest na odejściu od systemu opartego na zdefiniowanym
świadczeniu na rzecz systemu kapitałowego, a więc ustalonego na 1 stycznia 1999
r. i dalej powiększanego przez ubezpieczonego oraz waloryzowanego a ostatecznie
składającego się na emeryturę. Tylko ten kapitał ma składać się na emeryturę
zwykłą (powszechną).
5. Nie można nie zauważyć, iż stan prawny, w pewnym stopniu na korzyść
ubezpieczonych, uległ zmianie po wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 4 czerwca
2024 r., SK 140/20, i dlatego nie może być pomijany w sprawie skarżącego J.Ł.,
jako że na „stan rzeczy” w rozumieniu art. 316 k.p.c. składa się również stan
prawny na etapie kasacyjnym (art. 39821 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c.), którego
Sąd Najwyższy nie może pomijać (por. wyrok Sądu Najwyższego z 23 lutego 2026
r., II USKP 41/26). Brak ogłoszenia wyroku Trybunału Konstytucyjnego (art. 190
ust. 3 Konstytucji RP) nie oznacza braku wyroku (zob. Walerian Sanetra,
Bezpośrednie stosowanie Konstytucji RP przez Sąd Najwyższy, Przegląd Sądowy
2017/2). Wyrok Trybunału Konstytucyjnego ma istotne znaczenie co do samej
zasady, gdyż potwierdza, iż ustawodawca mógł wprowadzić regulację z art. 25 ust.
II USKP 47/26
12
1b, a która jest niezgodna z art. 67 ust. 1 w zw. z związku z art. 2 Konstytucji RP w
zakresie w jakim dotyczy osób, które złożyły wniosek o przyznanie świadczeń, o
których mowa w tym przepisie przed 6 czerwca 2012. Wyrok nie kwestionuje
zasady pomniejszania podstawy emerytury powszechnej zgodnie z art. 25 ust. 1b,
nie odpowiada jednak na pytanie za jaki okres emerytury wcześniejsze
pomniejszają podstawę emerytury powszechnej. Kwestią otwartą jest nadal
odpowiedź na pytanie, czy emeryturę powszechną pomniejsza się o emerytury
wcześniejsze, ale pobrane dopiero po osiągnięciu powszechnego wieku
emerytalnego (por. wyroki Sądu Najwyższego z 6 maja 2021 r., III USKP 52/21, z
18 stycznia 2022 r., III USKP 98/21), czy też o emerytury wcześniej pobrane, czyli
przed osiągnięciem powszechnego wieku emerytalnego, zatem od zmiany ustawy
od 1 stycznia 2013 r., a więc od obowiązywania art. 25 ust. 1 b.
6. Punkt odniesienia powinien być jednakowy dla wszystkich
ubezpieczonych, gdyż racjonalna sprawiedliwość i obowiązujące prawo uprawniają
stwierdzenie, iż został wyznaczony w ustawie (zgodnie z art. 2, art. 32, art. 67 ust. 2
Konstytucji RP), dlatego należy przyjąć, że art. 25 ust. 1b ustawy obejmuje
emerytury wcześniejsze pobrane od 1 stycznia 2013 r. Uzasadnienie tej tezy łączy
się z przedstawioną wyżej wykładnią, iż ochrona praw nabytych nie obejmuje zasad
obliczenia emerytury. Zasada ochrony praw nabytych nie dotyczy treści ryzyka ani
zasad wysokości i zasady pobierania świadczenia. W tym wypadku art. 25 ust. 1b
ma na uwadze zachowanie proporcji pomiędzy wkładem składkowym a
świadczeniem emerytalnym (zob. glosa M. Lewandowicz-Machnikowskiej do
uchwały Sądu Najwyższego z 28 listopada 2019 r., III UZP 5/19 (OSP 5/2021). Na
takim podstawowym założeniu oparty jest system emerytalny. Prawa i obowiązki
emerytalne ubezpieczonych nie mogą być oderwane od warunków ekonomicznych
i finansowych całej wspólnoty ubezpieczonych, z uwzględnieniem zasady, że ciężar
aktualnego i przyszłego długu emerytalnego nie powinien obciążać ponad miarę
przyszłych uczestników tego systemu i całego społeczeństwa. Z prawa do
wcześniejszych emerytur nie korzystali urodzeniu po 1968 r., a wcześniej w okresie
przejściowym urodzeni przed 1949 r.
7. Jak zauważono mechanizm z art. 25 ust. 1b mógł być wprowadzony jako
zwykła składowa reformy emerytalnej od 1 stycznia 1999 r. Wszak oczywiste było,
II USKP 47/26
13
że skoro umożliwia się w okresie przejściowym korzystanie z wcześniejszych
emerytur, to jednocześnie nie jest to okres wypracowywania kapitału emerytalnego,
co oznaczało, że przejście na emeryturę powszechną łączyć się będzie z
mniejszym kapitałem do naliczenia tej emerytur. Innymi słowy, skoro ubezpieczony
korzysta z emerytury wcześniejszej, to również kapitał składający się na emeryturę
powszechną jest niższy. Regulacja z art. 25 ust. 1b ustawy, która dotyczy w istocie
emerytury powszechnej, a nie wcześniejszej, nie była zatem zaskoczeniem z chwilą
zmiany ustawy emerytalnej od 1 stycznia 2013 r., z właściwym vacatio legis. Skoro
ubezpieczony wypracowuje co do zasady jedną emeryturę, to ustawodawca mógł
wprowadzić pomniejszenie podstawy emerytury powszechnej z art. 25 ust. 1b
ustawy. Oceny tej nie zmienia to, że ustawodawca dostrzegł problem dopiero po
kilku latach po reformie emerytalnej przyjętej w 1998 r. Może to być uznane za
korzystne dla tego kręgu uprawnionych, którzy przeszli na wcześniejszą emeryturę,
jako że przed 6 czerwca 2012 r. (wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 4 czerwca
2024 r., SK 140/20) nie musieli się liczyć z pomniejszeniem kapitału emerytalnego
składającego się na emeryturę powszechną. Brak takiej regulacji od 1 stycznia
2009 r. spowodował określoną nierówność, bowiem nie wszyscy uprawnieni do
wcześniejszej emerytury korzystali z tego świadczenia, a pozostając w zatrudnieniu
nadal wypracowywali kapitał na emeryturę powszechną. Taką kalkulację mogli
uważać za opłacalną. Ci zaś, którzy przeszli na wcześniejsze emerytury zachowali
wypracowany kapitał do emerytury powszechnej, a niezależnie otrzymywali
emeryturę wcześniejszą bez potrącenia. Nie powinna być to okoliczność
irrelewantna, także dlatego, że okres do przejścia na emeryturę powszechną mógł
być odległy i po przejściu na emeryturę powszechną nie było pomniejszenia
podstawy tej emerytury o emeryturę wcześniejszą. Prowadzi to do stwierdzenia, że
granicę stosowania art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej wyznacza ustawa z 11 maja
2012 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń
Społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2012 r. poz. 637), ogłoszona 6
czerwca 2012 r., która weszła w życie 1 stycznia 2013 r. Na tej podstawie
pomniejszenie podstawy emerytury powszechnej powinno obejmować kwoty
wcześniejszych emerytur pobrane od tej daty. Skoro 25 ust. 1b ma zastosowanie
do tych, którzy powszechny wiek emerytalny uzyskali przed 1 stycznia 2013 r. i
II USKP 47/26
14
przeszli na emeryturę powszechną przed tą datą, to nie ma podstaw do tego, aby
takie pomniejszenie nie obowiązywało również od tej samej daty tych, którzy mieli
już emeryturę wcześniejszą (wyrok Sądu Najwyższego z 4 marca 2020 r., I UK
191/18). Nie ma podstaw do kwestionowana regulacji z art. 25 ust. 1b i daty jej
wejścia w życie. Jest to część reformy emerytalnej i tak samo od jednej określonej
daty, czyli od 1 stycznia 2013 r. obejmuje wszystkich zainteresowanych, czyli
przejście na emeryturę powszechną łączy się z pomniejszeniem podstawy tej
emerytury o emerytury wcześniejsze wpłacone od tej daty.
8. Z takim założeniem nie są zgodne wyroki Sądu Najwyższego, w których
rozstrzygnięto, iż potrąceniu podlegają wyłącznie kwoty emerytur w wieku
obniżonym wypłaconych po osiągnięciu przez ubezpieczonych wieku
uprawniającego do nabycia emerytury w wieku powszechnym, zwłaszcza że
emerytury powszechne zostały nabyte po kilku latach od przyjęcia mechanizmu
pomniejszania podstaw emerytury powszechnej z art. 25 ust. 1b ustawy - por.
wyroki Sądu Najwyższego z 6 maja 2021 r., III USKP 52/21, z 18 stycznia 2022 r.,
III USKP 98/21).
9. Oczywiście nie ma podstaw do oceny wyborów ubezpieczonych, które są
dopuszczalne w granicach prawa. Jednak indywidualne decyzje nie zwalniają od
stosowania przez organ emerytalny regulacji powszechnej. Nie trzeba szerzej
uzasadniać, iż ustawa ma na uwadze nie tylko wolę suwerena, w tym wspólnoty
ryzyka ubezpieczonych, której podstawą jest obowiązek ubezpieczenia
emerytalnego i świadczenie zależne od wypracowania indywidualnego kapitału
składkowego. Zasadność regulacji z art. 25 ust. 1b ustawy potwierdza wyrok
Trybunału Konstytucyjnego z 4 czerwca 2025 r., SK 140/20, jako że wyłączenie
obejmuje tylko określony kręg uprawnionych, którzy złożyli wniosek o przyznanie
świadczeń przed 6 czerwca 2012 r. Tę zakresową niezgodność podmiotową (co do
kręgu ubezpieczonych) odróżnić należy od okresu, w którym pobrane emerytury
wcześniejsze pomniejszają podstawę wyliczenia emerytury powszechnej. Chodzi o
to, czy art. 25 ust. 1b ma być stosowany wprost od 1 stycznia 2013 r., czy bez
żadnego ograniczenia temporalnego (miarkowania), a więc tak jak wynikałoby ze
wskazanych wyroków Sądu Najwyższego w sprawach III USKP 52/21 i III USKP
98/21, czyli, że potrąceniu podlegają wyłącznie kwoty emerytur w wieku obniżonym
II USKP 47/26
15
wypłacone po osiągnięciu przez ubezpieczonych wieku uprawniającego do nabycia
emerytury w wieku powszechnym. Wszak w uzasadnieniu projektu ustawy z 11
maja 2012 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń
Społecznych oraz niektórych innych ustaw, dodającej art. 25 ust. 1b, wskazano, iż
„podstawa obliczenia „kolejnej” emerytury ma być pomniejszana o kwoty wcześniej
pobranych emerytur, przyznanych przed osiągnięciem powszechnego wieku
emerytalnego”. Nie należy zatem pomijać kwestii, czy pobieranie wcześniejszej
emerytury przez niekrótki czas, także po 1 stycznia 2013 r., bez pomniejszenia
podstawy obliczenia emerytury powszechnej, zgodnie z art. 25 ust. 1b,
obowiązującym od 1 stycznia 2013 r., jest zgodne z zasadą sprawiedliwości
społecznej i równego traktowania pozostałych ubezpieczonych, pomijając nawet
urodzonych przed 1949 r. i po 1968 r., którzy nie przechodzili na emerytury
wcześniejsze i mają prawo do jednego świadczenia. Sąd Najwyższy rozstrzygnął, iż
art. 25 ust. 1b, zgodnie z jego literalnym brzmieniem, nakazuje pomniejszyć
podstawę obliczenia emerytury „o kwotę stanowiącą sumę kwot pobranych
emerytur...”, dotyczy więc kwot emerytur pobranych od rozpoczęcia ich wypłaty na
rzecz świadczeniobiorcy, niezależnie od tego, kiedy wypłata się rozpoczęła, nawet
jeśli nastąpiło to przed dniem 1 stycznia 2013 r. (wyrok z 3 marca 2021 r., III USKP
37/21). Nie jest uprawniona wykładnia zakładająca, że gdy ubezpieczona ukończyła
powszechny wiek emerytalny przed wejściem w życie art. 25 ust. 1b (1 stycznia
2013 r.), to Zakład Ubezpieczeń Społecznych obowiązany jest obliczyć emeryturę z
pominięciem tego przepisu, czyli nie dokonując pomniejszenia podstawy emerytury
o wypłacone już świadczenia z tytuły emerytury wcześniejszej (wyrok z 4 marca
2020 r., I UK 191/18).
10. Sumując, art. 25 ust. 1b ustawy obowiązuje od 1 stycznia 2013 r.
Aktualne jest pytanie czy odstąpienie od stosowania art. 25 ust. 1b obejmuje cały
okres pobierania wcześniejszej emerytury, czy tylko okres pobierania wcześniejszej
emerytury od osiągnięcia powszechnego wieku emerytalnego i prawa do zwykłej
(powszechnej) emerytury, czy też sprawiedliwe i zgodne z prawem jest
pomniejszenie emerytury powszechnej o sumę kwot emerytur wcześniejszych
wypłaconych po 1 stycznia 2013 r., czyli po wejściu w życie ustawy wprowadzającej
art. 25 ust. 1b. Na tle różnej wykładni znaczenie ma jednolitość orzecznictwa.
II USKP 47/26
16
Skarżący zarzuca naruszenie art. 25 ust. 1b poprzez pomniejszenie jego emerytury
powszechnej o sumę kwot pobranych emerytur wcześniejszych, jednak
stwierdzenie to nie jest wystarczające do zakończenia sprawy, ze względu na
istotny problem prawny ujęty w przedstawianym zagadnieniu prawnym na
podstawie art. 39817 § 1 k.p.c.
Agnieszka Góra-Błaszczykowska Zbigniew Korzeniowski Agnieszka Żywicka
[SOP]
[r.g.]
