II USKP 310/26

II USKP 310/26 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 11 czerwca 2026 r. SSN Ewa Stryczyńska (przewodniczący) SSN Jarosław Sobutka SSN Robert Stefanicki (sprawozdawca) w sprawie z odwołania B.K. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych III Oddział w Warszawie o prawo do emerytury, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w dniu 11 czerwca 2026 r., skargi kasacyjnej odwołującego się od wyroku Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 28 grudnia 2023 r., sygn. akt III AUa 1666/21, oddala skargę kasacyjną. Jarosław Sobutka Ewa Stryczyńska Robert Stefanicki UZASADNIENIE Decyzją z 12 sierpnia 2020 r., znak […], Zakład Ubezpieczeń Społecznych III Oddział w Warszawie, na podstawie art. 28 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, odmówił B.K. prawa do emerytury, ponieważ nie udowodnił on wymaganych co najmniej 20 lat okresów składkowych i nieskładkowych. II USKP 310/26 2 Odwołanie od powyższej decyzji złożył B. K. Wyrokiem z 28 października 2021 r., sygn. akt VIII U 2491/21, Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu zmienił zaskarżoną decyzję i przyznał odwołującemu prawo do emerytury, poczynając od 1 lipca 2020 r. (punkt 1) i zasądził od pozwanego Zakładu Ubezpieczeń Społecznych III Oddziału w Warszawie na rzecz radcy prawnego M.B. 664,20 zł tytułem wynagrodzenia za pomoc prawną udzieloną z urzędu odwołującemu się (punkt 2). Powyższy wyrok Sądu Okręgowego organ rentowy zaskarżył apelacją. W wyroku z 28 grudnia 2023 r., sygn. akt III AUa 1666/21, Sąd Apelacyjny w Poznaniu zmienił zaskarżony wyrok w punkcie 1 i oddalił odwołanie (punkt 1); zmienił zaskarżony wyrok w punkcie 2 i przyznał od Skarbu Państwa - Sądu Okręgowego w Poznaniu radcy prawnemu M.B. kwotę 180 zł wraz z podatkiem od towarów i usług VAT tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej odwołującemu z urzędu (punkt 2); przyznał od Skarbu Państwa - Sądu Okręgowego w Poznaniu radcy prawnemu M.B. kwotę 240 zł wraz z podatkiem od towarów i usług VAT tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej odwołującemu z urzędu w postępowaniu przed sądem drugiej instancji. Powyższy wyrok Sądu Apelacyjnego (w całości) skargą kasacyjną zaskarżył pełnomocnik z urzędu ubezpieczonego. W skardze – opartej na drugiej podstawie kasacyjnej z art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c. – zarzucono: 1) wydanie orzeczenia przez Sąd Apelacyjny w nieprawidłowo ukształtowanym składzie sądu, powodujące nieważność postępowania apelacyjnego, o której mowa w art. 379 § pkt 4 k.p.c. przez naruszenie art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, art. 6 ust. 1 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r. oraz art. 47 akapit drugi Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej w odniesieniu do odwołującego się przez rażące naruszenie standardu rzetelnego procesu sądowego, wynikającego z ww. przepisów, polegające na rozpoznaniu apelacji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych i w konsekwencji wydaniu prawomocnego wyroku, mocą którego zmieniono orzeczenie Sądu pierwszej instancji i pozbawiono B.K. prawa do emerytury - przez sąd, który był nienależycie obsadzony. W ocenie skarżącego nieważność postępowania wynika z tego, że w jednoosobowym składzie Sądu Apelacyjnego znajdował się sędzia II USKP 310/26 3 powołany przy udziale Krajowej Rady Sądownictwa ukształtowanej w trybie określonym przepisami ustawy z dnia 8 grudnia 2017 roku o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2018 r., poz. 3), gdyż R.P. została powołana przez Prezydenta RP do pełnienia urzędu na stanowisku sędziego Sądu Apelacyjnego w Poznaniu w dniu 18 grudnia 2020 r. na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa zawarty w jej uchwale z dnia 10 lipca 2020 r., co w świetle art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, art. 6 ust. 1 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie dnia 4 listopada 1950 roku oraz art. 47 akapit drugi Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej prowadzić musi do konieczności uznania Sądu za nienależycie obsadzony w rozumieniu art. 379 pkt 4 k.p.c. i nieważności postępowania sądowego; 2) naruszenie art. 3671 § 2 w związku z art. 3671 § 1 pkt 2 w związku z art. 4778 § 1 oraz art. 2 k.p.c. w związku z art. 45 ust. 1 i art. 2 Konstytucji RP przez ich błędną wykładnię i wydanie orzeczenia w składzie jednoosobowym na posiedzeniu niejawnym w sytuacji, kiedy Sąd Apelacyjny orzekał w niniejszej sprawie, rozpoznając apelację od orzeczenia Sądu Okręgowego w sprawie, w której tenże sąd był właściwy rzeczowo, a nadto sprawa o prawo do emerytury nie ma charakteru wyłącznie majątkowego, co ponownie doprowadziło do nieprawidłowego ukształtowania składu Sądu Apelacyjnego w rozumieniu art. 379 pkt 4 k.p.c. i nieważności postępowania. Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego orzeczenia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu w innym składzie oraz o zasądzenie od pozwanego na rzecz powoda kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych. W skardze nie zawarto wniosku o przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej ubezpieczonemu przez radcę prawnego z urzędu w postępowaniu kasacyjnym. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Rozpatrywana skarga kasacyjna nie ma uzasadnionej podstawy. Skarżący uzasadnienie zarzutów procesowej podstawy swojej skargi kasacyjnej opiera na twierdzeniu o sugerowanej w skardze nieważności postępowania sądowego określonej w art. 379 pkt 4 k.p.c. zgodnie z którym nieważność postępowania II USKP 310/26 4 zachodzi, jeżeli skład sądu orzekającego był sprzeczny z przepisami prawa albo jeżeli w rozpoznaniu sprawy brał udział sędzia wyłączony z mocy ustawy. Zarzuty skargi kasacyjnej dotyczące naruszenia art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, art. 6 ust. 1 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r. oraz art. 47 akapit drugi Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej skarżący opiera na twierdzeniu, że sugerowana nieważność postępowania wynika z tego, że w jednoosobowym składzie Sądu Apelacyjnego znajdował się sędzia powołany przy udziale Krajowej Rady Sądownictwa ukształtowanej w trybie określonym przepisami ustawy z dnia 8 grudnia 2017 roku o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2018 r., poz. 3), co w świetle powołanych regulacji musi prowadzić do konieczności uznania Sądu za nienależycie obsadzony w rozumieniu art. 379 pkt 4 k.p.c. i nieważności postępowania sądowego. Tak przedstawione zarzuty są bezzasadne, a przedstawiona w skardze sytuacja nie powoduje nieważności postępowania sądowego w rozumieniu art. 379 pkt 4 k.p.c. – w niniejszej sprawie przed Sądem drugiej instancji nie wystąpiła nieważność postępowania. W postanowieniu z 2 grudnia 2025 r., II USK 209/25, Lex Nr 3953850, Sąd Najwyższy stwierdził, że powołanie sędziego sądu powszechnego na wniosek aktualnie funkcjonującej Krajowej Rady Sądownictwa nie jest okolicznością, która samodzielnie może prowadzić do przyjęcia, że postępowanie z udziałem takiego sędziego jest dotknięte nieważnością w rozumieniu art. 379 § 4 k.p.c. i pozbawia stronę prawa do sprawiedliwego rozpoznania sprawy przez niezawisły i bezstronny sąd. Sąd Najwyższy wskazywał wielokrotnie, że osobą nieuprawnioną do orzekania w rozumieniu art. 379 pkt 4 k.p.c. jest osoba nieposiadająca w ogóle uprawnień do tego, aby zasiadać w składzie orzekającym sądu, a więc taka, która nie została powołana na stanowisko sędziego, lub też orzekała przed powołaniem, albo po rezygnacji z urzędu, czy przejściu w stan spoczynku, albo będąc wadliwie wybrana do pełnienia funkcji ławnika. W orzecznictwie uznano, że osobą nieuprawnioną do orzekania jest też sędzia, który nie ma w ogóle delegacji do orzekania w danym sądzie, jak i ten, którego delegacja nie spełnia ustawowych wymagań warunkujących ważność i skuteczność aktu delegowania (postanowienie II USKP 310/26 5 Sądu Najwyższego z 28 lutego 2020 r., III CSK 225/19, Legalis nr 2599890). Ponadto sprzeczność składu sądu w rozumieniu art. 379 pkt 4 k.p.c. zachodzi także wtedy, gdy w składzie sądu bierze udział osoba powołana na urząd sędziego Sądu Najwyższego na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa ukształtowanej w trybie określonym przepisami ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2018 r. poz. 3) - ale nawet w takiej sytuacji tylko wtedy, kiedy wadliwość procesu powołania prowadzi, w konkretnych okolicznościach, do naruszenia standardu niezawisłości i bezstronności w rozumieniu art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, art. 47 Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej oraz art. 6 ust. 1 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (postanowienie Sądu Najwyższego z: 28 kwietnia 2021 r., IV CZ 5/21, Legalis nr 2629687; z 15 września 2023 r., I CSK 4893/22, Legalis nr 2992002; z 21 stycznia 2025 r., II USK 169/24, Lex Nr 3819174). Argumentacja Sądu Najwyższego zawarta w uchwale składu połączonych Izb: Cywilnej, Karnej oraz Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego z 23 stycznia 2020 r., BSA I-4110-1/20 (OSNC 2020 Nr 4, poz. 34) prowadzi do konkluzji, że powołanie sędziego sądu powszechnego na wniosek aktualnie funkcjonującej Krajowej Rady Sądownictwa nie jest okolicznością, która samodzielnie może prowadzić do przyjęcia, że postępowanie z udziałem takiego sędziego jest dotknięte nieważnością w rozumieniu art. 379 § 4 k.p.c. (postanowienia Sądu Najwyższego z: 20 marca 2024 r., II USK 380/23, LEX nr 3695225 czy 28 czerwca 2023 r., I PSK 47/22, LEX nr 3575106) i pozbawia stronę prawa do sprawiedliwego rozpoznania sprawy przez niezawisły i bezstronny sąd. Stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone w cytowanej uchwale połączonych Izb nie może być wykorzystywane instrumentalnie, wyłącznie w celu podważenia orzeczenia wydanego w sprawie przez stronę, która mając ku temu sposobność przed Sądem pierwszej lub drugiej instancji, nie zgłaszała żadnych zarzutów i nie miała uwag do sposobu obsadzenia sądu orzekającego w jej sprawie, a zgłasza je dopiero wówczas, gdy wynik sprawy okazuje się dla niej niekorzystny (postanowienie Sądu Najwyższego z 22 maja 2024 r., I CSK 1410/23, LEX nr 3717305 i powołane tam orzeczenia). Skarżący nie przedstawił żadnych okoliczności, które poza powołaniem wskazanej w skardze Sędzi Sądu Apelacyjnego w Poznaniu przez Krajową Radę II USKP 310/26 6 Sądownictwa po zmianach wprowadzonych przepisami ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa oraz niektórych innych ustaw, mogłyby prowadzić do stwierdzenia, że przy orzekaniu w niniejszej sprawie przez Sąd Apelacyjny doszło do naruszenia standardu niezawisłości i bezstronności w rozumieniu art. 45 Konstytucji RP. Bezzasadny jest zarzut błędnej wykładni art. 3671 § 2 w związku z art. 3671 § 1 pkt 2 w związku z art. 4778 § 1 oraz art. 2 k.p.c. w związku z art. 45 ust. 1 i art. 2 Konstytucji RP. Oceniając, czy w sprawie doszło do nieważności postępowania z racji rozpoznania apelacji przez Sąd Apelacyjny w składzie jednego sędziego, trzeba zauważyć, że Sąd ten orzekał w dniu 28 grudnia 2023 r. Ma to znaczenie, jeśli weźmie się pod uwagę, że wprawdzie Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów z 26 kwietnia 2023 r., III PZP 6/22, OSNP 2023 Nr 10, poz. 104, przesądził, że rozpoznanie sprawy cywilnej przez sąd drugiej instancji w składzie jednego sędziego ukształtowanym na podstawie art. 15zzs1 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczegółowych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (tekst jedn.: Dz.U. z 2021 r., poz. 2095 z późn. zm.) ogranicza prawo do sprawiedliwego rozpatrzenia sprawy (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP), ponieważ nie jest konieczne dla ochrony zdrowia publicznego (art. 2 i art. 31 ust. 3 Konstytucji RP) i prowadzi do nieważności postępowania (art. 379 pkt 4 k.p.c.), to jednak równocześnie w tej samej uchwale Sąd Najwyższy przyjął, że ta wykładnia prawa obowiązuje od dnia podjęcia uchwały. Już po podjęciu przytoczonej uchwały weszła w życie - dokonana ustawą z dnia 7 lipca 2023 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego, ustawy - Prawo o ustroju sądów powszechnych, ustawy - Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2023 r. poz. 1860) - zmiana przepisów o składzie sądu w postępowaniu apelacyjnym. W konsekwencji z dniem 28 września 2023 r. art. 367 § 3 k.p.c. został uchylony, a w świetle art. 3671 k.p.c., niniejsza sprawa podlegała rozpoznaniu w składzie jednoosobowym. W postanowieniu z 15 stycznia 2025 r., III PSK 28/24, LEX nr 3817780, Sąd Najwyższy stwierdził, że obecnie reguła dotycząca składu sądu odwoławczego została odwrócona i zgodnie z art. 3671 § 1 in principio II USKP 310/26 7 k.p.c., zasadą jest rozpoznawanie spraw przez sąd drugiej instancji w składzie jednego sędziego, co nie kłóci się z art. 45 ust. 1 Konstytucji RP. Odnosząc się do twierdzeń skargi kasacyjnej podnoszonych w zakresie rozpatrywanego zarzutu procesowej podstawy skargi, stwierdzić trzeba, że co do zasady wszystkie sprawy z zakresu ubezpieczeń społecznych są sprawami o prawa majątkowe. Pośrednio wynika to z art. 3982 § 1 zdanie drugie k.p.c. Zgodnie z tym przepisem, w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych skarga kasacyjna przysługuje niezależnie od wartości przedmiotu zaskarżenia w sprawach o przyznanie i o wstrzymanie emerytury lub renty, oraz o objęcie obowiązkiem ubezpieczenia społecznego. Oznacza to, że wymienione kategorie spraw mają charakter majątkowy, jednak wartość przedmiotu zaskarżenia nie determinuje dopuszczalności skargi kasacyjnej, która w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych przysługuje, co do zasady wówczas, gdy wartość przedmiotu zaskarżenia wynosi co najmniej 10.000 zł (art. 3982 § 1 zdanie pierwsze k.p.c.). Skoro mamy więc do czynienia ze sprawą majątkową, rozstrzyganą w pierwszej instancji przez sąd okręgowy, po myśli art. 4778 § 1 k.p.c. i wartość przedmiotu zaskarżenia nie przekracza miliona złotych - to w drugiej instancji słusznie orzekał Sąd Apelacyjny w Poznaniu w składzie jednoosobowym (art. 3671 § 1 pkt 2 k.p.c.). Pomimo tego, że rozpoznawana sprawa należy do kategorii spraw objętych wyjątkiem, dotyczących spraw rozpoznawanych w pierwszej instancji przez sąd okręgowy, jako właściwy rzeczowo (art. 3671 § 1 pkt 2 k.p.c.), to jednak w odniesieniu do tych spraw w art. 3671 § 1 pkt 2 k.p.c. wyraźnie zaznaczono, że dodatkowo uwzględnienia wymaga kryterium z art. 3671 § 1 pkt 1 k.p.c. W uzasadnieniu uchwały z 9 kwietnia 2024 r., III CZP 59/23, OSNC 2024/9/83, Sąd Najwyższy stwierdził, że z uwagi na wyraźne powiązanie obu regulacji nie powinno budzić wątpliwości, że ustawodawca dążył do tego, aby również w sprawach rozpoznawanych w pierwszej instancji przez sąd okręgowy jako właściwy rzeczowo stosować uzupełniająco kryterium wartości przedmiotu zaskarżenia określone w art. 3671 § 1 pkt 1 k.p.c. Odmienne stanowisko musiałoby rodzić pytanie, jaką treść normatywną ma wprowadzone do art. 3671 § 1 pkt 2 k.p.c. zastrzeżenie "z uwzględnieniem pkt 1". Interpretacja prowadząca do pominięcia tej wzmianki w odniesieniu do przedstawionej sytuacji oznaczałaby wykładnię odrywającą się całkowicie od dosłownego brzmienia przepisu i II USKP 310/26 8 stanowiłaby niedopuszczalną wykładnię per non est. Założeniem leżącym u podstaw wprowadzenia art. 3671 § 1 pkt 2 k.p.c. było zatem stosowanie kryterium wartości przedmiotu zaskarżenia również w odniesieniu do spraw majątkowych rozpoznawanych w pierwszej instancji przez sąd okręgowy jako właściwy rzeczowo. Umożliwia to jednolite traktowanie spraw o charakterze majątkowym, co stanowi wartość pożądaną przez praktykę. Alternatywna interpretacja prowadziłaby do wniosku, że sprawy majątkowe o dużej wartości przedmiotu zaskarżenia, ale niespełniające kryterium kwotowego ustalonego w art. 3671 § 1 pkt 1 k.p.c., byłyby rozpoznawane w postępowaniu apelacyjnym w składzie jednoosobowym, podczas gdy sprawy majątkowe, o których mowa w art. 3671 § 1 pkt 2 k.p.c. (rozpoznawane w pierwszej instancji przez sąd okręgowy jako właściwy rzeczowo), o znikomej wartości przedmiotu zaskarżenia, byłyby rozpoznawane w postępowaniu apelacyjnym w składzie kolegialnym. Sąd drugiej instancji nie naruszył art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, skoro skład sądu orzekającego, wbrew twierdzeniom strony skarżącej, był zgodny z przepisami Kodeksu postępowania cywilnego. Przepis art. 3671 § 1 pkt 2 k.p.c. nie został uznany za niezgodny z Konstytucją RP przez Trybunał Konstytucyjny - nie został nawet skierowany do Trybunału Konstytucyjnego żaden wniosek w tym zakresie (art. 33 ust. 1 pkt 1 ustawy dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym w zw. z art. 188 pkt 1 Konstytucji RP). Nie można więc stwierdzić, że treść art. 3671 § 2 k.p.c. jest oczywiście i jaskrawo niekonstytucyjna - brak jest jakichkolwiek podstaw do ingerencji Sądu Najwyższego w tym zakresie. Tym bardziej, że art. 45 ust. 1 Konstytucji RP wskazuje wyraźnie, iż każdy ma prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd - nie określając wprost, jaki ma być skład tego sądu, pozostawiając tę kwestię do rozstrzygnięcia ustawodawcy na drodze ustawowej. Warto w tym miejscu przywołać także zdanie odrębne trójki sędziów do uchwały Sądu Najwyższego z 26 kwietnia 2023 r. (III PZP 6/22), w którym podkreślono akceptację stanowiska wyrażonego w wyroku Sądu Najwyższego z 9 czerwca 2022 r. (III USKP 145/21, OSNP 2022 Nr 11, poz. 113), zgodnie z którym Sąd Najwyższy w przypadku długotrwałej i nieuzasadnionej bezczynności Trybunału Konstytucyjnego ma prawo dokonywać oceny zgodności przepisów ze wzorcem II USKP 310/26 9 konstytucyjnym, a w konsekwencji odmawiać ich zastosowania, gdy weryfikacja nie przebiegnie pomyślnie. Rozwiązanie to jednak ma charakter wyjątku, nie może być zatem stosowane w każdym wypadku. Sąd Najwyższy nie powinien badać konstytucyjności - jest to bowiem wyłączna domena Trybunału Konstytucyjnego (wyrok Sądu Najwyższego z 19 listopada 2024 r., I USKP 83/24, Lex nr 3787574). Z powyższych względów – uznając, że rozpatrywana skarga kasacyjna nie ma uzasadnionej podstawy – Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie art. 39814 k.p.c. Sąd Najwyższy nie orzekał o kosztach pomocy prawnej udzielonej ubezpieczonemu przez radcę prawnego z urzędu z uwagi na brak stosownego wniosku w tym zakresie - § 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 14 maja 2024 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa albo jednostki samorządu terytorialnego kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego z urzędu (Dz. U. z 2026 r., poz. 136). Jarosław Sobutka [SOP] Ewa Stryczyńska Robert Stefanicki