II USKP 163/26
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w składzie:
Dnia 14 kwietnia 2026 r.
SSN Robert Stefanicki (przewodniczący, sprawozdawca)
SSN Agnieszka Żywicka
SSN Renata Żywicka
w sprawie z odwołania M.W. i A.S.
przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Lublinie
o podleganie ubezpieczeniom społecznym,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń
Społecznych w dniu 14 kwietnia 2026 r.,
skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie
z dnia 8 sierpnia 2023 r., sygn. akt III AUa 925/21,
uchyla zaskarżony wyrok w punkcie III i IV oraz w tym zakresie
przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu w Warszawie do
ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach
postępowania kasacyjnego.
Agnieszka Żywicka Robert Stefanicki Renata Żywicka
UZASADNIENIE
II USKP 163/26
2
W wyroku z 8 sierpnia 2023 r., sygn. akt III AUa 925/21, Sąd Apelacyjny w
Warszawie – w sprawie z odwołania M.W. i A.S. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń
Społecznych Oddział w Lublinie o podleganie ubezpieczeniom społecznym – po
rozpoznaniu apelacji M.W. oraz apelacji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział
w Lublinie od wyroku Sądu Okręgowego – Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych
w Warszawie z 25 marca 2021 r., sygn. akt XXI U 852/20, w punkcie II oddalił
apelację M.W.; w punkcie III oddalił apelację Zakładu Ubezpieczeń Społecznych
Oddział w Lublinie; w punkcie IV zasądził od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych
Oddział w Lublinie na rzecz A.S. kwotę 240 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa
prawnego w postępowaniu apelacyjnym; w punkcie V zasądził od M.W. na rzecz
Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Lublinie kwotę 240 zł tytułem zwrotu
kosztów zastępstwa prawnego w postępowaniu apelacyjnym.
Decyzją z 18 grudnia 2017 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w
Lublinie stwierdził, że M.W. jako osoba prowadząca pozarolniczą działalność
gospodarczą nie podlega od 23 października 2015 r. do 6 grudnia 2017 r.
obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym, wypadkowemu oraz
dobrowolnie ubezpieczeniu chorobowemu.
Decyzją z 12 stycznia 2018 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w
Lublinie stwierdził, że A.S. jako pracownik u płatnika składek M.W. nie podlega od 25
kwietnia 2016 r. do 8 sierpnia 2017 r. obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu,
rentowym, chorobowemu i wypadkowemu.
M.W. i A.S. zaskarżyli w całości obie decyzje, wnosząc: w zakresie decyzji z
18 grudnia 2017 r. o jej zmianę przez orzeczenie, że M.W. podlega od 23
października 2015 r. do 6 grudnia 2017 r. obowiązkowo ubezpieczeniom
emerytalnemu, rentowym, wypadkowemu i dobrowolnie ubezpieczeniu
chorobowemu, a w zakresie decyzji z 12 stycznia 2018 r. o zmianę przez orzeczenie,
że A.S. podlega od 25 kwietnia 2016 r. do 8 sierpnia 2017 r. obowiązkowo
ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym, chorobowemu i wypadkowemu.
W odpowiedziach na odwołania organ rentowy wniósł o ich oddalenie,
wskazując, że decyzje są faktycznie i prawnie uzasadnione.
Wyrokiem z 25 marca 2021 r., sygn. akt XXI U 852/20, Sąd Okręgowy w
Warszawie: w punkcie I oddalił odwołanie od decyzji z 18 grudnia 2017 r.; w punkcie
II USKP 163/26
3
II zmienił zaskarżoną decyzję z 12 stycznia 2018 r., w ten sposób, że stwierdził, że
A.S. jako pracownik u płatnika składek M. W. podlega obowiązkowo ubezpieczeniom:
emerytalnemu, rentowemu, chorobowemu i wypadkowemu od 25 kwietnia 2016 r. do
8 sierpnia 2018 r.; w punkcie III zasądził od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych
Oddział w Lublinie na rzecz M.W. i A.S. kwoty po 180 zł tytułem zwrotu kosztów
zastępstwa procesowego.
Powyższy wyrok Sądu Apelacyjnego organ rentowy – w części co do punktu
III i IV – zaskarżył skargą kasacyjną. W skardze opartej na podstawie procesowej
(art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c.) zarzucono naruszenie art. 321 § 1 k.p.c. w związku z art.
476 § 2 pkt 1 k.p.c., art. 4779 § 1 k.p.c., art. 47714 § 1 i § 2 k.p.c. w związku z art. 6
ust. pkt 1 i art. 11 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie
ubezpieczeń społecznych przez wykroczenie przez Sąd Apelacyjny poza granice
przedmiotu sporu.
Skarżący wniósł o uchylenie w zaskarżonej części wyroku Sądu Apelacyjnego
w Warszawie i przekazane sprawy do ponownego rozpoznania, a w sytuacji uznania
przez Sąd Najwyższy, że podstawa naruszenia przepisów postępowania jest
oczywiście uzasadniona, o zmianę zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyjnego w
Warszawie przez zmianę wyroku Sądu Okręgowego w Warszawie z 25 marca 2021
r. w ten sposób, że A.S. jako pracownik u płatnika M.W. podlega obowiązkowo
ubezpieczeniom: emerytalnemu, rentowemu, chorobowemu i wypadkowemu od 25
kwietnia 2016 r. do 8 sierpnia 2017 r. lub ewentualnie zmianę zaskarżonego wyroku
Sądu Apelacyjnego w Warszawie przez zmianę wyroku Sądu Okręgowego w
Warszawie z 25 marca 2021 r. przez zmianę daty końcowej, do której A.S. jako
pracownik u płatnika M.W. podlega obowiązkowo ubezpieczeniom: emerytalnemu,
rentowemu, chorobowemu i wypadkowemu, na dzień 8 sierpnia 2017 r.;
rozstrzygnięcie o kosztach procesu i zasądzenie na rzecz ZUS kosztów
postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm
prawem przepisanych.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Rozpoznając skargę kasacyjną organu rentowego, Sąd Najwyższy stwierdza,
że podstawa procesowa skargi z art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c. jest uzasadniona. Z
podstaw zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie wynika między
II USKP 163/26
4
innymi, że organ rentowy decyzją z 12 stycznia 2018 r. stwierdził, że A.S. jako
pracownik u płatnika składek M.W. nie podlega od 25 kwietnia 2016 r. do 8 sierpnia
2017 r. obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym, chorobowemu i
wypadkowemu. A.S. zaskarżyła tę decyzję w całości, wnosząc: o jej zmianę przez
orzeczenie, że podlega od 25 kwietnia 2016 r. do 8 sierpnia 2017 r. obowiązkowo
ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym, chorobowemu i wypadkowemu z tytułu
zawartej umowy o pracę z M.W.. W wyroku z 25 marca 2021 r. Sąd Okręgowy w
Warszawie zmienił zaskarżoną decyzję z 12 stycznia 2018 r., w ten sposób, że
stwierdził, że A.S. jako pracownik u płatnika składek M.W. podlega obowiązkowo
ubezpieczeniom: emerytalnemu, rentowemu, chorobowemu i wypadkowemu od 25
kwietnia 2016 r. do 8 sierpnia 2018 r. M.W. jako pracodawca, osoba prowadząca
jednoosobową działalność gospodarczą, zgłosił A.S. jako pracownika do
ubezpieczeń społecznych od 25 kwietnia 2016 r. do 8 sierpnia 2017 r. z tytułu
zatrudnienia na podstawie umowy o pracę na 1/8 etatu. A.S. została zatrudniona na
stanowisku pracownika administracyjno-biurowego. Sąd Okręgowy wskazał, że
praca świadczona przez A.S. na rzecz M.W. w okresie od 25 kwietnia 2016 r. do 8
sierpnia 2017 r. miała charakter faktyczny. Sąd Okręgowy w uzasadnieniu wyroku
nie odniósł się co do przyczyn, dla których przyjął za zasadne objęcie A.S. ze
spornego tytułu ubezpieczeniami również za okres od 9 sierpnia 2017 r. do 8 sierpnia
2018 r.
W apelacji od powyższego wyroku Sądu Okręgowego organ rentowy zarzucił
między innymi naruszenie art. 233 § 1 k.p.c. przez brak wszechstronnej oceny
zgromadzonych dowodów w sprawie i ich dowolną, a nie swobodną ocenę i uznanie,
że pozorność prowadzonej działalności gospodarczej przez M. W. nie stanowi o
pozorności zatrudnienia w jej ramach A.S., a obie sfery prawne podlegają niezależnej
ocenie oraz że fakt wykonywania pracy na rzecz M.W. przez A.S. został
udowodniony w ramach prowadzonego postępowania sądowego ponad wszelką
wątpliwość, podczas gdy wszechstronna ocena zgromadzonych dowodów powinna
prowadzić do uznania, że A.S. nie świadczyła na rzecz M.W. obowiązków
pracowniczych, co spowodowało w konsekwencji nieprawidłowe ustalenie przez Sąd
stanu faktycznego w sprawie i uznanie, że A. S. jako pracownik u płatnika składek
M.W., podlegała obowiązkowo ubezpieczeniom: emerytalnemu, rentowemu,
II USKP 163/26
5
chorobowemu i wypadkowemu od 25 kwietnia 2016 r. do 8 sierpnia 2018 r., podczas
gdy przy dokonaniu prawidłowej oceny zgromadzonych w sprawie dokumentów Sąd
powinien uznać, że w spornym okresie A.S. nie podlegała ww. ubezpieczeniom,
zwłaszcza w świetle faktu, że zaskarżona decyzja obejmuje okres od 25 kwietnia
2016 r. do 8 sierpnia 2017 r., a M.W. domagał się objęcia ubezpieczeniem jedynie
do 6 grudnia 2017 r.
Sąd Apelacyjny w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku wskazał, że umowa o
pracę zawartą pomiędzy odwołującymi się ma wszystkie niezbędne elementy
konstytuujące stosunek pracy, zgodnie z art. 22 § 1 k.p., a strony umowę tę faktycznie
realizowały. A.S. świadczyła pracę osobiście, w sposób ciągły, zgodnie z poleceniem
płatnika składek, co do czasu, miejsca i sposobu świadczenia pracy, a pracodawca
pracę tę przyjmował i był obowiązany do zapłaty wynagrodzenia, które wypłacał
odwołującej się. Sąd Apelacyjny podzielił w tym zakresie stanowisko Sądu
Okręgowego, który uznał, że A.S. rzeczywiście świadczyła pracę na rzecz płatnika
składek M.W., co zostało wykazane dowodami przedłożonymi Sądowi na etapie
postępowania w pierwszej instancji. Sąd drugiej instancji nie uzasadnił, z jakich
względów uznał za słuszny i wydany zgodnie z prawem wyrok Sądu Okręgowego w
zakresie, w jakim orzekł on ponad treść zaskarżonej decyzji, tj. obejmując A.S.
ubezpieczeniami z tytułu zatrudnienia u M.W. w okresie od 9 sierpnia 2017 r. do 8
sierpnia 2018 r.
Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem, w sprawach z zakresu ubezpieczeń
społecznych przedmiot rozpoznania determinowany jest w pierwszej kolejności
przedmiotem decyzji organu rentowego zaskarżonej do sądu ubezpieczeń
społecznych, a w drugim rzędzie - zakresem odwołania od tej decyzji (wyroki Sądu
Najwyższego z: 14 marca 2013 r., I UK 555/12, LexPolonica nr 8034905; 23 kwietnia
2010 r., II UK 309/09, LexPolonica nr 3035740; 18 lutego 2010 r., III UK 75/09, OSNP
2011 nr 15 - 16, poz. 215; 9 września 2010 r., II UK 84/2010, LexPolonica nr 3026695;
7 marca 2006 r., I UK 195/05, OSNP 2007 nr 3-4, poz. 55). Rozpoznając odwołanie
od decyzji organu rentowego, sąd ubezpieczeń społecznych rozstrzyga zatem o
zasadności odwołania w granicach wyznaczonych, z jednej strony, zakresem
samego odwołania, a z drugiej, treścią zaskarżonej decyzji. W orzecznictwie Sądu
Najwyższego przyjęto, że sąd ubezpieczeń społecznych nie może zastępować
II USKP 163/26
6
organu rentowego i we własnym zakresie ustalać prawa do świadczenia (wyrok Sądu
Najwyższego z 13 września 2005 r., I UK 382/04, LexPolonica nr 2254595), jednakże
rozpoznając sprawę dotyczącą uprawnienia danej osoby do określonego
świadczenia, ma obowiązek ustalić wszystkie jego warunki, nawet gdyby organ
rentowy w decyzji negatywnej ocenił tylko niektóre z nich, bez rozpoznania
pozostałych (wyroki Sądu Najwyższego z: 15 grudnia 2009 r., II UK 138/09 OSNP
2011 nr 13-14, poz. 192; 16 stycznia 2014 r., I UK 307/13, LEX nr 1620461 i 30
stycznia 2018 r., I UK 529/16, LEX nr 2459723).
Zgodnie z art. 321 § 1 k.p.c. Sąd nie może wyrokować co do przedmiotu, który
nie był objęty żądaniem, ani zasądzać ponad żądanie.
W niniejszej sprawie przedmiotem zaskarżonej decyzji organu rentowego była
kwestia podlegania przez odwołującą się A.S. jako pracownika u płatnika składek
M.W. ubezpieczeniom: emerytalnemu, rentowemu, chorobowemu i wypadkowemu
od 25 kwietnia 2016 r. do dnia 8 sierpnia 2017 r. W złożonym odwołaniu skarżąca
wniosła o zmianę zaskarżonej decyzji i objęcie jej wskazanymi ubezpieczeniami w
spornym okresie. Sąd pierwszej instancji wyszedł poza granice zaskarżonej decyzji,
odwołania od niej i orzekł o objęciu A.S. ze spornego tytułu ubezpieczeniami również
za okres od 9 sierpnia 2017 r. do 8 sierpnia 2018 r. Sąd drugiej instancji –
rozpoznając apelację organu rentowego – nie odniósł się do tej kwestii. Nie uzasadnił,
z jakich względów podzielił stanowisko wyroku Sądu pierwszej instancji w zakresie,
w jakim orzekł on ponad treść zaskarżonej decyzji, tj. obejmując A.S.
ubezpieczeniami z tytułu zatrudnienia u M.W. w okresie od 9 sierpnia 2017 r. do 8
sierpnia 2018 r. W tym zakresie ma rację skarżący, że Sąd orzekając o nieistniejącym
żądaniu odwołującej się, rozstrzygnął ponad żądanie odwołania, czym naruszył art.
321 § 1 k.p.c. Zakaz orzekania ponad żądanie oznacza, że sąd nie może orzec co
do przedmiotu, który nie był objęty zaskarżoną decyzją organu rentowego
(postanowienie Sądu Najwyższego z 14 grudnia 2022 r., III UZ 29/22, LEX nr
3456243; wyrok Sądu Najwyższego z: 8 października 2015 r., I UK 452/14, LEX nr
1816588, 14 maja 2013 r., I UK 611/12, LEX nr 1372003). Ze względu na to, że w
postępowaniu kasacyjnym również obowiązuje zakaz orzekania co do przedmiotu,
który nie był objęty treścią zaskarżonej decyzji oraz wniesionego od niej odwołania,
II USKP 163/26
7
usuwa się spod kontroli kasacyjnej merytoryczną poprawność orzeczenia wydanego
z naruszeniem art. 321 k.p.c.
Mając na uwadze powyższe, Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c.
i art. 108 § 2 k.p.c. w związku z art. 39821 k.p.c. orzekł jak w sentencji.
[SOP]
