II NSNc 77/24
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w składzie:
Dnia 14 maja 2025 r.
SSN Elżbieta Karska (przewodniczący, sprawozdawca)
SSN Paweł Czubik
Arkadiusz Janusz Sopata (ławnik Sądu Najwyższego)
w sprawie z powództwa P. S.A.
przeciwko T. G., K. M., T.1 G., G. G.
o zapłatę,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw
Publicznych w dniu 14 maja 2025 r.
skargi nadzwyczajnej wniesionej przez Rzecznika Praw Obywatelskich od nakazu
zapłaty w postępowaniu nakazowym Sądu Rejonowego w Rudzie Śląskiej
z 14 października 2016 r., sygn. I Nc 4039/16:
I. uchyla w całości zaskarżony nakaz zapłaty Sądu
Rejonowego w Rudzie Śląskiej z 14 października 2016 r. o
sygn. akt I Nc 4039/16 i przekazuje sprawę temu Sądowi do
ponownego rozpoznania;
II. znosi wzajemnie między stronami koszty postępowania
wywołanego wniesieniem skargi nadzwyczajnej.
II NSNc 77/24
2
UZASADNIENIE
Sąd Rejonowy w Rudzie Śląskiej nakazem zapłaty w postępowaniu
nakazowym z 14 października 2016 r. o sygn. akt I Nc 4039/16 nakazał J. G. (dalej
także: „pozwany”), aby zapłacił P. Spółce Akcyjnej w B. (dalej także: „powód”) kwotę
19 303,44 zł wraz z umownymi odsetkami za opóźnienie w wysokości dwukrotności
wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie od dnia 11 czerwca 2016 r. oraz kwotę
3859 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania, w terminie dwóch tygodni od
doręczenia niniejszego nakazu albo wniósł w tymże terminie do tutejszego Sądu
zarzuty. Nakaz ten był konsekwencją zawartej za życia, tj. 15 września 2015 r.
umowy pożyczki o numerze: […] z P. S.A., na mocy której pozwany otrzymał kwotę
6000,00 zł, i której wykonanie zostało zabezpieczone wekslem.
J. G. zmarł […] grudnia 2021 r. Po śmierci jego zobowiązanie zostało przejęte
przez spadkobierców, tj. żonę pozwanego T. G. oraz dzieci: K. M., T.1 G. oraz G. G..
Ani spadkobiercy ani skarżący, tj. Rzecznik Praw Obywatelskich, nie są w posiadaniu
tej umowy, pomimo że zwracali się do powoda o jej udostępnienie. Ten jednak
odmówił stwierdzając, że żaden przepis ustawy o kredycie konsumenckim nie
zobowiązuje do wydania im kopii umowy. Stąd skarżący nie mógł jej przedstawić ani
nie miał możliwości zapoznania się z jej postanowieniami. Nie zawierają jej także akta
sprawy o sygn. I Nc 4039/16 Sądu Rejonowego w Rudzie Śląskiej, przed którym
toczyło się postępowanie nakazowe w tej sprawie. Treść skargi została sporządzona
w oparciu o wzorzec innych umów o podobnym charakterze, zawieranych przez
powoda z innymi pożyczkobiorcami.
Rzecznik Praw Obywatelskich działając na podstawie art. 8 ust. 1 ustawy z
dnia 15 lipca 1987 r. o Rzeczniku Praw Obywatelskich (tekst jedn. Dz.U. 2023, poz.
1058) w zw. z art. 89 § 1 i § 2 ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym
(tekst jedn. Dz.U. 2023, poz. 1093, dalej: „UoSN”), ze względu na konieczność
zapewnienia zgodności z zasadą demokratycznego państwa prawnego
urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej, wniósł skargę
nadzwyczajną co do całości prawomocnego nakazu zapłaty wydanego 14
października 2016 r. w postępowaniu nakazowym Sądu Rejonowego w Rudzie
II NSNc 77/24
3
Śląskiej I Wydziału Cywilnego w postępowaniu o sygn. akt I Nc 4039/16.
Zaskarżonemu nakazowi zapłaty postawił trzy zarzuty.
Po pierwsze, naruszenie zasady ochrony konsumenta ustanowionej w art. 76
Konstytucji RP, interpretowanej na podstawie art. 9 Konstytucji RP, z
uwzględnieniem orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej
(dalej: „TSUE”) dotyczącego przepisów Dyrektywy z 5 kwietnia 1993 r. w sprawie
nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz.U. L 95 z 21 kwietnia
1993 r., s. 29, dalej: „Dyrektywa 93/13”), poprzez wydanie przeciwko pozwanemu
konsumentowi nakazu zapłaty w postępowaniu nakazowym na podstawie weksla,
bez zbadania z urzędu umowy pożyczki, której wykonanie ten weksel zabezpieczał,
a przez to niezapewnienie konsumentowi właściwej ochrony sądowej przed
nieuczciwymi praktykami rynkowymi przedsiębiorcy, mimo że na podstawie
dokumentów załączonych do pozwu sąd z łatwością mógł ustalić, że stosunkiem
podstawowym jest umowa pożyczki zawarta przez przedsiębiorcę z konsumentem,
której postanowienia powinny być zbadane przez sąd z urzędu, pod kątem
ich potencjalnej abuzywności.
Po drugie, na podstawie art. 89 § 1 pkt 2 UoSN, sądowi, który wydał
zaskarżony nakaz zapłaty, zarzucił rażące naruszenie prawa procesowego, tj. art.
485 § 2 zd. 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego
(obecnie tekst jedn. Dz.U. 2023, poz. 1550 ze zm., dalej: „k.p.c.”) w zw. z art. 486 §
1 k.p.c., w brzmieniu tych przepisów obowiązującym w dacie wydania zaskarżonego
nakazu zapłaty, przez ich niewłaściwe zastosowanie, a także art. 248 § 1 k.p.c. i art.
232 zd. 2 k.p.c. przez zaniechanie ich zastosowania, wszystkie wymienione w zw. z
art. 7 ust. 1 Dyrektywy 93/13, poprzez wydanie nakazu zapłaty w postępowaniu
nakazowym, mimo że w oparciu o treść pozwu oraz dołączonego do niego weksla i
wypowiedzenia umowy pożyczki, sąd winien był powziąć wątpliwości co do
zasadności i wysokości zobowiązania wekslowego konsumenta, a w konsekwencji
powinien był stwierdzić brak podstaw do wydania nakazu zapłaty w postępowaniu
nakazowym i przekazać sprawę do trybu zwykłego, w toku którego należało z urzędu
zobowiązać powoda do przedstawienia treści umowy pożyczki zawartej z pozwanym.
Po trzecie, rażące naruszenie prawa materialnego, tj. art. 3851 § 1 i § 3 w zw.
z art. 221 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (tekst jedn. Dz.U.
II NSNc 77/24
4
2023 r., poz. 1610 ze zm., dalej: „k.c.”) poprzez ich niezastosowanie, polegające na
zaniechaniu zbadania treści umowy zawartej między przedsiębiorcą i konsumentem,
a w konsekwencji braku kontroli z urzędu abuzywności klauzul umownych zawartych
w umowie pożyczki, co doprowadziło do odmowy przyznania ochrony uprawnionemu
konsumentowi oraz nierozpoznania istoty sprawy przez sąd.
Rzecznik Praw Obywatelskich wniósł o uchylenie zaskarżonego nakazu
zapłaty w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania
Sądowi Rejonowemu w Rudzie Śląskiej I Wydziałowi Cywilnemu.
Ponadto w przedmiotowej sprawie, zaskarżone orzeczenie uprawomocniło się
z dniem 29 listopada 2016 r., a więc po dniu 17 października 1997 r., a przed
wejściem w życie ustawy o Sądzie Najwyższym. Zaskarżony nakaz zapłaty nie może
być uchylony ani zmieniony w trybie innych nadzwyczajnych środków zaskarżenia.
Stąd legitymacja do wniesienia skargi nadzwyczajnej nie budzi wątpliwości. W treści
skargi nadzwyczajnej znalazł się też szczegółowy opis egzekucji komorniczej,
prowadzonej w stosunku do spadkobierców pozwanego, jego sytuacja rodzinna i
zdrowotna oraz przyczyny, z powodu których nie wniósł zarzutów. Sąd Rejonowy w
Rudzie Śląskiej postanowieniem z 4 czerwca 2024 r. wstrzymał wykonanie
zaskarżonego nakazu zapłaty.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Skarga nadzwyczajna Rzecznika Praw Obywatelskich zasługuje
na uwzględnienie.
Wprowadzenie do polskiego systemu prawnego instytucji kontroli
nadzwyczajnej w art. 89-95 u.SN miało na celu zaradzenie podnoszonym w
orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego, ograniczeniom skargi konstytucyjnej,
która nie pozwalała na adekwatną reakcję względem orzeczeń sądów powszechnych
lub wojskowych, które wprawdzie zapadały z naruszeniem zasad konstytucyjnych,
jednak w oparciu o przepisy, którym nie można było czynić zarzutu
niekonstytucyjności (zob. sygnalizacja pełnego składu Trybunału Konstytucyjnego
dokonana 12 marca 2003 r., S 1/03, OTK ZU 2003, nr 3, poz. 24). Skarga
nadzwyczajna została wprowadzona celem zaradzenia temu deficytowi
II NSNc 77/24
5
nadzwyczajnych środków zaskarżenia pozwalających na eliminację rażąco
wadliwych orzeczeń z poszanowaniem prawa do sądu (zob. wyrok pełnego składu
Trybunału Konstytucyjnego z 19 lutego 2003 r., P 11/02, pkt 5) afirmując w ten
sposób zasadę demokratycznego państwa prawa urzeczywistniającego zasady
sprawiedliwości społecznej.
Realizując te założenia, skarga nadzwyczajna z całą pewnością nie stanowi
instrumentu ponownej kontroli instancyjnej (trzeciej instancji – gdy nie ma możliwości
złożenia skargi kasacyjnej lub czwartej – gdy skarga kasacyjna nie została
uwzględniona), ale instrument skonkretyzowanej kontroli konstytucyjności aktów
jurysdykcyjnych, zaś jej zgodność z międzynarodowymi standardami ochrony praw
człowieka była już kilkukrotnie wyjaśniana w orzecznictwie Sądu Najwyższego
(wyroki Sądu Najwyższego: z 28 października 2020 r., I NSNc 22/20, pkt 1-6;
z 25 listopada 2020 r., I NSNc 57/20, pkt 1-5; z 28 września 2021 r., I NSNc 107/21).
Skarga nadzwyczajna może zostać wniesiona jedynie wówczas, gdy jest to
konieczne dla zapewnianie zgodności prawomocnych orzeczeń sądów
powszechnych i wojskowych z zasadą demokratycznego państwa prawnego
urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej (art. 89 § 1
in principio u.SN) i to tylko w sytuacji, gdy można ją oprzeć na przynajmniej jednej z
trzech podstaw, określonych w art. 89 § 1 pkt 1-3 u.SN. Sąd Najwyższy zwracał
uwagę, że połączenie ogólnej przesłanki funkcjonalnej ze szczegółowymi
podstawami skargi nadzwyczajnej sformułowaniem „o ile”, jednoznacznie wskazuje
na konieczność jednoczesnego zaistnienia przesłanki funkcjonalnej i którejś
(przynajmniej jednej) z jej szczegółowych podstaw wymienionych w art. 89 § 1
pkt 1-3 u.SN (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 25 czerwca 2020 r., I NSNc 48/19).
Jednocześnie, wzajemna relacja, zachodząca między przesłanką funkcjonalną i
szczegółowymi wymaga, aby w pierwszej kolejności dokonać oceny zaistnienia
podstaw szczegółowych, a następnie dopiero dokonać oceny tego, czy ziściła się
również przesłanka funkcjonalna (zob. wyroki Sądu Najwyższego: z 28 października
2020 r., I NSNc 22/20, pkt 2; z 25 listopada 2020 r., I NSNc 57/20, pkt 10).
Na podmiocie inicjującym kontrolę nadzwyczajną prawomocnego orzeczenia
ciąży obowiązek przytoczenia i uzasadnienia podstaw wniesienia skargi
II NSNc 77/24
6
nadzwyczajnej (art. 95 pkt 1 u.SN w zw. z art. 3984 § 1 k.p.c.). Oznacza to
konieczność wskazania i uzasadnienia nie tylko którejś spośród szczegółowych
podstaw skargi (art. 89 § 1 pkt 1-3 u.SN), ale następnie również wykazania, w
kontekście realiów konkretnej sprawy, zaistnienia przesłanki funkcjonalnej (art. 89 §
1 principium u.SN), czyli wyjaśnienia, z czego wynika konieczność zapewnienia
zgodności z zasadą konstytucyjną wyrażoną w art. 2 Konstytucji RP. O ile jednak
ocena spełnienia przesłanek szczegółowych sprowadza się, w dużym uproszczeniu,
do dokonania subsumpcji, o tyle dokonując oceny ziszczenia się przesłanki
funkcjonalnej, czyli oceniając konieczność zapewnienia zgodności prawomocnych
orzeczeń z art. 2 Konstytucji RP, kluczowe staje się ważenie konstytucyjnych
wartości (zob. wyroki Sądu Najwyższego: z 28 października 2020 r., I NSNc 22/20; z
25 listopada 2020 r., I NSNc 57/20; z 21 kwietnia 2021 r., I NSNc 89/20).
Również z tego względu, przy odpowiednim stosowaniu art. 39813 § 1 k.p.c. w
zw. z art. 95 pkt 1 u.SN, przewidującego związanie sądu podstawami skargi,
uwzględnić należy specyfikę przesłanki funkcjonalnej skargi nadzwyczajnej.
Konieczność zapewnienia zgodności z art. 2 Konstytucji RP wymaga wzięcia pod
uwagę sformułowanych w orzecznictwie i doktrynie zasad konkretyzujących
tę normę ustrojową. Sąd Najwyższy nie może jednak abstrahować od całokształtu
zasady wyrażonej w tym przepisie Konstytucji RP, nawet jeśli ten nie wyeksplikował
z należytą dokładnością, istotnych dla sprawy aspektów zasady demokratycznego
państwa prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej (zob.
wyroki Sądu Najwyższego: z 28 października 2020 r., I NSNc 22/20; z 25 listopada
2020 r., I NSNc 57/20).
Przechodząc do meritum sprawy, ale nie odnosząc się jeszcze do zarzutów
sformułowanych w skardze nadzwyczajnej, należy zwrócić uwagę na kilka istotnych
okoliczności. Po pierwsze, wyżej opisana umowa pożyczki została prawdopodobnie
zawarta na formularzu i zabezpieczona deklaracją wekslową. Po drugie, w umowie
prawdopodobnie zastrzeżono odsetki lub pozaodsetkowe koszty pożyczki za
opóźnienie w realizacji świadczenia na poziomie rażąco przekraczającym limit
odsetek maksymalnych, bowiem ich dwukrotność wynika z zaskarżonego nakazu
II NSNc 77/24
7
zapłaty, a do dnia wniesienia skargi nadzwyczajnej wierzyciel otrzymał łącznie
41 000,00 zł, co stanowi niemal siedmiokrotność pożyczonej kwoty.
Biorąc pod uwagę powyższe założenia, należy uznać, że wydanie nakazu
zapłaty w postępowaniu nakazowym, na podstawie którego nastąpiło zasądzenie tak
wysokiej sumy jest w sposób oczywisty niesprawiedliwe i niewątpliwie naruszyło
zasadę zaufania obywatela do państwa, z którą wiąże się bezpośrednio zasada
bezpieczeństwa prawnego jednostki. Ponadto, w rozpoznawanej sprawie
poprzez wydanie zaskarżonego orzeczenia, zostało także rażąco naruszone prawo
do ochrony stron umowy, w tym przed nadmiernymi odsetkami lub pozaodsetkowymi
kosztami umownymi w stosunku rocznym, tj. w wysokości 298%. Podkreślenia
bowiem wymaga, iż postanowienia umowne nie mogły wyłączać, ani też ograniczać,
stosowania przepisów o istocie umowy pożyczki. Sąd, wydając zaskarżony nakaz
zapłaty, zupełnie pominął ten fakt. W każdej z tych okoliczności sprawy naruszono
prawa pożyczkobiorcy jako konsumenta, a Sąd Rejonowy w Rudzie Śląskiej wydał
nakaz zapłaty na podstawie weksla bez zbadania z urzędu umowy pożyczki, której
wykonanie ten weksel zabezpieczał. Postanowienia umowy nie zostały też zbadane
pod względem ich abuzywności.
Oceniając powyższe fakty przez pryzmat zarzutów stawianych w skardze
nadzwyczajnej, należy stwierdzić, że skarżący ma rację. Zdaniem Sądu
Najwyższego, w sytuacji, gdy mamy do czynienia z rażącym naruszeniem przepisów
prawa materialnego i procesowego, godzi to w prawo do sądu wyrażone w art. 45
ust. 1 Konstytucji RP oraz zasadę zaufania obywateli do państwa i jego organów,
pewności prawa oraz prawidłowości stosowania prawa przez organy państwa
zawarte w art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.
Ponadto w przedmiotowej sprawie, Sąd Rejonowy w Rudzie Śląskiej, stosując
przepisy o postępowaniu nakazowym wydał orzeczenie, które w świetle zasady
ochrony konsumenta przed nieuczciwymi praktykami rynkowymi nie może się ostać.
Z tego też powodu wydanie nakazu zapłaty, nakładającego na stronę obowiązek
zapłaty, bez badania prawidłowości stosunku podstawowego, z którego wynika
zobowiązanie, z uwagi na istniejące wątpliwości, co do jego uczciwego charakteru,
należy niewątpliwie kwalifikować jako sprzeczne z zasadą demokratycznego
państwa prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej.
II NSNc 77/24
8
Wszystkie orzeczenia sądowe powinny być sprawiedliwe oraz wydawane na
podstawie obowiązujących przepisów prawa. Powyższe założenie odnosi się
również do nakazów zapłaty, które są orzeczeniami merytorycznymi, zrównanymi w
skutkach z wyrokami. Nakaz zapłaty może być wydany przy tym tylko wtedy, gdy sąd
uwzględnia powództwo w całości i zasądza dochodzone pozwem roszczenie. Na tle
rozpoznawanej sprawy, gdy wysokość żądania pozwu jest sprzeczna z bezwzględnie
obowiązującymi przepisami prawa, należało przyjąć brak możliwości wydania
nakazu zapłaty wobec części roszczenia i oddalić powództwo w pozostałym zakresie.
Trzeba także podkreślić, że w dacie zawarcia umowy pożyczki, stanowiącej
podstawę dochodzonego roszczenia, tj. w dniu 15 września 2015 r., oraz w dacie
orzekania, tj. 14 października 2016 r. obowiązywały przepisy bezpośrednio
regulujące dopuszczalną wysokość oprocentowania umowy pożyczki. Przedmiotowe
regulacje dotyczące odsetek maksymalnych zawarte w art. 359 § 21, 359 § 22 oraz
359 § 23 k.c. weszły w życie w dniu 20 lutego 2006 r. i zgodnie z art. 5 wprowadzającej
je ustawy z dnia 7 lipca 2005 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz o zmianie
niektórych innych ustaw (Dz.U. 2005, nr 157, poz. 1316) stosuje się je do czynności
prawnych dokonanych po jej wejściu w życie. Przepis art. 359 § 21 k.c. określający
wysokość odsetek maksymalnych od dnia 20 lutego 2006 r. do dnia 31 grudnia 2015
r. wskazywał natomiast, że ich maksymalna wysokość wynikająca z czynności
prawnej nie może w stosunku rocznym przekraczać czterokrotności wysokości stopy
kredytu lombardowego Narodowego Banku Polskiego. Natomiast przepis art. 359 §
22 k.c. stanowi, że w przypadku, gdy wysokość odsetek wynikających z czynności
prawnej przekracza wysokość odsetek maksymalnych należą się odsetki
maksymalne. Trzeba podkreślić, że przepisy te mają charakter bezwzględnie
obowiązujący, co wynika z brzmienia art. 359 § 23 k.c., zgodnie z którym
postanowienia umowne nie mogą wyłączać, ani też ograniczać przepisów o
odsetkach maksymalnych.
Zasadniczym celem ustawy z dnia 7 lipca 2005 r. (Dz.U. 2005, nr 157,
poz. 1316) wprowadzającej przedmiotowe regulacje, była eliminacja z obrotu umów
grożących „pętlą zadłużenia”, co miało chronić interesy konsumentów jako słabszych
uczestników obrotu gospodarczego. Regulacje te dotyczyły przy tym nie tylko
II NSNc 77/24
9
odsetek kapitałowych, lecz także odsetek za opóźnienie (tak m.in. uchwała
Sądu Najwyższego z 15 marca 2018 r., III CZP 107/17, OSNC 2019 nr 2, poz. 17).
Wysokość odsetek winna bowiem być związana z ekwiwalentnością wynagrodzenia
pożyczkodawcy, a także stanowić zabezpieczenie terminowości spłaty zadłużenia.
W tym przypadku generuje niemożliwe do wykonania dla pożyczkobiorcy
zobowiązanie do zapłaty.
Jest to niewątpliwie sprzeczne ze sprawiedliwością społeczną. Jak już
podkreślono, w niniejszej sprawie odsetki/pozaodsetkowe koszty zostały
ustanowione na poziomie znacząco przekraczającym wysokość odsetek
maksymalnych, wobec należności głównej wynoszącej 6000,00 zł. W stosunku
rocznym oprocentowanie to wynosiło zatem aż 298%. Wskazana dysproporcja
pomiędzy oznaczoną w umowie kwotą pożyczki, a wynikającą z nakazu kwotą
do zapłaty oznacza, że określone w umowie oprocentowanie, niewątpliwie sprzeczne
z przepisem art. 359 § 21 k.c., było również sprzeczne z celem umowy. Nie może nim
być nadmierne wzbogacenie po stronie pożyczkodawcy, a tym bardziej faktyczne
doprowadzenie pożyczkobiorcy do pozbawienia go realnych możliwości spłaty
zadłużenia, bowiem postanowienia umowy w sposób istotny naruszyły równowagę
kontraktową na niekorzyść pozwanego.
Nieograniczone korzystanie z zasady swobody umów, wyrażonej w art. 3531
k.c., mogłoby oznaczać przyzwolenie na wypaczenie jej sensu w aspekcie charakteru
stosunku prawnego tą umową ukształtowanego, zarówno z punktu widzenia zasady
ograniczenia swobody kontraktowej, jak i granic wykonywania prawa podmiotowego,
co też pozostaje w sprzeczności z ochroną stron umowy. Dlatego uznanie, że
postanowienia i cel umowy zawartej w dniu 15 września 2015 r. między P. S.A. jako
pożyczkodawcą a J. G. jako pożyczkobiorcą, były sprzeczne zarówno z naturą
stosunku pożyczki, jak i zasadami współżycia społecznego powoduje, że w tym
zakresie są nieważne. Sąd Rejonowy w Rudzie Śląskiej zaś, dokonując weryfikacji
zaskarżonego nakazu zapłaty, powinien wziąć powyższe ustalenia pod uwagę.
Sąd Najwyższy stoi na stanowisku, że przekroczenie wskazanych ograniczeń
swobody umów w postaci zasad współżycia społecznego i natury stosunku
prawnego, czyni zasadnym zarzut naruszenia art. 3531 k.c. i choć przepis ten nie
II NSNc 77/24
10
zawiera samodzielnej sankcji, to jego naruszenie, stanowiące naruszenie
któregokolwiek z wymienionych w nim kryteriów swobody kontraktowej, powoduje
sankcję nieważności przewidzianą w art. 58 k.c., czego Sąd nie wziął pod uwagę z
urzędu.
W konsekwencji uzasadnione jest zarzucenie zaskarżonemu nakazowi
zapłaty w postępowaniu nakazowym także rażącego naruszenia przepisów prawa
procesowego, tj. art. 485 i 486 § 1 k.p.c., a także art. 248 § 1 oraz art. 232 zd. 2 k.p.c.
W brzmieniu obowiązującym w dacie orzekania, artykuł 485 k.p.c. stanowił, że Sąd
wydaje nakaz zapłaty, jeżeli powód dochodzi roszczenia pieniężnego albo
świadczenia innych rzeczy zamiennych, a okoliczności uzasadniające dochodzone
żądanie są udowodnione dołączonym do pozwu dokumentem urzędowym,
zaakceptowanym przez dłużnika rachunkiem, wezwaniem dłużnika do zapłaty i
pisemnym oświadczeniem dłużnika o uznaniu długu, zaakceptowanym przez
dłużnika żądaniem zapłaty, zwróconym przez bank i nie zapłaconym z powodu braku
środków na rachunku bankowym.
W przedmiotowej sprawie zdaniem Sądu Najwyższego, Sąd Rejonowy w
Rudzie Śląskiej wydał nakaz zapłaty w postępowaniu nakazowym na podstawie
dokumentów dołączonych do pozwu bez badania stosunku, z którego wynikać miało
roszczenie, a przede wszystkim bez badania czy jest ono w pełni udowodnione. Już
pobieżne zapoznanie się z dołączonymi do pozwu dokumentami powinno nasunąć
wątpliwości w tym zakresie. Ponadto Sąd stwierdza, że nakaz może być wydany tylko
wtedy, gdy uwzględnia powództwo w całości i zasądza dochodzone pozwem
roszczenie. W przypadku więc, gdy wysokość żądania pozwu jest choćby częściowo
sprzeczna z obowiązującymi przepisami prawa, to brak jest możliwości wydania
nakazu zapłaty wobec części roszczenia i oddalenie pozwu w pozostałym zakresie,
a koniecznym jest skierowanie sprawy do postępowania zwykłego. W niniejszej
sprawie przyjąć zatem należało, że brak było podstaw do wydania nakazu zapłaty.
Sąd Najwyższy stwierdza, że Sąd Rejonowy w Rudzie Śląskiej wydając
zaskarżony nakaz zapłaty w postępowaniu nakazowym, poprzez niewłaściwe
zastosowanie przepisów prawa procesowego, tj. art. 485 k.p.c., naruszył zasadę
zaufania obywatela do państwa, wywodzoną z art. 2 Konstytucji RP, bowiem wydano
II NSNc 77/24
11
orzeczenie bez badania stosunku, z którego miałoby wynikać roszczenie. Zasada ta
wyraża się bowiem także w możności oczekiwania przez obywatela, aby organy
władzy publicznej prawidłowo stosowały obowiązujące przepisy prawa, skoro
zgodnie z art. 7 Konstytucji RP są one zobowiązane do działania na podstawie i w
granicach prawa.
Sąd orzekający w niniejszej sprawie zobowiązany był przy tym również
do respektowania zasad konstytucyjnych oraz chronionych konstytucyjnie wolności i
praw człowieka i obywatela, w tym godności człowieka wskazanej w art. 30
Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz wiążącego się z nim, a możliwego
do wyprowadzenia z jej art. 76 prawa oczekiwania do wywiązania się przez władze
publiczne z obowiązku podejmowania działań chroniących konsumentów,
użytkowników i najemców przed nieuczciwymi praktykami rynkowymi.
Ustawodawca, mając na względzie bogactwo życia gospodarczego,
sformułował konieczne ograniczenia w postaci klauzul generalnych i pozostawił
sądom wypełnienie ich treścią na podstawie znajomości zjawisk ekonomicznych i
społecznych. Do nich należą zasady współżycia społecznego, a wśród nich zakaz
zastrzegania rażąco wygórowanych odsetek przysparzających nadmiernych w
danych stosunkach i nieusprawiedliwionych zysków dla jednej ze stron (wyrok Sądu
Najwyższego z 27 lipca 2000 r., IV CKN 85/00). Korzystanie więc z nadmiernego
oprocentowania jest sprzeczne z zasadami uczciwości, uczciwego zarobku,
rzetelności strony stosunku umownego i tych wartości, które kierują uczciwym
społeczeństwem w potocznym rozumieniu tych określeń.
Przekroczenie ograniczeń swobody umów w postaci zasad współżycia
społecznego i natury stosunku prawnego, czyni zasadnym zarzut naruszenia
art. 3531 k.c. Przepis ten nie zawiera samodzielnej sankcji, ale należy do kategorii
iuris cogentis, a więc naruszenie któregokolwiek z wymienionych w nim kryteriów
swobody kontraktowej uruchamia sankcję przewidzianą w art. 58 k.c. Wydanie przez
Sąd Rejonowy w Rudzie Śląskiej nakazu zapłaty w związku z tym trzeba uznać za
niesprawiedliwe i niewątpliwie naruszającą zasadę pochodną zaufania obywatela do
państwa, z którą wiąże się bezpośrednio zasada bezpieczeństwa prawnego. Skoro
państwo i jego organy są zobowiązane do ochrony praw stron umowy, to tym bardziej
II NSNc 77/24
12
powinny wychwycić nieuczciwe, nastawione na bezpodstawne wzbogacenie,
niekorzystne zapisy umów pomiędzy P. S.A. a J. G., czego Sąd Rejonowy w Rudzie
Śląskiej nie uczynił.
W przedmiotowej sprawie umowa została zabezpieczona wekslem in blanco,
którego posiadaczem był pierwszy wierzyciel (remitent). Trafny jest zatem zarzut
wypełnienia weksla niezgodnie z zawartym porozumieniem. W pełni zasadne jest
także powołanie utrwalonego już orzecznictwa na tle dyrektywy konsumenckiej,
co do której TSUE orzekł, że „art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 oraz art. 10
ust. 2 dyrektywy 2008/48 należy interpretować w ten sposób, że w przypadku gdy w
okolicznościach takich jak rozpatrywane w postępowaniu głównym, sąd krajowy ma
poważne wątpliwości co do zasadności roszczenia opartego na wekslu własnym,
który służy zabezpieczeniu wierzytelności wynikającej z umowy kredytu
konsumenckiego, oraz gdy ten weksel własny początkowo został wystawiony przez
wystawcę jako weksel in blanco, a następnie uzupełniony przez remitenta, sąd ten
powinien z urzędu zbadać, czy postanowienia uzgodnione między stronami mają
nieuczciwy charakter i w tym zakresie może zażądać od przedsiębiorcy
przedstawienia pisemnego zapisu tych postanowień, tak aby móc zapewnić
poszanowanie praw konsumentów wynikających z tych dyrektyw”.
Podobnie na tle rozpoznawanych skarg nadzwyczajnych wypowiedział się
Sąd Najwyższy o tym, że „w przypadku gdy dochodzone pozwem roszczenie wynika
z weksla in blanco stanowiącego zabezpieczenie wierzytelności głównej wynikającej
z umowy zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem, zapewnienie ochrony
określonej w Dyrektywie 93/13 i wprowadzonych w ramach jej implementacji do
polskiego porządku prawnego przepisach art. 3851-3853 k.c. wymaga, aby sąd
rozpoznał sprawę przy uwzględnieniu konsumenckiego charakteru stosunku
podstawowego (wyrok Sądu Najwyższego z 18 maja 2022 r., I NSNc 217/21).
A zatem sąd przed którym prowadzone jest postępowanie nakazowe z weksla
wobec konsumenta, obok przepisów Kodeksu postępowania cywilnego, musi także
z urzędu stosować przepisy mające na celu ochronę konsumenta, winien
zweryfikować czy weksel stanowił zabezpieczenie umowy konsumenckiej, a jeśli tak,
II NSNc 77/24
13
to powinien był stwierdzić brak podstaw do wydania nakazu zapłaty i wyznaczyć
rozprawę dla zbadania jej treści.
Przez „rażące naruszenie prawa” należy rozumieć naruszenie prawa na tyle
wyraźne, że do jego ustalenia nie jest konieczne prowadzenie złożonych procesów
intelektualnych (zob. K. Szczucki, Ustawa o Sądzie Najwyższym. Komentarz,
Warszawa 2018, s. 467). Również Sąd Najwyższy, w wielu orzeczeniach wskazywał,
że „rażące” naruszenie musi być „oczywiste”, czyli „widoczne dla przeciętnego
prawnika prima facie bez konieczności wnikliwej analizy” (zob. postanowienie z 29
marca 2019 r., V CSK 326/18; wyrok z 8 czerwca 2017 r., SNO 22/17; wyrok z 13
maja 2020 r., I NSNc 28/19; wyrok z 21 września 2021 r., I NSNc 59/20; wyrok z 28
września 2021 r., I NSNc 107/21). O rażącym naruszeniu prawa może być mowa
wówczas, gdy miało miejsce naruszenie przepisu o takim znaczeniu dla
prawidłowego rozpoznania i rozstrzygnięcia sprawy, iż mogło to mieć istotny wpływ
na treść zaskarżonego orzeczenia (zob. A. Kotowski, Skarga nadzwyczajna na tle
modeli kontroli odwoławczej, Prokuratura i Prawo 2018, nr 9, s. 51 i in.). Ponadto, w
przypadku skargi nadzwyczajnej Sąd Najwyższy wskazał, że ocena tego, czy doszło
do rażącego naruszenia prawa jest uzależniona od takich kryteriów jak: pozycja
naruszonej normy w hierarchii norm prawnych, istotność naruszenia, a także skutki
naruszenia dla stron postępowania (zob. wyroki Sądu Najwyższego: z 8 maja 2019
r., I NSNc 2/19; z 13 maja 2020 r., I NSNc 28/19).
Zarzucone naruszenie prawa jest rażące i oczywiste, a także sprzeczne z
zasadą zaufania obywateli do państwa i jego organów, pewności prawa oraz
prawidłowości stosowania prawa przez organy państwa w świetle art. 2 Konstytucji
Rzeczypospolitej Polskiej. Zarówno samo brzmienie art. 2 Konstytucji, jak i
orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego wskazuje, że sprawiedliwość społeczna
jest celem, który ma być urzeczywistniany przez demokratyczne państwo prawne.
Nie jest bowiem demokratycznym państwem prawnym państwo, które nie realizuje
idei sprawiedliwości, przynajmniej pojmowanej jako dążenie do zachowania
równowagi w stosunkach społecznych i powstrzymywanie się od kreowania
nieusprawiedliwionych, niepopartych obiektywnymi wymogami i kryteriami
przywilejów dla wybranych grup obywateli (zob. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z
II NSNc 77/24
14
12 kwietnia 2000 r., K 8/98, OTK 2000 nr 3, poz. 87 oraz z 19 grudnia 2012 r., K 9/12,
OTK-A 2012, nr 11, poz. 136). Odnosząc się do wzajemnej relacji zasady zaufania
do państwa i stanowionego przezeń prawa oraz sprawiedliwości społecznej –
Trybunał wskazał, „że zasad tych nie należy sobie przeciwstawiać, bowiem
sprawiedliwość społeczna jest celem, który ma urzeczywistniać demokratyczne
państwo prawne” (zob. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 12 kwietnia 2000 r., K
8/98, OTK 2000, nr 3, poz. 87 oraz z 17 czerwca 2003 r., P 24/02, OTK-A 2003, nr
6, poz. 55).
Jak zaznaczył Trybunał, wyrażona w art. 2 Konstytucji zasada sprawiedliwości
społecznej nie stanowi jedynie ogólnej zasady ustrojowej Rzeczypospolitej Polskiej
czy też swoistej „dyrektywy programowej”. Zdaniem Trybunału Konstytucyjnego,
na gruncie tego przepisu można wskazać szczególne prawo podlegające ochronie,
jakim jest prawo do sprawiedliwego traktowania, jeśli zarazem jest ono odnoszone
do sfery stosunków objętych gwarancjami konstytucyjnymi, choćby ogólnie ujętymi.
Jest ono sprzężone z obowiązkiem państwa stania na straży sprawiedliwości
społecznej poprzez zaniechanie aktów (działań) mogących stać z nią w sprzeczności
oraz eliminowanie takich aktów, które uznano za godzące w tę zasadę. Dotyczy to
zarówno
etapu
stanowienia,
jak
i
stosowania
prawa
(zob. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 12 grudnia 2001 r., SK 26/01, OTK 2001,
nr 8, poz. 258).
Sąd Najwyższy w wyroku z 20 marca 1996 r. o sygn. II PRN 4/96 wskazał zaś,
że naruszenie prawa jest rażące wtedy, gdy w jego następstwie powstają skutki
niemożliwe do aprobaty w świetle wymagań praworządności, czy też powodujące
niemożność akceptacji zaskarżonego orzeczenia, jako aktu wydanego przez organ
praworządnego państwa.
W niniejszej sprawie skutkiem naruszenia przepisów prawa materialnego było
wydanie orzeczenia nakładającego obowiązek zapłaty przez pozwanego kwoty
przekraczającej wysokość dopuszczalnego zysku, pochodzącego z umowy pożyczki,
co jest oczywiście sprzeczne z zasadą praworządności. Naruszenie to jest nie tylko
rażące, ale również oczywiste. Usankcjonowanie nakazem zapłaty żądania tak
wygórowanych kwot, całkowicie nieproporcjonalnych do wysokości udzielonej
pożyczki, jest sprzeczne z poczuciem sprawiedliwości. Naruszenia te miały charakter
II NSNc 77/24
15
rażący, a podniesione zarzuty podstaw zaskarżenia są ewidentnie uzasadnione. Nie
budzi bowiem wątpliwości okoliczność, iż Sąd miał obowiązek zbadania treści
stosunku prawnego w świetle jego zgodności z naturą pożyczki, a także zasadami
współżycia społecznego i w tym zakresie uznania umowy za nieważną.
Niezastosowanie więc przepisów dotyczących nieważności czynności prawnych oraz
wskazujących na brak możliwości wydania nakazu zapłaty, wywołał skutki
nieakceptowane społecznie.
Uwzględnienie skargi nadzwyczajnej pozwoli przywrócić równowagę w
stosunkach społecznych zachwianą przez fakt negatywnych skutków nakazu zapłaty
Sądu Rejonowego w Rudzie Śląskiej. Uchylenie zaskarżonego orzeczenia pozwala
na wzięcie pod uwagę Sądowi meriti całokształtu okoliczności prawnych i
faktycznych, które w świetle zasady demokratycznego państwa prawnego
urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej winny zostać wzięte
pod uwagę.
Zdaniem Sądu Najwyższego w niniejszej sprawie Sąd Rejonowy w Rudzie
Śląskiej, stosując przepisy o postępowaniu nakazowym wydał orzeczenie, które w
świetle zasady sprawiedliwości nie może się ostać. Nie jest bowiem sprawiedliwe
ustalenie kwoty do zapłaty za opóźnienie w wysokości 298% rocznie,
czyli w wysokości naruszającej równowagę kontraktową.
Dokonując wyważenia racji przemawiających za utrzymaniem w mocy nakazu
zapłaty, a ogółem racji wynikających z integralnie pojmowanej zasady
demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości
społecznej i przemawiających za tym, by nakaz ten uchylić, należy jednoznacznie
stwierdzić, że uchylenie orzeczenia będzie proporcjonalnym środkiem pozwalającym
zapewnić zgodność decyzji jurysdykcyjnych z art. 2 i art. 45 Konstytucji RP.
Jednocześnie należy zwrócić uwagę na to, że w poddanej pod osąd sprawie
od uprawomocnienia się zaskarżonego orzeczenia upłynęło więcej niż pięć lat. Nie
ulega jednak wątpliwości, że doszło do naruszenia praw i wolności człowieka
i obywatela określonych w Konstytucji RP. W szczególności podnoszona w skardze
ochrona stron umowy w stosunkach prywatnoprawnych przed nieuczciwymi
praktykami rynkowymi, przemawia za wydaniem orzeczenia, o jakim mowa w art. 91
§ 1 ustawy o Sądzie Najwyższym. Ponadto, w ocenie Sądu Najwyższego,
II NSNc 77/24
16
wykreowana zaskarżonym nakazem zapłaty sytuacja prawna, związana z
nakazaniem pozwanemu a obecnie spadkobiercom, zapłaty dochodzonej kwoty
tytułem odsetek, jest możliwa do weryfikacji, nie prowadząc do nieprzewidywalnych
skutków materialnoprawnych wynikających z dynamiki obrotu cywilnoprawnego
(por. wyrok Sądu najwyższego z 27 listopada 2024 r., II NSNc 463/23).
Wobec powyższego, zasadnym jest uznanie, iż uchylenie zaskarżonego
nakazu zapłaty jest konieczne dla zapewnienia zgodności z zasadą
demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości
społecznej. Sąd Rejonowy w Rudzie Śląskiej rozpoznając ponownie sprawę,
powinien dokonać weryfikacji zaskarżonego orzeczenia, którego wydanie
było niedopuszczalne, stosując przy tym rygory przewidziane prawem procesowym,
bowiem roszczenie nie było udowodnione, a sprawa winna być skierowana
do rozpoznania w postępowaniu zwykłym.
Ponownie rozpoznając powództwo Sąd Rejonowy w Rudzie Śląskiej powinien
także dokonać jego wszechstronnej analizy, biorąc pod uwagę mające zastosowanie
przepisy prawa materialnego i procesowego, a także wyrażone w niniejszym
orzeczeniu poglądy Sądu Najwyższego.
Mając powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy, na podstawie art. 91 § 1 u.SN,
uchylił zaskarżony nakaz zapłaty i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania
Sądowi Rejonowemu w Rudzie Śląskiej. Jednocześnie, na podstawie art. 39818 k.p.c.
w zw. z art. 95 pkt 1 u.SN Sąd Najwyższy zniósł wzajemnie między stronami koszty
postępowania wywołanego wniesieniem skargi nadzwyczajnej.
[r.g.]
[a.ł]
