II NSNc 501/23
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w składzie:
Dnia 15 kwietnia 2025 r.
Prezes SN Krzysztof Wiak (przewodniczący, sprawozdawca)
SSN Marek Dobrowolski
Marek Sławomir Molczyk (ławnik Sądu Najwyższego)
w sprawie z powództwa M.Ś.
przeciwko K.N.
o zapłatę,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw
Publicznych 15 kwietnia 2025 r.
skargi nadzwyczajnej wniesionej przez Prokuratora Generalnego od nakazu zapłaty
w postępowaniu upominawczym Sądu Rejonowego w Bytomiu z 18 sierpnia
2008 r., sygn. VII Nc 3742/08:
1. uchyla nakaz zapłaty w postępowaniu nakazowym Sądu
Rejonowego w Bytomiu z 18 sierpnia 2008 r. o sygn.
VII Nc 3742/08 w całości i przekazuje sprawę temu Sądowi do
ponownego rozpoznania;
2. znosi wzajemnie między stronami koszty postępowania
wywołanego wniesieniem skargi nadzwyczajnej.
i
II NSNc 501/23
2
UZASADNIENIE
W dniu 15 maja 2008 r. w B. K.N. (dalej: „pozwana” lub „pożyczkobiorczyni”)
zawarła z firmą P.P.H.U. O. (dalej: „powód” lub „pożyczkodawca”) umowę
pożyczki. W jej ramach pożyczkodawca udzielił pożyczkobiorczyni
„nieoprocentowanej” pożyczki na następujących warunkach: „do wypłaty 500,00 zł,
opłata przygotowawcza 75,00 zł, prowizja 25,00 zł, opłata za obsługę 50,00 zł,
całkowity koszt pożyczki 150,00 zł”. Jednocześnie pożyczkobiorczyni zobowiązała
się do spłaty 650,00 zł jako całkowitego kosztu pożyczki”. W przypadku
niedokonania zwrotu pożyczki do 16 czerwca 2008 r. strony ustaliły opłatę za
opóźnienie w wysokości 20,00 zł za każdy dzień opóźnienia począwszy od 17
czerwca 2008 r. do dnia zapłaty.
W związku z nieuiszczeniem zwrotu pożyczki powód złożył pozew
do Sądu Rejonowego w Bytomiu o zapłatę. Nakazem zapłaty z 18 sierpnia 2008 r.
(VII Nc 3742/08) Sąd Rejonowy w Bytomiu nakazał pozwanej zapłatę
kwoty 650,00 zł z odsetkami w wysokości 20,00 zł za każdy dzień opóźnienia
począwszy od dnia 17 czerwca 2008 r. Nakaz zapłaty nie został zaskarżony
przez pozwaną i w dniu 15 października 2008 r. Sąd Rejonowy w Bytomiu uznał
prawomocność nakazu zapłaty zaopatrując go w klauzulę wykonalności.
Skargę nadzwyczajną od powyższego nakazu zapłaty wniósł
Prokurator Generalny (dalej również: „skarżący”). W piśmie z 24 października 2023 r.
zaskarżył wskazane orzeczenie w całości. Na podstawie art. 89 § 1 pkt 1 i 2 ustawy
z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym (tekst jedn. Dz.U. 2024, poz. 622,
dalej: „u.SN”) zarzucił mu:
1. naruszenie zasad, wolności i praw człowieka i obywatela, określonych
w art. 30 i 76 Konstytucji RP, takich jak godność człowieka i ochrona
konsumenta, jako strony słabszej strukturalnie w stosunkach
prywatnoprawnych z przedsiębiorcą przed nieuczciwymi praktykami
rynkowymi przez orzeczenie nakazem zapłaty w postępowaniu
upominawczym wierzytelności wynikającej z zawartej przez pozwaną
II NSNc 501/23
3
z powodem umowy pożyczki z 15 maja 2008 r. bez zbadania potencjalnie
nieuczciwego charakteru zapisów umowy, z którego wynikało zobowiązanie;
2. naruszenie w sposób rażący prawa materialnego, tj. przepisów art. 359
§ 21 k.c., art. 359 § 22 k.c., oraz 359 § 23 k.c., przez niewłaściwe
ich zastosowanie i orzeczenie zgodnie z żądaniem pozwu o obowiązku
zapłaty przez pozwaną kwoty 650,00 zł wraz z umownymi odsetkami
w wysokości 20,00 zł za każdy dzień opóźnienia od dnia 17 czerwca 2008 r.,
co stanowi 92% w skali miesiąca, podczas gdy wskazane przepisy w brzmieniu
obowiązującym zarówno w dacie czynności prawnej, z której wynikał
obowiązek zapłaty odsetek umownych, jak i w dacie orzekania przez sąd,
stanowiły, że maksymalna wysokość odsetek wynikająca z czynności prawnej
nie może w stosunku rocznym przekraczać czterokrotności wysokości stopy
kredytu lombardowego Narodowego Banku Polskiego, tj. 29% w skali roku
(w dacie czynności prawnej) i 30% (w dacie orzekania), a jeżeli przekracza
tę wysokość to należą się odsetki maksymalne;
3. naruszenie w sposób rażący prawa procesowego, tj. przepisu art. 499 § 1 pkt 1
i 2 k.p.c. w brzmieniu obowiązującym w dacie orzekania, art. 3531 k.c.
w zw. z art. 58 § 2 k.c., przez ich niezastosowanie i uznanie,
że umowa pożyczki, zawarta 15 maja 2008 r., pomiędzy pozwaną a powodem,
jest w całości ważna, pomimo że w § 4 umowy zastrzeżone zostały odsetki
umowne „za każdy dzień opóźnienia” w zapłacie zobowiązania w wysokości
20,00 zł dziennie, czyli 92% miesięcznie i 1123% w stosunku rocznym, a więc
o charakterze „lichwiarskim” i obiektywnie nieusprawiedliwione oraz mogące
realnie spowodować niemożność wykonania zobowiązania przez dłużnika,
podczas gdy ich wysokość, mając na względzie zasadę swobody umów
oraz zasady współżycia społecznego, nie mogła być – stosownie
do Rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 13 października 2005 r. w sprawie
określenia wysokości odsetek ustawowych (Dz.U. 2005, nr 201, poz. 1662) –
wyższa niż 11,5% w stosunku rocznym, a tym samym wydanie nakazu
nie było dopuszczalne;
II NSNc 501/23
4
4. rażące naruszenie prawa materialnego, tj. przepisu art. 221 k.c.,
poprzez jego niezastosowanie do pozwanej jako konsumenta, w sytuacji
kiedy z okoliczności sprawy nie wynika, żeby dokonana przez nią czynność
prawna – zawarcie z powodem umowy pożyczki z dnia 15 maja 2008 r. –
była związana z działalnością gospodarczą lub zawodową pozwanej.
Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego nakazu zapłaty w całości
i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu w Bytomiu
z pozostawieniem temu sądowi rozstrzygnięcia o kosztach postępowania
ze skargi nadzwyczajnej.
Prokurator Generalny w uzasadnieniu skargi wskazał, że 20 lutego 2006 r.
w życie weszły przepisy art. 359 § 21, § 22 i § 23 k.c., zgodnie z którymi:
„maksymalna wysokość odsetek wynikających z czynności prawnej nie może
w stosunku rocznym przekraczać czterokrotności wysokości stopy kredytu
lombardowego Narodowego Banku Polskiego (odsetki maksymalne);
jeżeli wysokość odsetek wynikających z czynności prawnej przekracza wysokość
odsetek maksymalnych, należą się odsetki maksymalne”; „postanowienia umowne
nie mogą wyłączać ani ograniczać przepisów o odsetkach maksymalnych,
także w razie dokonania wyboru prawa obcego. W takim przypadku stosuje się
przepisy ustawy”. Umowa pożyczki, która jest źródłem wierzytelności objętej
zaskarżonym nakazem zapłaty zawarta została 15 maja 2008 r., a więc
gdy powyższe przepisy już obowiązywały. Również późniejszy nakaz zapłaty
był wydany w takim stanie prawnym. Według skarżącego świadczy to o tym,
że zaskarżone orzeczenie zostało wydane z rażącym naruszeniem prawa.
Zdaniem Prokuratora Generalnego, w umowie zastrzeżono „opłatę za opóźnienie”
w realizacji świadczenia umownego na „lichwiarskim” poziomie rażąco
przekraczającym limit odsetek maksymalnych wynikających z ustawy.
Prokurator Generalny zaznaczył również, że wydanie przez Sąd Rejonowy
w Bytomiu orzeczenia, z którego wynika powinność zapłaty odsetek w wysokości
1123% w skali roku, w sytuacji gdy obowiązujące w dacie zawarcia umowy przepisy
określały wysokość odsetek maksymalnych na poziomie 29% w skali roku,
jest niewątpliwie sprzeczne nie tylko z bezwzględnie obowiązującymi przepisami
II NSNc 501/23
5
prawa, ale także z zasadą demokratycznego państwa prawnego
urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej. Orzeczenie to bowiem
usankcjonowało „lichwiarski” charakter zapisów umowy, co godzi nie tylko
w obowiązujący porządek prawny, ale także w wartości chronione przez system
prawa stanowiące podstawę wprowadzonych przepisów o odsetkach maksymalnych
i jest niewątpliwie sprzeczne ze sprawiedliwością społeczną.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Skarga nadzwyczajna zasługuje na uwzględnienie skutkujące uchyleniem
zaskarżonego nakazu zapłaty i przekazaniem sprawy Sądowi Rejonowemu
w Bytomiu do ponownego rozpoznania.
Zgodnie z art. 89 § 1 u.SN, jeżeli jest to konieczne dla zapewnienia zgodności
z zasadą demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego zasady
sprawiedliwości społecznej, od prawomocnego orzeczenia sądu powszechnego
lub sądu wojskowego kończącego postępowanie w sprawie może być wniesiona
skarga nadzwyczajna, o ile:
1) orzeczenie narusza zasady lub wolności i prawa człowieka i obywatela
określone w Konstytucji, lub
2) orzeczenie w sposób rażący narusza prawo przez błędną jego wykładnię
lub niewłaściwe zastosowanie, lub
3) zachodzi oczywista sprzeczność istotnych ustaleń sądu z treścią zebranego
w sprawie materiału dowodowego
- a orzeczenie nie może być uchylone lub zmienione w trybie innych
nadzwyczajnych środków zaskarżenia.
Skargę nadzwyczajną, co do zasady, wnosi się w terminie 5 lat od dnia
uprawomocnienia się zaskarżonego orzeczenia, a jeżeli od orzeczenia została
wniesiona kasacja albo skarga kasacyjna w terminie roku od dnia rozpoznania
(art. 89 § 3 zd. 1 u.SN). Stosownie do art. 115 § 1 u.SN, jedynie przejściowo,
w okresie 6 lat od dnia wejścia w życie ustawy, skarga nadzwyczajna może być
wniesiona od prawomocnych orzeczeń kończących postępowanie w sprawach,
II NSNc 501/23
6
które uprawomocniły się po 17 października 1997 r. W takim przypadku,
zgodnie z art. 115 § 1a u.SN, skarga nadzwyczajna od prawomocnego orzeczenia
kończącego postępowanie w sprawie, które uprawomocniło się przed wejściem
w życie ustawy, może być wniesiona jedynie przez Prokuratora Generalnego
lub Rzecznika Praw Obywatelskich. Ponadto, od tego samego orzeczenia
w interesie tej samej strony skarga nadzwyczajna może być wniesiona tylko raz
(art. 90 § 1 u.SN).
Skarga nadzwyczajna jest instrumentem szeroko rozumianego wymiaru
sprawiedliwości w znaczeniu określonym w art. 175 ust. 1 Konstytucji
Rzeczypospolitej Polskiej. Jej celem jest wyeliminowanie z obrotu wadliwych,
a jednocześnie naruszających zasady sprawiedliwości społecznej, orzeczeń
sądowych, które dotyczą konkretnych, zindywidualizowanych podmiotów
(zob. postanowienie Sądu Najwyższego z 3 kwietnia 2019 r., I NSNk 2/19;
wyroki Sądu Najwyższego z: 9 grudnia 2020 r., I NSNu 1/20; 19 stycznia 2022 r.,
I NSNc 216/21; 17 maja 2023 r., II NSNc 125/23; 24 lipca 2024 r., II NSNc 343/23).
Rolą kontroli nadzwyczajnej nie jest jednak eliminowanie wszystkich wadliwych
orzeczeń. Wyjątkowość orzekania w ramach tej instytucji powinna dotyczyć
tylko tych z nich, które nie dadzą się pogodzić z podstawowymi zasadami
demokratycznego państwa prawnego, będąc prima facie orzeczeniami w sposób
elementarny niesprawiedliwymi.
Na podmiocie wnoszącym skargę nadzwyczajną spoczywa w pierwszej
kolejności powinność wykazania zaistnienia w danej sprawie przynajmniej jednej
z przesłanek szczegółowych – uchybień wymienionych w art. 89 § 1 pkt 1-3 u.SN.
Ponadto, skarga nadzwyczajna musi nawiązywać do przesłanki ogólnej
(funkcjonalnej), wskazanej w art. 89 § 1 in principio u.SN, która wymaga
równoczesnego wykazania, że uwzględnienie skargi nadzwyczajnej jest konieczne
dla zapewnienia zgodności z zasadą demokratycznego państwa prawnego
urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej.
Ścisłe określenie przesłanek przedmiotowych skargi nadzwyczajnej związane
jest z jej funkcją ochronną w ujęciu Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej,
tj. z jednej strony, z dążeniem do zapewnienia prawidłowości działania organów
władzy publicznej (art. 7 w zw. z art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej),
II NSNc 501/23
7
a z drugiej strony, z konieczną ochroną stabilności i prawomocności orzeczeń
sądowych oraz kształtowanych przez nie stosunków prawnych (art. 45 w zw. z art. 2
Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej; zob. wyroki Sądu Najwyższego z: 14 kwietnia
2021 r., I NSNc 5/21; 19 stycznia 2022 r., I NSNc 216/21; 15 maja 2024 r.,
II NSNc 371/23). Ochrona powagi rzeczy osądzonej (res iudicata), a przez to
stabilności prawa, należy do fundamentów demokratycznego państwa prawnego
i znajduje głębokie uzasadnienie aksjologiczne. Z tego względu – jak wskazuje się
w orzecznictwie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (dalej: „ETPC”) –
nadzwyczajne środki zaskarżenia muszą być uzasadnione okolicznościami
o istotnym i niewątpliwym charakterze, korygującym fundamentalne wady
rozstrzygnięć jurysdykcyjnych, niweczące podstawową funkcję wymiaru
sprawiedliwości (wyrok ETPC z 24 lipca 2003 r., Riabykh przeciwko Rosji,
skarga nr 52854/99). Nie mogą przy tym inicjować de facto dodatkowej kontroli
instancyjnej. Dopuszczalny na gruncie Europejskiej Konwencji Praw Człowieka
środek kontroli musi wobec tego sprawiedliwie wyważyć między prywatnymi
interesami a ochroną pewności prawa, w tym ochroną powagi rzeczy osądzonej,
od których zależy efektywność funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości.
Konstrukcyjnym założeniem skargi nadzwyczajnej jest więc takie określenie
jej przesłanek, by służyła ona eliminowaniu z obrotu orzeczeń sądowych
obarczonych wadami o fundamentalnym znaczeniu w świetle zasady
demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości
społecznej. W konsekwencji, stwierdzone naruszenia muszą być na tyle poważne,
by wzgląd na całokształt zasady wynikającej z art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej
Polskiej nakazywał ingerencję w powagę rzeczy osądzonej (zob. wyroki
Sądu Najwyższego z: 14 kwietnia 2021 r., I NSNc 5/21; 19 stycznia 2022 r.,
I NSNc 216/21; 24 lipca 2024 r., II NSNc 306/23).
Dokonując wstępnej oceny skargi nadzwyczajnej, Sąd Najwyższy
nie stwierdził istnienia jakichkolwiek okoliczności, które mogłyby uzasadniać ocenę,
że w niniejszej sprawie jest ona niedopuszczalna, co skutkowałoby jej odrzuceniem
a limine, bez potrzeby merytorycznego zbadania podniesionych w niej zarzutów.
Została ona wniesiona przez Prokuratora Generalnego, który jest jednym z dwóch
podmiotów wskazanych w art. 115 § 1a u.SN, uprawnionych do wnoszenia skarg
II NSNc 501/23
8
nadzwyczajnych od orzeczeń, które uprawomocniły się przed dniem wejścia w życie
ustawy o Sądzie Najwyższym. Zaskarżony nakaz zapłaty wydany
przez Sąd Rejonowy w Bytomiu nie może także zostać uchylony ani zmieniony
w trybie innych nadzwyczajnych środków zaskarżenia. Ponadto, jest to pierwsza
skarga nadzwyczajna w niniejszej sprawie. Reasumując, należy stwierdzić,
że nie zachodzą przeszkody do merytorycznego rozpoznania wniesionej
przez Prokuratora Generalnego skargi nadzwyczajnej.
W orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalił się już pogląd, że konstrukcja
skargi nadzwyczajnej wymaga, aby w pierwszej kolejności dokonać oceny
przesłanek szczegółowych skargi nadzwyczajnej, a następnie dopiero
przeprowadzić ocenę tego, czy w przypadku uznania chociażby jednej z nich
za uzasadnioną, wystąpiła również przesłanka ogólna (funkcjonalna).
W rozpoznawanej skardze nadzwyczajnej Prokurator Generalny sformułował
przeciwko zaskarżonemu nakazowi zapłaty, wydanemu przez Sąd Rejonowy
w Bytomiu 18 sierpnia 2008 r., VII Nc 3742/08, zarzuty odwołujące się do dwóch
przesłanek szczegółowych określonych w art. 89 § 1 pkt 1 i 2 u.SN.
W pierwszej kolejności należy wskazać, że zasadny okazał się zarzut
rażącego naruszenia prawa materialnego. Zgodnie z obowiązującymi w dniu
zawarcia umowy między powodem a pozwaną oraz w dacie wydania zaskarżonego
orzeczenia przepisami art. 359 § 21-23 k.c., maksymalna wysokość odsetek
wynikających z czynności prawnej nie mogła w stosunku rocznym przekraczać
czterokrotności wysokości kredytu lombardowego Narodowego Banku Polskiego
(odsetki maksymalne). Jeżeli wysokość odsetek wynikających z czynności prawnej
przekraczała wysokość odsetek maksymalnych, należały się odsetki maksymalne.
Postanowienia umowne nie mogły wyłączać ani ograniczać przepisów
o odsetkach maksymalnych, także w razie dokonania wyboru prawa obcego.
W takim przypadku należało stosować przepisy ustawy.
W dacie zawarcia umowy między powodem a pozwaną stopa kredytu
lombardowego Narodowego Banku Polskiego wynosiła 7,25%, co oznacza,
że odsetki maksymalne, przewidziane w tej umowie nie mogły być wyższe
niż 29% w skali roku. Tymczasem w umowie ustalono, że odsetki będą wynosiły
20 zł za każdy dzień opóźnienia. Uwzględniając wysokość przekazanej pozwanej
II NSNc 501/23
9
kwoty oraz koszty udzielonej pożyczki (650 zł), wskazane odsetki stanowią jej 3% –
za każdy dzień opóźnienia i 1123% – w stosunku rocznym.
Wydanie przez Sąd Rejonowy w Bytomiu nakazu zapłaty, zasądzającego odsetki
przekraczające
dopuszczalną
wysokość
ponad
38
razy,
doprowadziło do zaaprobowania ich lichwiarskiego charakteru. Stanowi to formę
rażącego naruszenia prawa i elementarnych zasad współżycia społecznego.
Sąd Najwyższy w wyroku z 4 października 2022 r. (I NSNc 731/21) słusznie przyjął,
że, „[k]orzystanie z prawa podmiotowego pożyczkodawcy, jako dysponenta
określonej wartości ekonomicznej, z nadmiernego oprocentowania jest sprzeczne
z podstawowymi zasadami prawa zobowiązań: zasadami uczciwości w obrocie,
uczciwego zarobku, rzetelności strony stosunku umownego i tymi wartościami,
które kierują uczciwym społeczeństwem w potocznym rozumieniu tych określeń.
Postanowienia umowy o charakterze lichwiarskim, zastrzegające rażąco
wygórowane odsetki – zarówno kapitałowe, jak i te naliczane w razie opóźnienia
w spłacie pożyczki – nie są dopuszczalne, ani w obrocie powszechnym,
ani profesjonalnym” (por. również wyroki Sądu Najwyższego z: 27 lipca 2000 r.,
IV CKN 85/00; 25 stycznia 2023 r., II NSNc 146/23; 8 listopada 2022 r.,
I NSNc 123/22; 9 października 2024 r., II NSNc 445/23).
Konsekwencją wskazanego naruszenia jest nieprawidłowe zastosowanie art. 499 §
1 pkt 1 k.p.c. Na gruncie tego przepisu, nie ma podstaw do wydania nakazu zapłaty w
postępowaniu upominawczym, jeżeli według treści pozwu roszczenie jest oczywiście
bezzasadne. Zgodnie z przyjętą linią orzeczniczą, oczywista bezzasadność ma miejsce, gdy
z treści pozwu wynika wyraźnie, że powodowi nie przysługiwało prawo żądania od
pozwanej określonego świadczenia na podstawie przytoczonych okoliczności faktycznych,
a decydują o tym przepisy prawa materialnego (wyrok Sądu Najwyższego z 14 kwietnia 2021
r., I NSNc 35/20). W niniejszej sprawie, jak wskazano powyżej, zastrzeżenie w umowie
odsetek o charakterze lichwiarskim stanowiło naruszenie prawa i zasad
współżycia społecznego. Zgodnie z art. 58 § 2 k.c., czynność prawna sprzeczna z zasadami
współżycia społecznego jest nieważna. Mimo to Sąd Rejonowy w Bytomiu pominął
wskazane okoliczności i wydał zaskarżony nakaz zapłaty.
Powyższe rozważania prowadzą do przyjęcia zasadności podniesionych
przez Prokuratora Generalnego zarzutów. Dodać przy tym trzeba, że naruszenie
oparte na przesłance z art. 89 § 1 pkt 2 u.SN ma w niniejszej sprawie charakter
II NSNc 501/23
10
rażący. Zgodnie z dotychczasowym orzecznictwem Sądu Najwyższego,
rażące naruszenie prawa zachodzi wówczas, gdy zaskarżone orzeczenie można
uznać za niewątpliwie sprzeczne z zasadniczymi i niepodlegającymi różnej
wykładni przepisami, z ogólnie przyjętymi standardami rozstrzygnięć, gdy było
wynikiem rażąco błędnej wykładni lub niewłaściwego zastosowania prawa (zob.
wyrok Sądu Najwyższego z 13 stycznia 2021 r., I NSNc 51/20 i powołane tam
orzecznictwo). Przyjmuje się ponadto, że naruszenie prawa jest rażące wówczas,
gdy w jego następstwie powstają skutki, które są niemożliwe do aprobaty w świetle
wymagań praworządności lub też takie, które powodują niemożność akceptacji
zaskarżonego orzeczenia jako aktu, który został wydany przez organ
praworządnego państwa (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 20 marca 1996 r., II
PRN 4/96; por. także wyrok Sądu Najwyższego z 5 maja 2021 r., I NSNc 159/20).
Podobny pogląd wypowiedział Sąd Najwyższy w wyroku z 8 czerwca 2021 r., I
NSNc 25/19, wskazując, że „[r]ażący charakter naruszenia prawa, o którym mowa
w art. 89 § 1 pkt 2 ustawy z 2017 r. o Sądzie Najwyższym, winien
uprawdopodabniać tezę o konieczności uchylenia zaskarżonego orzeczenia celem
urzeczywistnienia zasady konstytucyjnej z art. 2 Konstytucji RP” (zob. także: wyrok
Sądu Najwyższego z 24 marca 2021 r., I NSNc 134/20).
Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy trzeba przyjąć,
że przymiotu rażącego naruszenia prawa należy upatrywać w przyznaniu
pierwszeństwa zasadzie swobody umów przed zgodnością treści umów
z zasadami współżycia społecznego, a tym samym zalegalizowaniu nadmiernie
wygórowanych odsetek, których wysokość w sposób oczywisty pozostawała
w sprzeczności z obowiązującymi przepisami.
Co więcej, w niniejszej sprawie o rażącym naruszeniu prawa decyduje również status
konsumenta, który należało przypisać pozwanej. Zgodnie z art. 221 k.c., za konsumenta
uważa się osobę fizyczną dokonującą z przedsiębiorcą czynności prawnej niezwiązanej
bezpośrednio z jej działalnością gospodarczą lub zawodową. Konsumentowi, jako słabszej
stronie w stosunkach z profesjonalnymi podmiotami, przysługuje szczególny rodzaj ochrony
prawnej. Wydając zaskarżony nakaz zapłaty, Sąd Rejonowy w Bytomiu doprowadził zatem
do naruszenia konstytucyjnej normy, zawartej w art. 76 Konstytucji RP. Zgodnie z nim,
władze publiczne chronią konsumentów, użytkowników i najemców przed działaniami
zagrażającymi ich zdrowiu, prywatności i bezpieczeństwu oraz przed nieuczciwymi
II NSNc 501/23
11
praktykami rynkowymi. Zakres tej ochrony określa ustawa. Sąd nie tylko nie zapewnił stronie
pozwanej należytej ochrony przed nieuczciwymi praktykami ze strony powoda,
ale doprowadził do zasądzenia odsetek, których wysokość pozostawała w oczywistej i
rażącej sprzeczności z obowiązującym prawem.
Za niezasadny należy natomiast uznać zarzut naruszenia zasady określonej w art.
30 Konstytucji RP. Sąd Najwyższy niejednokrotnie stwierdzał, że do naruszenia
konstytucyjnie chronionej godności człowieka orzeczeniem sądowym może dojść w sytuacji
zakwestionowania w tym orzeczeniu człowieczeństwa osoby nim poszkodowanej lub
pokrzywdzonej. Pojęcie przyrodzonej i niezbywalnej godności człowieka, o którym stanowi
art. 30 Konstytucji RP, i która jest źródłem praw i wolności człowieka, należy bowiem odnosić
do samej cechy człowieczeństwa, a nie do potocznego użycia pojęcia „godności” jako
subiektywnego poczucia własnej wartości lub szacunku dla samego siebie. Do naruszenia
godności, w znaczeniu o którym mowa w art. 30 Konstytucji RP, dochodzi jedynie w
sytuacjach, w których człowiek jest uprzedmiotawiany lub traktowany w sposób nieludzki
(zob. wyroki Sądu Najwyższego z: 28 października 2020 r., I NSNc 22/20; 26 marca 2024 r.,
II NSNc 304/23).
Przyjmuje się, że samo stwierdzenie zaistnienia przesłanek szczegółowych
skargi nadzwyczajnej nie jest jeszcze wystarczające dla wyeliminowania
zaskarżonego orzeczenia z obrotu prawnego. W dalszej kolejności należy bowiem
ustalić czy uchylenie tego orzeczenia jest „konieczne dla zapewnienia zgodności
z zasadą demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego zasady
sprawiedliwości społecznej” (art. 89 § 1 in principio u.SN).
Określona w art. 2 Konstytucji RP zasada demokratycznego państwa
prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej ma charakter
kompleksowy. Wywodzona jest z niej konieczność zapewnienia bezpieczeństwa
prawnego jednostki, pewności co do prawa, przewidywalności stanowionego prawa,
lojalności państwa względem obywateli, co powinno budować zaufanie jednostki
do Państwa. Bezpieczeństwo prawne obywateli winno być przy tym rozumiane
nie tylko formalnie jako przewidywalność działań władzy publicznej, ale także
jako skuteczne zabezpieczenie dóbr życiowych i interesów człowieka.
Należy przyznać rację skarżącemu, że poprzez wydanie przez Sąd Rejonowy
w Bytomiu zaskarżonego nakazu zapłaty naruszono nie tylko obowiązujący porządek
prawny, ale także wartości chronione przez system prawa, co jest niewątpliwie
sprzeczne ze sprawiedliwością społeczną. Jednym z zadań sądów orzekających
II NSNc 501/23
12
w sprawach cywilnych jest bowiem niedopuszczenie do legalizowania zachowań,
które należałoby uznać za sprzeczne z prawem lub zasadami współżycia
społecznego. Tylko taki standard odpowiada bowiem zasadzie demokratycznego
państwa prawa urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej
(wyrok Sądu Najwyższego z 24 lipca 2024 r., II NSNc 306/23). Ponadto
w orzecznictwie stanowczo podkreśla się, że eliminacja z obrotu nadmiernych,
lichwiarskich odsetek, grożących „pętlą zadłużenia” jest celem prawa (zob. np. wyroki
Sądu Najwyższego z: 22 czerwca 2022 r., II NSNc 592/21; 5 października 2023 r.,
II NSNc 119/23). Wydając zaskarżony nakaz zapłaty Sąd Rejonowy w Bytomiu
nie sprostał temu zadaniu.
Wydanie nakazu zapłaty uwzględniającego nadmiernie wygórowane odsetki
stanowiło rażące naruszenie prawa, dlatego też uchylenie zaskarżonego orzeczenia
jest konieczne dla zapewnienia zgodności z zasadą demokratycznego państwa
prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej.
Wystąpienie w niniejszej sprawie przesłanek szczegółowych oraz przesłanki
funkcjonalnej z art. 89 § 1 u.SN uzasadnia stwierdzenie, iż uchylenie zaskarżonego
nakazu zapłaty jest proporcjonalnym środkiem pozwalającym zapewnić zgodność
z art. 2 Konstytucji RP.
W niniejszej sprawie na przeszkodzie uwzględnieniu skargi nadzwyczajnej,
nie stoi treść art. 115 § 2 u.SN. Zgodnie z tym przepisem, jeżeli zachodzą przesłanki
wskazane w art. 89 § 1 u.SN, a zaskarżone orzeczenie wywołało nieodwracalne
skutki prawne, w szczególności jeżeli od dnia uprawomocnienia się zaskarżonego
orzeczenia upłynęło 5 lat, a także jeżeli uchylenie orzeczenia naruszyłoby
międzynarodowe zobowiązania Rzeczypospolitej Polskiej, Sąd Najwyższy
ogranicza się do stwierdzenia wydania zaskarżonego orzeczenia z naruszeniem
prawa oraz wskazania okoliczności, z powodu których wydał takie rozstrzygnięcie,
chyba że zasady lub wolności i prawa człowieka i obywatela określone w Konstytucji
przemawiają za wydaniem rozstrzygnięcia, o którym mowa w art. 91 § 1 u.SN.
W niniejszej sprawie od wydania zaskarżonego nakazu zapłaty upłynęło
ponad 5 lat, co w świetle art. 115 § 2 u.SN stanowi samodzielną podstawę
uniemożliwiającą jego uchylenie. Jednakże – według Sądu Najwyższego –
konieczność ochrony praw człowieka i obywatela określonych w Konstytucji
II NSNc 501/23
13
przemawia za wydaniem orzeczenia, o jakim mowa w art. 91 § 1 u.SN.
Sam fakt zasądzenia tak wysokich odsetek za opóźnienie stanowi przejaw rażącej
ingerencji w jej prawa majątkowe, a w szczególności w prawo własności chronione
przez art. 64 Konstytucji RP.
Biorąc powyższe pod uwagę, Sąd Najwyższy na podstawie art. 91 § 1 u.SN
orzekł jak w sentencji.
Na podstawie art. 39818 k.p.c. w zw. z art. 95 pkt 1 u.SN Sąd Najwyższy
zniósł wzajemnie między stronami koszty procesu w postępowaniu wywołanym
wniesieniem skargi nadzwyczajnej.
ZG
[a.ł]
