II NSNc 449/23
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w składzie:
Dnia 4 marca 2025 r.
SSN Elżbieta Karska (przewodniczący, sprawozdawca)
SSN Maria Szczepaniec
Arkadiusz Janusz Sopata (ławnik Sądu Najwyższego)
w sprawie z powództwa W. S.
przeciwko B. P.
o zapłatę,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw
Publicznych w dniu 4 marca 2025 r.
skargi nadzwyczajnej wniesionej przez Prokuratora Generalnego od nakazu zapłaty
w postępowaniu upominawczym Sądu Rejonowego w Bytomiu z 17 stycznia
2007 r., sygn. VII Nc 49/07:
I. uchyla w całości nakaz zapłaty Sądu Rejonowego
w Bytomiu z 17 stycznia 2007 r. o sygn. VII Nc 49/07
i przekazuje sprawę temu Sądowi do ponownego
rozpoznania;
II. znosi wzajemnie między stronami koszty postępowania
wywołanego wniesieniem skargi nadzwyczajnej.
[SOP]
II NSNc 449/23
2
UZASADNIENIE
B. A. dnia 4 lutego 2006 r. w B. zawarła umowę o pośrednictwo finansowe z
P.P.H.U. W., której przedmiotem było podjęcie działań prowadzących do zawarcia
przez zleceniodawcę umowy o pożyczkę gotówkową. Wynagrodzeniem
zleceniobiorcy miała być kwota 520 (pięćset dwadzieścia) złotych płatna do dnia 6
marca 2006 r. Postanowienia umowy przewidywały, że w przypadku nie dokonania
zapłaty w ww. terminie strony ustalają odsetki umowne w wysokości 20 (dwadzieścia)
złotych za każdy dzień opóźnienia począwszy od dnia 7 marca 2006 r. do dnia
zapłaty. Pismem z 24 kwietnia 2006 r. B. A. została wezwana do zapłaty z tytułu
umowy z 4 lutego 2006 r. kwoty w wysokości 1480 (tysiąc czterysta osiemdziesiąt)
złotych.
W dniu 6 lutego 2006 r. na dokumencie umowy B. A. złożyła dodatkowe
oświadczenie, w którym potwierdziła jej wykonanie oraz, że otrzymała od W. S. kwotę
520,00 zł. „do ręki”, którą miała zwrócić do dnia 6 marca 2006 r.
Pozwem z 30 grudnia 2006 r., który wpłynął do Sądu Rejonowego w Bytomiu
3 stycznia 2007 r., W. S. W. działając przez profesjonalnego pełnomocnika, zażądał
w drodze nakazu zapłaty w postępowaniu upominawczym zasądzenia kwoty 650
(sześćset pięćdziesiąt) złotych wraz z odsetkami umownymi w wysokości 20
(dwadzieścia) złotych za każdy dzień opóźnienia od 7 marca 2006 r. do dnia zapłaty
oraz kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. W uzasadnieniu
pozwu wskazał, że strona powodowa zawarła umowę o pośrednictwo finansowe, a
pomimo wezwania do zapłaty nie uregulowała zaległych należności.
Nakazem zapłaty z 17 stycznia 2007 r. o sygn. VII Nc 49/07 Sąd Rejonowy w
Bytomiu VII Wydział Grodzki, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w
postępowaniu upominawczym na skutek pozwu wniesionego w dniu 30 grudnia
2006 r. przez W. S., nakazał pozwanej B. A., by zapłaciła powodowi kwotę 650,00 zł
(sześćset pięćdziesiąt złotych) z umownymi odsetkami w wysokości 20,00 zł
(dwadzieścia złotych) za każdy dzień opóźnienia od dnia 7 marca 2006 r. oraz kwotę
225 zł (dwieście dwadzieścia pięć złotych) tytułem kosztów procesu, w tym kwotę
195,00 zł (sto dziewięćdziesiąt pięć złotych) tytułem kosztów zastępstwa
II NSNc 449/23
3
procesowego w terminie dwóch tygodni od doręczenia nakazu albo wniosła w tymże
terminie sprzeciw.
Nakaz zapłaty nie został zaskarżony przez B. A. i w dniu 28 lutego 2007 r. Sąd
Rejonowy w Bytomiu uznał prawomocność nakazu zapłaty zaopatrując go w klauzulę
wykonalności. Wierzyciel skierował tytuł wykonawczy do postępowania
egzekucyjnego. Prowadzone było ono przez Komornika Sądowego przy Sądzie
Rejonowym w Dąbrowie Górniczej P. N. pod sygnaturą Km […]. W tym postępowaniu
według informacji podanych przez Komornika na dzień 26 listopada 2012 r. saldo
zadłużenia przedstawiało się następująco: należność główna 650,00 zł, razem z
odsetkami do zapłaty kwota 54 887,51 zł. Komornik P. N. postanowieniem z dnia 26
listopada 2012 r. umorzył postępowanie egzekucyjne wobec B. A. z uwagi na
bezskuteczność i zwrócił wierzycielowi tytuł wykonawczy.
Prokurator Generalny skargą nadzwyczajną z 29 sierpnia 2023 r., która
wpłynęła do Sądu Rejonowego w B. 4 września 2023 r., działając na podstawie art.
89 § 1 i § 2 w zw. z art. 115 § 1 i § 1a ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie
Najwyższym (tekst jedn. Dz.U. 2023, poz. 1093) zaskarżył nakaz zapłaty z 17
stycznia 2007 r. o sygn. akt VII Nc 49/07 wydany w postępowaniu upominawczym w
całości, z uwagi na naruszenie zasady demokratycznego państwa prawnego
urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej, tj. zasady zaufania
obywatela do państwa, a w konsekwencji pewności co do prawa, z którą wiąże się
bezpośrednio zasada bezpieczeństwa prawnego, które winno być rozumiane nie
tylko formalnie, jako przewidywalność działań władzy publicznej, ale także jako
skuteczne zabezpieczanie dóbr życiowych człowieka i jego interesów i realizację
prawa do sądu, w tym szczególnie ochrony konsumentów, użytkowników i najemców
przed działaniami zagrażającymi ich zdrowiu, prywatności i bezpieczeństwu, jako
strony słabszej strukturalnie w stosunkach prywatnoprawnych z przedsiębiorcą przed
nieuczciwymi praktykami rynkowymi.
Zaskarżonemu orzeczeniu Prokurator Generalny zarzucił:
1. naruszenie zasad, wolności i praw człowieka i obywatela, określonych w art. 2 i 20
oraz w art. 45 ust. 1 oraz art. 76 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2
kwietnia 1997 r. (Dz.U. 1997, nr 78, poz. 486 ze zm.) takich jak zasada zaufania
II NSNc 449/23
4
do państwa oraz zasady bezpieczeństwa prawnego, społecznej gospodarki
rynkowej oraz prawa obywatela do sądu, wyrażającego się w prawie do
odpowiednio ukształtowanej procedury sądowej, zgodnie z wymogami
sprawiedliwości i rzetelności procesu oraz ochrony konsumenta jako strony
słabszej strukturalnie w stosunkach prywatnoprawnych z przedsiębiorcą przed
nieuczciwymi praktykami rynkowymi, co nastąpiło w wyniku braku zbadania przez
sąd – przy wydawaniu nakazu zapłaty przeciwko zobowiązanej, potencjalnie
nieuczciwego charakteru zapisów umowy z dnia 4 lutego 2006 r., z której wynikało
zobowiązanie się pożyczkobiorcy do zwrotu kwoty pożyczki 520,00 zł wraz
z odsetkami umownymi w wysokości 20,00 zł za każdy dzień zwłoki, tj. 3,85%
dziennie, a w konsekwencji przez wydanie nakazu zapłaty, podczas gdy zapisy
w zakresie odsetek o charakterze lichwy, naruszały zasadę swobody umów
z art. 3531 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (tekst jedn. Dz.U.
2019, poz. 1145, dalej: „k.c.”), były sprzeczne z zasadami współżycia
społecznego, a przez to nieważne na zasadzie art. 58 § 2 k.c. i wskazywały na
bezzasadność powództwa w tej części, uniemożliwiając tym samym wydanie
nakazu zapłaty,
- nieuwzględnienie konsumenckiego charakteru rozpoznawanej sprawy,
niezbadanie przez Sąd z urzędu potencjalnie nieuczciwego charakteru zapisów
umowy, z której wynikało zobowiązanie, w sytuacji, gdy oprocentowanie pożyczki
zostało ustalone na poziomie zabronionym przez prawo i w sposób istotny
naruszało równowagę kontraktową na niekorzyść pozwanej i implikowało
obowiązek zbadania przez Sąd jej postanowień i skierowanie sprawy do
rozpoznania w postępowaniu zwyczajnym, zaś zaniechanie powyższego
skutkowało bezpodstawnym wzbogaceniem się strony powodowej, a także godziło
w prawo do odpowiednio ukształtowanej procedury sądowej, zgodnie z wymogami
określonymi przez art. 45 ust 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej jako
sprawiedliwości proceduralnej mającej zapewnić pozwanej rzetelność prawa do
sądu i pozbawiło stronę pozwaną skutecznej ochrony przed nieuczciwymi
praktykami rynkowymi wynikającymi z art. 7 ust. 1 Dyrektywy Rady nr 93/13/EWG
z dnia 5 kwietnia 1993 r. o nieuczciwych warunkach w umowach konsumenckich
(Dz.U. UE L 1993, nr 95, s. 29);
II NSNc 449/23
5
2. naruszenie w sposób rażący:
1. prawa materialnego, tj. art. 3531 k.c. w zw. z art. 58 § 1 i § 3 k.c. w zw. z art. 5
k.c. poprzez ich niewłaściwe zastosowanie i uznanie, że umowa o pośrednictwo
finansowe z dnia 4 lutego 2006 r., zawarta pomiędzy powodem P.P.H.U. W. a B.
A., na podstawie której pożyczkobiorca zobowiązał się do zwrotu kwoty pożyczki
wraz z odsetkami umownymi w wysokości 20,00 zł za każdy dzień zwłoki, tj. 3,85%
dziennie, jest w całości ważna, jako zgodna z zasadą swobody umów,
podczas gdy jej treść i cel z uwagi na regulacje dotyczące zastrzeżenia wysokości
odsetek mających charakter lichwy są sprzeczne z celem i naturą umowy
pożyczki, a także z zasadami współżycia społecznego i w tym zakresie umowa
jest nieważna na zasadzie art. 58 § 1 i 3 k.c. w zw. z art. 5 k.c., jako sprzeczna
z ustawą,
2. prawa procesowego, tj. art. 499 pkt 1 k.p.c. w zw. z art. 498 § 2 k.p.c. w
brzmieniu obowiązującym na dzień orzekania, przez ich niewłaściwe
zastosowanie i orzeczenie w postępowaniu upominawczym zgodnie z żądaniem
pozwu o obowiązku zapłaty przez pozwaną kwoty 650,00 zł wraz z umownymi
odsetkami w wysokości 20,00 zł za każdy dzień zwłoki, tj. 3% w stosunku
dziennym (1123 % w skali roku), podczas gdy z treści pozwu, a nadto dołączonej
do niego „umowy pośrednictwa finansowego” w sposób oczywisty wynika, że
roszczenie skierowane wobec B. A. w zakresie żądania we wskazanej wysokości
odsetek było oczywiście bezzasadne, albowiem było nieważne na zasadzie art.
58 § 1 i 3 k.c., jako sprzeczne z przepisem art. 3531 k.c. i art. 5 k.c., nakaz zapłaty
w postępowaniu upominawczym nie mógł więc być wydany,
3. rażące naruszenie prawa materialnego, tj. przepisu art. 221 k.c., poprzez jego
niezastosowanie do pozwanej jako konsumenta, w sytuacji, kiedy z okoliczności
sprawy nie wynika, żeby dokonana przez nią czynność prawna – zawarcie z
powodem umowy o pośrednictwo finansowe z dnia 4 lutego 2006 r. była związana
z działalnością gospodarczą lub zawodową pozwanej.
Prokurator Generalny wniósł o uchylenie zaskarżonego nakazu w całości i
przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu w Bytomiu I
II NSNc 449/23
6
Wydziałowi Cywilnemu wraz z pozostawieniem temu sądowi rozstrzygnięcia o
kosztach postępowania ze skargi nadzwyczajnej. Na mocy Rozporządzenia Ministra
Sprawiedliwości z dnia 18 grudnia 2009 r. w sprawie zniesienia sądów grodzkich
(Dz.U. 2009, nr 221, poz. 1745) zniesiony został Wydział VII Grodzki w Sądzie
Rejonowym w Bytomiu, który wydał zaskarżony nakaz zapłaty. Zgodnie zaś z
Zarządzeniem Prezesa Sądu Rejonowego w Bytomiu ww. sprawa podlega
rozpoznaniu w Wydziale I Cywilnym Sądu Rejonowego w Bytomiu.
Ponadto w przedmiotowej sprawie, zaskarżone orzeczenie uprawomocniło się
z dniem 28 lutego 2007 r., a więc po dniu 17 października 1997 r., a przed wejściem
w życie ustawy o Sądzie Najwyższym, zaś zaskarżony nakaz zapłaty nie może być
uchylony ani zmieniony w trybie innych nadzwyczajnych środków zaskarżenia. Stąd
legitymacja Prokuratora Generalnego do wniesienia skargi nadzwyczajnej nie budzi
wątpliwości.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Skarga nadzwyczajna Prokuratora Generalnego zasługuje na uwzględnienie.
Wprowadzenie do polskiego systemu prawnego instytucji kontroli
nadzwyczajnej w art. 89-95 u.SN miało na celu zaradzenie podnoszonym w
orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego, ograniczeniom skargi konstytucyjnej,
która nie pozwalała na adekwatną reakcję względem orzeczeń sądów powszechnych
lub wojskowych, które wprawdzie zapadały z naruszeniem zasad konstytucyjnych,
jednak w oparciu o przepisy, którym nie można było czynić zarzutu
niekonstytucyjności (zob. sygnalizacja pełnego składu Trybunału Konstytucyjnego
dokonana 12 marca 2003 r., S 1/03, OTK ZU 2003, nr 3, poz. 24). Skarga
nadzwyczajna została wprowadzona celem zaradzenia temu deficytowi
nadzwyczajnych środków zaskarżenia pozwalających na eliminację rażąco
wadliwych orzeczeń z poszanowaniem prawa do sądu (zob. wyrok pełnego składu
Trybunału Konstytucyjnego z 19 lutego 2003 r., P 11/02, pkt 5) afirmując w ten
sposób zasadę demokratycznego państwa prawa urzeczywistniającego zasady
sprawiedliwości społecznej.
II NSNc 449/23
7
Realizując te założenia, skarga nadzwyczajna z całą pewnością nie stanowi
instrumentu ponownej kontroli instancyjnej (trzeciej instancji – gdy nie ma możliwości
złożenia skargi kasacyjnej lub czwartej – gdy skarga kasacyjna nie została
uwzględniona), ale instrument skonkretyzowanej kontroli konstytucyjności aktów
jurysdykcyjnych, zaś jej zgodność z międzynarodowymi standardami ochrony praw
człowieka była już kilkukrotnie wyjaśniana w orzecznictwie Sądu Najwyższego
(wyroki Sądu Najwyższego: z 28 października 2020 r., I NSNc 22/20, pkt 1-6;
z 25 listopada 2020 r., I NSNc 57/20, pkt 1-5; z 28 września 2021 r., I NSNc 107/21).
Skarga nadzwyczajna może zostać wniesiona jedynie wówczas, gdy jest to
konieczne dla zapewnienia zgodności prawomocnych orzeczeń sądów
powszechnych i wojskowych z zasadą demokratycznego państwa prawnego
urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej (art. 89 § 1 in principio
u.SN) i to tylko w sytuacji, gdy można ją oprzeć na przynajmniej jednej z trzech
podstaw, określonych w art. 89 § 1 pkt 1-3 u.SN. Sąd Najwyższy zwracał uwagę, że
połączenie ogólnej przesłanki funkcjonalnej ze szczegółowymi podstawami skargi
nadzwyczajnej sformułowaniem „o ile”, jednoznacznie wskazuje na konieczność
jednoczesnego zaistnienia przesłanki funkcjonalnej i którejś (przynajmniej jednej) z
jej szczegółowych podstaw wymienionych w art. 89 § 1 pkt 1-3 u.SN (zob. wyrok
Sądu Najwyższego z 25 czerwca 2020 r., I NSNc 48/19). Jednocześnie, wzajemna
relacja, zachodząca między przesłanką funkcjonalną i przesłankami szczegółowymi
wymaga, aby w pierwszej kolejności dokonać oceny zaistnienia podstaw
szczegółowych, a następnie dopiero dokonać oceny tego, czy ziściła się również
przesłanka funkcjonalna (zob. wyroki Sądu Najwyższego: z 28 października 2020 r.,
I NSNc 22/20, pkt 2; z 25 listopada 2020 r., I NSNc 57/20, pkt 10).
Na podmiocie inicjującym kontrolę nadzwyczajną prawomocnego orzeczenia
ciąży obowiązek przytoczenia i uzasadnienia podstaw wniesienia skargi
nadzwyczajnej (art. 95 pkt 1 u.SN w zw. z art. 3984 § 1 k.p.c.). Oznacza to
konieczność wskazania i uzasadnienia nie tylko którejś spośród szczegółowych
podstaw skargi (art. 89 § 1 pkt 1-3 u.SN), ale następnie również wykazania, w
kontekście realiów konkretnej sprawy, zaistnienia przesłanki funkcjonalnej (art. 89 §
1 principium u.SN), czyli wyjaśnienia, z czego wynika konieczność zapewnienia
II NSNc 449/23
8
zgodności z zasadą konstytucyjną wyrażoną w art. 2 Konstytucji RP. O ile jednak
ocena spełnienia przesłanek szczegółowych sprowadza się, w dużym uproszczeniu,
do dokonania subsumpcji, o tyle dokonując oceny ziszczenia się przesłanki
funkcjonalnej, czyli oceniając konieczność zapewnienia zgodności prawomocnych
orzeczeń z art. 2 Konstytucji RP, kluczowe staje się ważenie konstytucyjnych
wartości (zob. wyroki Sądu Najwyższego: z 28 października 2020 r., I NSNc 22/20; z
25 listopada 2020 r., I NSNc 57/20; z 21 kwietnia 2021 r., I NSNc 89/20).
Również z tego względu, przy odpowiednim stosowaniu art. 39813 § 1 k.p.c. w
zw. z art. 95 pkt 1 u.SN, przewidującego związanie sądu podstawami skargi,
uwzględnić należy specyfikę przesłanki funkcjonalnej skargi nadzwyczajnej.
Konieczność zapewnienia zgodności z art. 2 Konstytucji RP wymaga wzięcia pod
uwagę sformułowanych w orzecznictwie i doktrynie zasad konkretyzujących
tę normę ustrojową. Sąd Najwyższy nie może jednak abstrahować od całokształtu
zasady wyrażonej w tym przepisie Konstytucji RP, nawet jeśli ten nie wyeksplikował
z należytą dokładnością, istotnych dla sprawy aspektów zasady demokratycznego
państwa prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej (zob.
wyroki Sądu Najwyższego: z 28 października 2020 r., I NSNc 22/20; z 25 listopada
2020 r., I NSNc 57/20).
Przechodząc do meritum sprawy, ale nie odnosząc się jeszcze do zarzutów
sformułowanych w skardze nadzwyczajnej, należy zwrócić uwagę na kilka istotnych
okoliczności. Po pierwsze, wyżej opisana umowa o pośrednictwo finansowe zawarta
była dla pozoru i w istocie stanowiła umowę pożyczki kwoty 520,00 zł. Zleceniobiorca
nie doprowadził do zawarcia przez zleceniodawcę dodatkowej umowy pożyczki z
innym pożyczkodawcą, tylko sam wydał kwotę pożyczki, która w umowie została
nazwana wynagrodzeniem. Po drugie, okoliczność ta nie zmienia istoty sprawy, którą
jest to, że w umowie zastrzeżono odsetki za opóźnienie w realizacji świadczenia na
poziomie lichwiarskim, tj. rażąco przekraczającym limit odsetek maksymalnych. Po
trzecie, biorąc pod uwagę powyższe założenie, należy uznać, że wydanie nakazu
zapłaty, na podstawie którego nastąpiło zasądzenie od pozwanej odsetek o
charakterze lichwy, jest w sposób oczywisty niesprawiedliwe i niewątpliwie naruszyło
zasadę zaufania obywatela do państwa, z którą wiąże się bezpośrednio zasada
II NSNc 449/23
9
bezpieczeństwa prawnego jednostki. W rozpoznawanej sprawie poprzez wydanie
zaskarżonego orzeczenia, zostało także rażąco naruszone prawo do ochrony
konsumenta przed nadmiernymi odsetkami umownymi w stosunku rocznym, tj. w
wysokości 1123%. Podkreślenia bowiem wymaga, iż postanowienia umowne nie
mogły wyłączać, ani też ograniczać, stosowania przepisów o odsetkach
maksymalnych. Sąd wydając zaskarżony nakaz zapłaty zupełnie pominął stan
prawny i dlatego zamiast dopuszczalnego poziomu 23% w stosunku rocznym
zaaprobował aż 1123%.
Oceniając powyższe fakty przez pryzmat zarzutów stawianych w skardze
nadzwyczajnej, należy stwierdzić, że Skarżący ma rację. Zdaniem Sądu
Najwyższego, w sytuacji, gdy mamy do czynienia faktycznie z lichwą, to skutkuje ona
poważnymi konsekwencjami, rażącym naruszeniem przepisów prawa materialnego
i procesowego, godzi w prawo do sądu wyrażone w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP oraz
zasadę zaufania obywateli do państwa i jego organów, pewności prawa oraz
prawidłowości stosowania prawa przez organy państwa zawarte w art. 2 Konstytucji
Rzeczypospolitej Polskiej.
Ponadto w przedmiotowej sprawie, Sąd Rejonowy w Bytomiu, stosując
przepisy o postępowaniu upominawczym wydał orzeczenie, które w świetle zasady
ochrony konsumenta przed nieuczciwymi praktykami rynkowymi nie może się ostać.
Niewątpliwie należy zgodzić się ze skarżącym, że normy chroniące konsumentów,
realizujące przedmiotowe zasady, mają na celu zapewnienie swoistej równowagi
między profesjonalnym uczestnikiem obrotu, jakim jest przedsiębiorca, a
konsumentem. Z tego też powodu wydanie przez Sąd Rejonowy w Bytomiu VII
Wydział Grodzki nakazu zapłaty, nakładającego na stronę będącą konsumentem,
obowiązek zapłaty, bez badania prawidłowości stosunku podstawowego, z którego
wynika zobowiązanie, z uwagi na istniejące wątpliwości, co do jego uczciwego
charakteru, należy niewątpliwie kwalifikować jako sprzeczne z zasadą
demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości
społecznej.
W pełni uzasadniona jest też ocena, że podjęte działania ustawodawcy, celem
ochrony interesów konsumentów w sytuacji, gdy działania przedsiębiorcy
II NSNc 449/23
10
wykonującego m.in. działalność w zakresie udzielania pożyczek gotówkowych godzą
w interesy ogólnospołeczne i dotykają szerokiego kręgu uczestników rynku, w
niniejszej sprawie okazały się niewystarczające. Orzeczenie Sądu wydane na
podstawie przepisów o postępowaniu nakazowym, usankcjonowało bowiem warunki
zawarte w umowie konsumenckiej, której postanowienia nie były indywidualnie
negocjowane, a ich część, mając na uwadze okoliczności niniejszej sprawy,
kwalifikuje się na wyczerpujące znamiona przestępstwa wyzysku, co godzi nie tylko
w obowiązujący porządek prawny, ale także w wartości chronione przez system
prawa, stanowiące podstawę wprowadzonych przepisów z art. 3851 k.c.,
określających postępowanie w przypadku niedozwolonych postanowień umownych i
jest niewątpliwie sprzeczne ze sprawiedliwością społeczną.
Wszystkie orzeczenia sądowe powinny być sprawiedliwe oraz wydawane na
podstawie obowiązujących przepisów prawa. Powyższe założenie odnosi się
również do nakazów zapłaty, które są orzeczeniami merytorycznymi, zrównanymi w
skutkach z wyrokami.
Słusznie skarżący zwraca uwagę, że chociaż w dacie zawarcia umowy o
pośrednictwo finansowe, stanowiącej podstawę dochodzonego roszczenia, tj. w dniu
4 lutego 2006 r., jeszcze nie obowiązywały przepisy bezpośrednio regulujące
dopuszczalną wysokość oprocentowania umowy pożyczki, to przedmiotowe
regulacje dotyczące odsetek maksymalnych zawarte w art. 359 § 21, 359 § 22 oraz
359 § 23 k.c. weszły w życie w dniu 20 lutego 2006 r. i zgodnie z art. 5 wprowadzającej
je ustawy z dnia 7 lipca 2005 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz o zmianie
niektórych innych ustaw (Dz.U. 2005, nr 157, poz. 1316) stosuje się je do czynności
prawnych dokonanych po jej wejściu w życie. Przepis art. 359 § 21 k.c. określający
wysokość odsetek maksymalnych od dnia 20 lutego 2006 r. do dnia 31 grudnia 2015
r. wskazywał natomiast, że ich maksymalna wysokość wynikająca z czynności
prawnej nie może w stosunku rocznym przekraczać czterokrotności wysokości stopy
kredytu lombardowego Narodowego Banku Polskiego. Natomiast przepis art. 359 §
22 k.c. stanowi, że w przypadku, gdy wysokość odsetek wynikających z czynności
prawnej przekracza wysokość odsetek maksymalnych należą się odsetki
maksymalne. Trzeba podkreślić, że przepisy te mają przy tym charakter
II NSNc 449/23
11
bezwzględnie obowiązujący, co wynika z brzmienia art. 359 § 23 k.c., zgodnie z
którym postanowienia umowne nie mogą wyłączać, ani też ograniczać przepisów
o odsetkach maksymalnych.
Zasadniczym celem ustawy z dnia 7 lipca 2005 r. (Dz.U. 2005, nr 157, poz.
1316) wprowadzającej przedmiotowe regulacje, była eliminacja z obrotu
nadmiernych, lichwiarskich odsetek, grożących „pętlą zadłużenia”, co miało chronić
interesy słabszych uczestników obrotu gospodarczego. Regulacje te dotyczyły przy
tym nie tylko odsetek kapitałowych, lecz także odsetek za opóźnienie (tak m.in.
uchwała Sądu Najwyższego z 15 marca 2018 r., III CZP 107/17, OSNC 2019, nr 2,
poz. 17). Wysokość odsetek winna bowiem być związana z ekwiwalentnością
wynagrodzenia pożyczkodawcy, a także stanowić zabezpieczenie terminowości
spłaty zadłużenia. W tym przypadku generuje niemożliwe do wykonania dla
pożyczkobiorcy zobowiązanie do zapłaty.
Wydanie więc przez Sąd nakazu zapłaty, z którego wynika obowiązek zapłaty
odsetek w wysokości 1123% w skali roku, czyli na poziomie lichwiarskim, jest
niewątpliwie sprzeczne nie tylko z bezwzględnie obowiązującymi przepisami prawa,
ale także z zasadą demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego
zasady sprawiedliwości społecznej.
Zaskarżony nakaz zapłaty bowiem, usankcjonował lichwiarski charakter
postanowień umowy, godzący w obowiązujący porządek prawny oraz wartości przez
ten system chronione. Jest to niewątpliwie sprzeczne ze sprawiedliwością społeczną.
Jak już podkreślono, w niniejszej sprawie odsetki zostały ustanowione na poziomie
3% dziennie (20,00 zł dziennie wobec należności głównej wynoszącej 650,00 zł. i
pożyczki „do ręki” w wysokości 520 zł). W stosunku rocznym oprocentowanie to
wynosiło zatem aż 1123%. Wskazana dysproporcja pomiędzy oznaczoną w umowie
kwotą „wynagrodzenia” w wysokości 650,00 zł, a wynikającą z nakazu kwotą
do zapłaty oznacza, że określone w umowie oprocentowanie, niewątpliwie sprzeczne
z przepisem art. 359 § 21 k.c., było również sprzeczne z celem umowy. Nie może nim
być nadmierne wzbogacenie po stronie pożyczkodawcy, a tym bardziej faktyczne
doprowadzenie pożyczkobiorcy do pozbawienia go realnych możliwości spłaty
zadłużenia.
II NSNc 449/23
12
W miejsce wskazywanych odsetek, których wysokość przekracza odsetki
maksymalne winny znaleźć zastosowanie regulacje z art. 359 § 21 oraz § 22 k.c.
Jednak Sąd orzekł zgodnie z żądaniem pozwu. Obniżenie wysokości odsetek do
poziomu dopuszczalnych odsetek maksymalnych następuje bowiem z mocy prawa,
bez konieczności dokonywania zmian umowy przez strony, czy też składania
oświadczenia przez jedną z nich. Redukcja wysokości odsetek do poziomu odsetek
maksymalnych ma przy tym zastosowanie we wszystkich stosunkach umownych
i bez względu na status stron.
Skarżący twierdzi też, że przekroczenie wskazanych ograniczeń swobody
umów w postaci zasad współżycia społecznego i natury stosunku prawnego czyni
zasadnym zarzut naruszenia art. 3531 k.c. i choć przepis ten nie zawiera
samodzielnej sankcji, to jego naruszenie, stanowiące naruszenie któregokolwiek z
wymienionych w nim kryteriów swobody kontraktowej, powoduje sankcję
nieważności przewidzianą w art. 58 k.c.
W konsekwencji uzasadnione jest zarzucenie zaskarżonemu nakazowi
zapłaty w postępowaniu upominawczym także rażącego naruszenia przepisów
prawa procesowego, tj. art. 499 pkt 1 k.p.c. w brzmieniu obowiązującym w dacie
orzekania, który przewidywał, że nakaz zapłaty nie może być wydany, jeżeli według
treści pozwu roszczenie jest oczywiście bezzasadne, a przytoczone okoliczności
budzą wątpliwości. Należy mieć jednak na uwadze, że orzekając nakazem zapłaty,
sąd uwzględnia powództwo i zasądza dochodzone roszczenie w całości. Wydanie
nakazu zapłaty jest zatem możliwe tylko w razie stwierdzenia zasadności całego
dochodzonego roszczenia. W przypadku, gdy dochodzone roszczenie okaże się
częściowo niezasadne, np. jako częściowo sprzeczne z obowiązującymi przepisami
prawa, w analizowanym przypadku z art. 3531 k.c., to brak jest możliwości wydania
nakazu zapłaty tylko w stosunku do części roszczenia i oddalenia powództwa w
pozostałym zakresie. W takiej sytuacji zachodzi konieczność skierowania sprawy do
postępowania zwykłego i wyznaczenia rozprawy na podstawie art. 498 § 2 k.p.c. w
brzmieniu obowiązującym w dacie wydania zaskarżonego nakazu zapłaty, co
powinien był uczynić Sąd Rejonowy w Bytomiu.
II NSNc 449/23
13
Jak podkreśla się w orzecznictwie: „dokonana przez strony umowy czynność
prawna z naruszeniem w/w przepisów jest ważna, jednakże zamiast postanowienia,
które przewiduje odsetki w wysokości przekraczającej wysokość odsetek
maksymalnych, stosuje się przepisy regulujące ich wysokość (tak m.in. Sąd
Najwyższy w wyroku z 23 lutego 2017 r., V CSK 361/16). Obniżenie wysokości
odsetek do poziomu dopuszczalnych odsetek maksymalnych następuje bowiem z
mocy prawa, bez konieczności dokonywania zmian umowy”.
Sąd Najwyższy zgadza się z twierdzeniem, że Sąd Rejonowy w Bytomiu
wydając zaskarżony nakaz zapłaty w postępowaniu upominawczym,
poprzez niewłaściwe zastosowanie przepisów prawa procesowego, tj. art. 499 pkt 1
i 2 k.p.c., naruszył zasadę zaufania obywatela do państwa, wywodzoną z art. 2
Konstytucji RP. Zasada ta wyraża się bowiem także w możności oczekiwania
przez obywatela, aby organy władzy publicznej prawidłowo stosowały obowiązujące
przepisy prawa, skoro zgodnie z art. 7 Konstytucji RP są one zobowiązane
do działania na podstawie i w granicach prawa.
Sąd orzekający w niniejszej sprawie zobowiązany był przy tym również do
respektowania zasad konstytucyjnych oraz chronionych konstytucyjnie wolności i
praw człowieka i obywatela, w tym godności człowieka wskazanej w art. 30
Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz wiążącego się z nim, a możliwego
do wyprowadzenia z jej art. 76 prawa oczekiwania do wywiązania się przez władze
publiczne z obowiązku podejmowania działań chroniących konsumenta przed
nieuczciwymi praktykami rynkowymi. Nie budzi wątpliwości, że osoba fizyczna,
będąca stroną umowy z podmiotem prowadzącym działalność gospodarczą i
zawodowo zajmującym się działalnością finansową, a nadto w swojej działalności
stosującym standardowe, niepodlegające negocjacji umowy, jest objęta ochroną
przedmiotowej regulacji Konstytucji RP. Niewątpliwie więc osoby takie jak pozwana
pozostają, jako konsumenci, słabszymi stronami w stosunkach z profesjonalistami,
obejmuje ich zatem regulacja art. 76 Konstytucji RP. W niniejszej sprawie Sąd
stosując przepisy o postępowaniu upominawczym wydał orzeczenie, które w świetle
zasady poszanowania godności człowieka i ochrony konsumenta przed
nieuczciwymi praktykami rynkowymi, nie może się ostać. Słusznie podnosi skarżący,
II NSNc 449/23
14
że Sąd Rejonowy w Bytomiu wydając kwestionowane orzeczenie z dnia 17 stycznia
2007 r. nie dokonał analizy, czy sprawa ma charakter konsumencki, czym naruszył
przepis art. 221 k.c., a w myśl tego przepisu za konsumenta uważa się osobę fizyczną
dokonującą z przedsiębiorcą czynności prawnej niezwiązanej bezpośrednio z jej
działalnością gospodarczą lub zawodową.
Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 18 września 2019 r., sygn. akt IV CSK 334/18
wskazał, że dla oceny, czy dana osoba fizyczna jest w konkretnym przypadku
konsumentem w rozumieniu art. 221 k.c., czy też nie można jej nadać takiego statusu
ze względu na związek podejmowanej czynności prawnej z działalnością
gospodarczą lub zawodową tej osoby, nie ma znaczenia subiektywne przekonanie
tej osoby, że nie dokonywała ona z przedsiębiorcą określonych czynności prawnych
w ramach działalności gospodarczej, lecz okoliczności mogące posłużyć obiektywnej
ocenie charakteru tej działalności. W niniejszej sprawie należało przyjąć, że brak jest
takich danych, które nakazywały uznać, że pozwana nie była konsumentem. Stan
faktyczny niniejszej sprawy odnosi się bowiem do zawarcia przez pozwaną z
powodem, który jest przedsiębiorcą udzielającym zawodowo pożyczek umowy, na
podstawie której powód, w przypadku opóźnienia w uregulowaniu zobowiązania,
mógł naliczać lichwiarskie odsetki. To powinno skłonić Sąd do rozpatrzenia sprawy
z uwzględnieniem ochrony praw konsumenckich. Jednocześnie podnieść należy,
że w art. 221 k.c. określono szeroko rodzaj działań osoby, która może być uważana
za konsumenta. Jest nim osoba fizyczna dokonująca czynności prawnych, przez
które należy rozumieć przede wszystkim umowy, ale także i czynności prawne
jednostronne (wyrok Sądu Najwyższego z 10 maja 2017 r., I CSK 477/16).
Dodać przy tym jednak trzeba, iż mechanizm tej kontroli, w sytuacji
występowania wątpliwości co do zasadności dochodzonego roszczenia, jak już
wskazano wyżej, musi następować z urzędu z inicjatywy samego sądu
rozpatrującego sprawę. Wypada jedynie przypomnieć, że zgodnie z Dyrektywą Rady
nr 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w
umowach konsumenckich (Dz.U. WE L 95, s. 29), w takich okolicznościach, sąd
powinien zbadać z urzędu, czy postanowienia uzgodnione między stronami mają
nieuczciwy charakter nawet, jeżeli przepisy krajowe uzależniają taką kontrolę od
II NSNc 449/23
15
podniesienia stosownego w tym względzie zarzutu. Implementacja ww. Dyrektywy
do krajowego porządku prawnego dokonana została ustawą z dnia 2 marca 2000 r.
o ochronie niektórych praw konsumentów oraz odpowiedzialności za szkodę
wyrządzoną przez produkt niebezpieczny (Dz.U. nr 22, poz. 271 z późn. zm.). Spory
z udziałem konsumentów, do których zastosowanie znajdują przepisy
wprowadzające powołaną Dyrektywę, wszczęte po dniu 1 maja 2004 r., zyskały walor
spraw, w których Dyrektywa oraz jej wykładnia dokonana przez Trybunał
Sprawiedliwości w sposób zapewniający skuteczność ochrony przyznanej
konsumentowi powinny być uwzględniane.
Słusznie skarżący twierdzi, że już z samego przepisu art. 499 § 1 pkt 1 i 2
k.p.c. (Dz.U. 2004, nr 172, poz. 1804) wynikała uzasadniona potrzeba
przeprowadzenia z urzędu, sądowej kontroli postanowień umowy o pośrednictwo
finansowe z dnia 4 lutego 2006 r., które wskazują prima facie na bezzasadność
roszczenia powoda w zakresie odsetek, czy też na słuszne wątpliwości co do treści
pozwu. W jego uzasadnieniu powód wskazał, że z uwagi na brak wykonania
zobowiązania wezwał pozwaną do zapłaty kwoty 650,00 zł wraz z odsetkami
umownymi w wysokości 20,00 zł za każdy dzień zwłoki w płatności od dnia 7 marca
2006 r. do dnia zapłaty. Z kolei w § 7 umowy zawartej pomiędzy pozwaną a powodem
znajduje się stwierdzenie, że: „zleceniodawca zobowiązuje się do zapłaty odsetek
umownych w wysokości 20,00 zł za każdy dzień opóźnienia”. Powyższe uzasadniało
więc konieczność kontroli postanowień umowy, albowiem zachodzą istotne
wątpliwości co do uczciwego jej charakteru. Przy takich okolicznościach Sąd winien
był odmówić wydania nakazu zapłaty. Przepis art. 499 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c.
zobowiązywał bowiem Sąd do badania, czy zachodzą przesłanki do wydania nakazu
zapłaty, a w przypadku uznania, że roszczenie jest oczywiście bezzasadne
lub przytoczone w treści pozwu okoliczności budzą wątpliwości – art. 499 § 1 pkt 2
k.p.c., do skierowania sprawy na rozprawę. W przypadku dochodzenia roszczeń
z tytułu umów konsumenckich Sąd jest zaś zobligowany do zbadania, czy zapisy tych
umów nie stoją w sprzeczności z obowiązującymi przepisami prawa, nie zawierają
postanowień niedozwolonych i w tym zakresie ma możliwość prowadzenia nawet z
urzędu postępowania dowodowego, obejmującego również wiedzę dotyczącą
praktyk danego przedsiębiorcy.
II NSNc 449/23
16
Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 8 stycznia 2003 r., sygn. akt II CKN 1097/00,
wskazał, że postanowienia umowy, zastrzegające rażąco wygórowane odsetki są
nieważne w takiej części, w jakiej – w okolicznościach sprawy – zasady współżycia
społecznego ograniczają zasadę swobody umów, wyrażoną przez art. 3531 k.c. i
czynią to w odniesieniu zarówno do obrotu powszechnego, jak i profesjonalnego.
Ponadto, pozostawienie stronom swobody określenia wysokości odsetek, gdy ich
źródłem jest ustawa, jak i wówczas, gdy dopuszczalność ich wynika z umowy, nie
uchyla kontroli tych stosunków prawnych formowanych w warunkach wolności
gospodarczej pod kątem klauzul ogólnych, zabezpieczających obrót gospodarczy
przed zjawiskami patologicznymi, które mimo pozornej zgodności z innymi
przepisami nie mogą doznawać ochrony ze strony państwa. Ustawodawca, mając na
względzie bogactwo życia gospodarczego, sformułował konieczne ograniczenia w
postaci klauzul generalnych i pozostawił sądom wypełnienie ich treścią na podstawie
znajomości zjawisk ekonomicznych i społecznych. Do nich należą zasady
współżycia społecznego, a wśród nich zakaz lichwy, tj. zastrzegania rażąco
wygórowanych odsetek przysparzających nadmiernych w danych stosunkach i
nieusprawiedliwionych zysków dla jednej ze stron (wyrok Sądu Najwyższego z 27
lipca 2000 r., IV CKN 85/00). Korzystanie więc z nadmiernego oprocentowania jest
sprzeczne z zasadami uczciwości, uczciwego zarobku, rzetelności strony stosunku
umownego i tych wartości, które kierują uczciwym społeczeństwem w potocznym
rozumieniu tych określeń. Sąd Najwyższy zgadza się z tym, że odsetki za opóźnienie
w spełnieniu pełnego zobowiązania lub w terminie określonym umową w wysokości
1123% rocznie stanowią lichwę, czyli są wynikiem nagannego zachowania
wierzyciela, sprzecznego z zasadami współżycia społecznego, rozumianymi jako
przyjmowane w społeczeństwie reguły moralnego, słusznego postępowania
człowieka.
W konsekwencji wskazane wyżej umowne uregulowanie naliczania przez
powoda odsetek za opóźnienie na poziomie 3% dziennie, co czyni 1123% w stosunku
rocznym, a więc w wysokości lichwiarskiej, realnie powodować mogło niemożliwe do
wykonania dla dłużnika zobowiązania i dlatego należy uznać je za nieważne w
zakresie, w którym sprzeniewierza się tym zasadom. Przekroczenie ograniczeń
swobody umów w postaci zasad współżycia społecznego i natury stosunku
II NSNc 449/23
17
prawnego, czyni zasadnym zarzut naruszenia art. 3531 k.c. Przepis ten nie zawiera
samodzielnej sankcji, ale należy do kategorii iuris cogentis, a więc naruszenie
któregokolwiek z wymienionych w nim kryteriów swobody kontraktowej uruchamia
sankcję przewidzianą w art. 58 k.c. W konsekwencji, zastrzeżenie odsetek w sposób
ustalony w umowie należy ocenić jako sprzeczne z zasadami współżycia
społecznego w rozumieniu art. 58 § 2 k.c., jak i art. 3531 k.c. (por. wyrok Sądu
Najwyższego z 17 czerwca 2020 r., I NSNc 47/19).
Wydanie przez Sąd Rejonowy w Bytomiu nakazu zapłaty w związku z tym
trzeba uznać za niesprawiedliwe i niewątpliwie naruszającą zasadę pochodną
zaufania obywatela do państwa, z którą wiąże się bezpośrednio zasada
bezpieczeństwa prawnego. Skoro państwo i jego organy są zobowiązane do ochrony
praw konsumenta, to tym bardziej powinny wychwycić nieuczciwe, nastawione na
bezpodstawne wzbogacenie, niekorzystne zapisy umów pomiędzy konsumentami i
przedsiębiorcami, czego Sąd Rejonowy w Bytomiu nie uczynił.
Przez „rażące naruszenie prawa” należy rozumieć naruszenie prawa na tyle
wyraźne, że do jego ustalenia nie jest konieczne prowadzenie złożonych procesów
intelektualnych (zob. K. Szczucki, Ustawa o Sądzie Najwyższym. Komentarz,
Warszawa 2018, s. 467). Również Sąd Najwyższy, w wielu orzeczeniach wskazywał,
że „rażące” naruszenie musi być „oczywiste”, czyli „widoczne dla przeciętnego
prawnika prima facie bez konieczności wnikliwej analizy” (zob. postanowienie z 29
marca 2019 r., V CSK 326/18; wyrok z 8 czerwca 2017 r., SNO 22/17; wyrok z 13
maja 2020 r., I NSNc 28/19, wyrok z 21 września 2021 r., I NSNc 59/20; wyrok z 28
września 2021 r., I NSNc 107/21). O rażącym naruszeniu prawa może być mowa
wówczas, gdy miało miejsce naruszenie przepisu o takim znaczeniu dla
prawidłowego rozpoznania i rozstrzygnięcia sprawy, iż mogło to mieć istotny wpływ
na treść zaskarżonego orzeczenia (zob. A. Kotowski, Skarga nadzwyczajna na tle
modeli kontroli odwoławczej, Prokuratura i Prawo 2018, nr 9, s. 51 i in.). Ponadto, w
przypadku skargi nadzwyczajnej Sąd Najwyższy wskazał, że ocena tego, czy doszło
do rażącego naruszenia prawa jest uzależniona od takich kryteriów jak: pozycja
naruszonej normy w hierarchii norm prawnych, istotność naruszenia, a także skutki
II NSNc 449/23
18
naruszenia dla stron postępowania (zob. wyroki Sądu Najwyższego: z 8 maja 2019
r., I NSNc 2/19; z 13 maja 2020 r., I NSNc 28/19).
Zarzucone naruszenie prawa jest rażące i oczywiste, a także sprzeczne z
zasadą zaufania obywateli do państwa i jego organów, pewności prawa oraz
prawidłowości stosowania prawa przez organy państwa w świetle art. 2 Konstytucji
Rzeczypospolitej Polskiej. Zarówno samo brzmienie art. 2 Konstytucji, jak i
orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego wskazuje, że sprawiedliwość społeczna
jest celem, który ma być urzeczywistniany przez demokratyczne państwo prawne.
Nie jest bowiem demokratycznym państwem prawnym państwo, które nie realizuje
idei sprawiedliwości, przynajmniej pojmowanej jako dążenie do zachowania
równowagi w stosunkach społecznych i powstrzymywanie się od kreowania
nieusprawiedliwionych, niepopartych obiektywnymi wymogami i kryteriami
przywilejów dla wybranych grup obywateli (zob. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z
12 kwietnia 2000 r., K 8/98, OTK 2000, nr 3, poz. 87 oraz z 19 grudnia 2012 r., K
9/12, OTK-A 2012, nr 11, poz. 136). Odnosząc się do wzajemnej relacji zasady
zaufania do państwa i stanowionego przezeń prawa oraz sprawiedliwości społecznej
– Trybunał wskazał, że zasad tych nie należy sobie przeciwstawiać, bowiem
sprawiedliwość społeczna jest celem, który ma urzeczywistniać demokratyczne
państwo prawne” (zob. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 12 kwietnia 2000 r., K
8/98, OTK 2000, nr 3, poz. 87 oraz z 17 czerwca 2003 r., P 24/02, OTK-A 2003, nr
6, poz. 55).
Jak zaznaczył Trybunał, wyrażona w art. 2 Konstytucji zasada sprawiedliwości
społecznej nie stanowi jedynie ogólnej zasady ustrojowej Rzeczypospolitej Polskiej
czy też swoistej „dyrektywy programowej”. Zdaniem Trybunału Konstytucyjnego,
na gruncie tego przepisu można wskazać szczególne prawo podlegające ochronie,
jakim jest prawo do sprawiedliwego traktowania, jeśli zarazem jest ono odnoszone
do sfery stosunków objętych gwarancjami konstytucyjnymi, choćby ogólnie ujętymi.
Jest ono sprzężone z obowiązkiem państwa stania na straży sprawiedliwości
społecznej poprzez zaniechanie aktów (działań) mogących stać z nią w sprzeczności
oraz eliminowanie takich aktów, które uznano za godzące w tę zasadę. Dotyczy to
zarówno etapu stanowienia, jak i stosowania prawa (zob. wyrok Trybunału
II NSNc 449/23
19
Konstytucyjnego z 12 grudnia 2001 r., SK 26/01, OTK 2001, nr 8, poz. 258).
Sąd Najwyższy w wyroku z 20 marca 1996 r., o sygn. II PRN 4/96 wskazał zaś,
że naruszenie prawa jest rażące wtedy, gdy w jego następstwie powstają skutki
niemożliwe do aprobaty w świetle wymagań praworządności, czy też powodujące
niemożność akceptacji zaskarżonego orzeczenia, jako aktu wydanego przez organ
praworządnego państwa.
W niniejszej sprawie skutkiem naruszenia przepisów prawa materialnego było
wydanie orzeczenia nakładającego obowiązek zapłaty przez pozwaną kwoty
przekraczającej wysokość ustawowych uregulowań, co jest oczywiście sprzeczne
z zasadą praworządności. Naruszenie to jest nie tylko rażące, ale również oczywiste.
Nie budzi bowiem wątpliwości okoliczność, iż w sprawie w czasie orzekania miały
zastosowanie obowiązujące wówczas przepisy o odsetkach maksymalnych, a brak
ich zastosowania wywołał skutki nieakceptowane społecznie. Usankcjonowanie
nakazem zapłaty żądania tak wygórowanych kwot, całkowicie nieproporcjonalnych
do wysokości udzielonej pożyczki, jest sprzeczne z poczuciem sprawiedliwości.
Naruszenia te miały charakter rażący, a podniesione zarzuty podstaw zaskarżenia
są ewidentnie uzasadnione.
Uwzględnienie skargi nadzwyczajnej pozwoli przywrócić równowagę w
stosunkach społecznych zachwianą przez fakt negatywnych skutków nakazu zapłaty
Sądu Rejonowego w Bytomiu VII Wydziału Grodzkiego. Uchylenie zaskarżonego
orzeczenia pozwala na wzięcie pod uwagę Sądowi meriti całokształtu okoliczności
prawnych i faktycznych, które w świetle zasady demokratycznego państwa prawnego
urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej winny zostać wzięte pod
uwagę.
Dokonując wyważenia racji przemawiających za utrzymaniem w mocy nakazu
zapłaty, a ogółem racji wynikających z integralnie pojmowanej zasady
demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości
społecznej i przemawiających za tym, by nakaz ten uchylić, należy jednoznacznie
stwierdzić, że uchylenie orzeczenia będzie proporcjonalnym środkiem pozwalającym
zapewnić zgodność decyzji jurysdykcyjnych z art. 2 i art. 45 Konstytucji RP.
Jednocześnie należy zwrócić uwagę na to, że w poddanej pod osąd sprawie
od uprawomocnienia się zaskarżonego orzeczenia upłynęło więcej niż pięć lat. Nie
II NSNc 449/23
20
ulega jednak wątpliwości, że doszło do naruszenia praw i wolności człowieka
i obywatela określonych w Konstytucji RP. W szczególności podnoszona w skardze
ochrona konsumenta, jako strony strukturalnie słabszej w stosunkach
prywatnoprawnych z przedsiębiorcą przed nieuczciwymi praktykami rynkowymi,
przemawia za wydaniem orzeczenia, o jakim mowa w art. 91 § 1 ustawy o Sądzie
Najwyższym. Ponadto, w ocenie Sądu Najwyższego, wykreowana zaskarżonym
nakazem zapłaty sytuacja prawna, związana z nakazaniem pozwanej zapłaty
dochodzonej kwoty tytułem odsetek, jest możliwa do weryfikacji, nie prowadząc do
nieprzewidywalnych skutków materialnoprawnych wynikających z dynamiki obrotu
cywilnoprawnego (por. wyrok Sądu najwyższego z 27 listopada 2024 r., II NSNc
463/23).
Wobec powyższego, zasadnym jest uznanie, iż uchylenie zaskarżonego
nakazu zapłaty jest konieczne dla zapewnienia zgodności z zasadą
demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości
społecznej. Sąd rozpoznając sprawę powinien dokonać reasumpcji zaskarżonego
orzeczenia, którego wydanie było niedopuszczalne, stosując przy tym rygory
przewidziane prawem procesowym, bowiem sprawa winna być skierowana do
rozpoznania w trybie zwykłym na rozprawie. Ponownie rozpoznając powództwo Sąd
Rejonowy powinien także dokonać jego wszechstronnej analizy, biorąc pod uwagę
mające zastosowanie przepisy prawa materialnego i procesowego, a także wyrażone
w niniejszym orzeczeniu poglądy Sądu Najwyższego.
Mając powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy, na podstawie art. 91 § 1 u.SN,
uchylił zaskarżony nakaz zapłaty i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania
Sądowi Rejonowemu w Bytomiu I Wydziałowi Cywilnemu. Jednocześnie, na
podstawie art. 39818 k.p.c. w zw. z art. 95 pkt 1 u.SN Sąd Najwyższy zniósł wzajemnie
między stronami koszty postępowania wywołanego wniesieniem skargi
nadzwyczajnej.
[JW]
[r.g.]
II NSNc 449/23
21
