II NSNc 409/23
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w składzie:
Dnia 22 października 2025 r.
SSN Mirosław Sadowski (przewodniczący, sprawozdawca)
SSN Paweł Czubik
Marek Sławomir Molczyk (ławnik SN)
w sprawie z powództwa W.S.,
przeciwko E.Z.,
o zapłatę
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw
Publicznych 22 października 2025 r.,
skargi nadzwyczajnej wniesionej przez Prokuratora Generalnego od nakazu zapłaty
w postępowaniu upominawczym Sądu Rejonowego w Bytomiu z 5 lipca 2007 r.,
sygn. akt VII Nc 2275/07.
1. uchyla w całości zaskarżony nakaz zapłaty i przekazuje sprawę
do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu w Bytomiu;
2. znosi wzajemnie koszty postępowania wywołanego wniesioną
skargą nadzwyczajną.
UZASADNIENIE
II NSNc 409/23
2
Sąd Rejonowy w Bytomiu (dalej: „Sąd Rejonowy, Sąd”) nakazem zapłaty
w postępowaniu upominawczym z dnia 5 lipca 2007 r. nakazał Pozwanej E.Z., aby
zapłaciła Powodowi W.S. kwotę 500.00 złotych z umownymi odsetkami w wysokości
20.00 złotych za każdy dzień opóźnienia od dnia 5 września 2006 r. oraz kwotę 30.00
złotych tytułem kosztów procesu w terminie dwóch tygodni od doręczenia nakazu
albo aby wniosła w tymże terminie sprzeciw.
Pismem z dnia 20 lipca 2023 r. Prokurator Generalny (dalej także: „skarżący”)
na podstawie art. 89 §1 i §2 w zw. z art. 115 §1 i §1a u.SN wniósł do Sądu
Najwyższego za pośrednictwem Sądu rejonowego w Bytomiu skargę nadzwyczajną
od prawomocnego nakazu zapłaty w postępowaniu upominawczym z dnia 5 lipca
2007 r., sygn. akt VII Nc 2275/07, z uwagi na konieczność zapewnienia zgodności
z zasadą demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego zasady
sprawiedliwości społecznej, albowiem wydany nakaz zapłaty doprowadził
do legalizacji nieuczciwych praktyk rynkowych i naruszył prawa pozwanej
jako konsumenta wynikające z Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej
i Kodeksu cywilnego, zaskarżając go w całości.
Na zasadzie art. 89 §1 pkt 1 i 2 u.SN zaskarżonemu nakazowi zapłaty zarzucił:
1. naruszenie zasad, wolności i praw człowieka i obywatela, określonych w art. 30 i 76
Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. z 1997 r., Nr
78, poz. 486 ze zm.) takich jak godność człowieka i ochrona konsumenta, jako strony
słabszej strukturalnie w stosunkach prywatnoprawnych z przedsiębiorcą przed
nieuczciwymi praktykami rynkowymi przez orzeczenie nakazem zapłaty
w postępowaniu upominawczym wierzytelności wynikającej z zawartej przez E.Z. z
W.S. umowy o pośrednictwo finansowe bez zbadania potencjalnie nieuczciwego
charakteru zapisów umowy, z którego wynikało zobowiązanie;
2. naruszenie w sposób rażący prawa materialnego, tj. przepisów art. 359 § 21 k.c., art.
359 § 22 k.c., oraz 359 § 23 k.c., przez ich niezastosowanie i orzeczenie zgodnie z
żądaniem pozwu o obowiązku zapłaty przez E.Z. kwoty 500,00 zł wraz z umownymi
odsetkami w wysokości 20,00 zł za każdy dzień opóźnienia od dnia 5 września 2006
r., co stanowi 120 % w skali miesiąca, podczas gdy wskazane przepisy w brzmieniu
obowiązującym zarówno w dacie czynności prawnej, z której wynikał obowiązek
zapłaty odsetek umownych, jak i w dacie orzekania przez Sąd, stanowiły,
że maksymalna wysokość odsetek wynikająca z czynności prawnej nie może w
stosunku rocznym przekraczać czterokrotności wysokości stopy kredytu
II NSNc 409/23
3
lombardowego Narodowego Banku Polskiego, tj. 22 % w skali roku, a jeżeli
przekracza tę wysokość to należą się odsetki maksymalne;
3. naruszenie w sposób rażący prawa procesowego, tj. przepisu art 499 § 1 pkt 1 i 2
k.p.c., art. 3531 k.c. w zw. z art. 58 § 2 k.c., przez ich niezastosowanie i uznanie, że
umowa o pośrednictwo finansowe, zawarta w dniu 4 sierpnia 2006 r., pomiędzy E.Z.
a W.S. jest w całości ważna, pomimo że w § 7 ust. 1 umowy zastrzeżone zostały
odsetki umowne „za każdy dzień opóźnienia” w zapłacie zobowiązania w wysokości
20,00 zł dziennie, czyli 120 % miesięcznie i 1460 % w stosunku rocznym, a więc o
charakterze „lichwiarskim” i obiektywnie nieusprawiedliwione oraz mogące realnie
spowodować niemożność wykonania zobowiązania przez dłużnika, podczas gdy ich
wysokość, mając na względzie zasadę swobody umów oraz zasady współżycia
społecznego, nie mogła być – stosownie do Rozporządzenia Rady Ministrów z dnia
13 października 2005 r. w sprawie określenia wysokości odsetek ustawowych (Dz.U.
z 2005 r., Nr 201, poz. 1662) - wyższa niż 11,5 % w stosunku rocznym, a tym samym
wydanie nakazu nie było dopuszczalne;
4. rażące naruszenie prawa materialnego, tj. przepisu art. 221 k.c., poprzez jego
niezastosowanie do pozwanej jako konsumenta, w sytuacji, kiedy z okoliczności
sprawy nie wynika, żeby dokonana przez nią czynność prawna – zawarcie z
powodem umowy o pośrednictwo finansowe z dnia 4 sierpnia 2006 r. była związana
z działalnością gospodarczą lub zawodową pozwanej.
Na zasadzie art. 91 §1 u.SN skarżący wniósł o uchylnie zaskarżonego nakazu
zapłaty w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania
Sądowi Rejonowemu w Bytomiu z pozostawieniem temu sądowi rozstrzygnięcia
o kosztach postępowania ze skargi nadzwyczajnej.
Nakaz zapłaty nie został zaskarżony i 22 sierpnia 2007 r. Sąd Rejonowy
w Bytomiu uznał jego prawomocność zaopatrując go w klauzulę wykonalności.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Skarga nadzwyczajna zasługuje na uwzględnienie, albowiem zaskarżone
orzeczenie, tj. prawomocny nakaz zapłaty w postępowaniu upominawczym z 5 lipca
2007 r., VII Nc 2275/07, wydany przez Sąd Rejonowy w Bytomiu nie odpowiada
prawu.
II NSNc 409/23
4
Zgodnie z art. 89 § 1 ustawy o SN, jeżeli jest to konieczne dla zapewnienia
zgodności z zasadą demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego
zasady sprawiedliwości społecznej, od prawomocnego orzeczenia sądu
powszechnego lub sądu wojskowego kończącego postępowanie w sprawie może
być wniesiona skarga nadzwyczajna, o ile: 1) orzeczenie narusza zasady
lub wolności i prawa człowieka i obywatela określone w Konstytucji lub 2) orzeczenie
w sposób rażący narusza prawo przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe
zastosowanie, lub 3) zachodzi oczywista sprzeczność istotnych ustaleń sądu
z treścią zebranego w sprawie materiału dowodowego – a orzeczenie nie może być
uchylone lub zmienione w trybie innych nadzwyczajnych środków zaskarżenia.
Skarga nadzwyczajna jest instrumentem szeroko rozumianego wymiaru
sprawiedliwości w znaczeniu określonym w art. 175 ust. 1 Konstytucji RP. Jej celem
jest wyeliminowanie z obrotu wadliwych, a jednocześnie naruszających zasady
sprawiedliwości społecznej, orzeczeń sądowych, które dotyczą konkretnych,
zindywidualizowanych podmiotów (zob. postanowienie Sądu Najwyższego
z 3 kwietnia 2019 r., I NSNk 2/19; wyroki Sądu Najwyższego z: 9 grudnia 2020 r.,
I NSNu 1/20; 13 stycznia 2021 r., I NSNk 3/19). Rolą kontroli nadzwyczajnej
nie jest jednak eliminowanie wszystkich wadliwych orzeczeń. Wyjątkowość
orzekania w ramach tej instytucji powinna dotyczyć tylko tych z nich, które nie dają
się pogodzić z podstawowymi zasadami demokratycznego państwa prawnego,
będąc prima facie orzeczeniami w sposób elementarny niesprawiedliwymi
(por. wyrok Sądu Najwyższego z 15 grudnia 2021 r., I NSNc 146/21).
W piśmiennictwie zauważa się, że z formalnego punktu widzenia skarga
nadzwyczajna należy do nadzwyczajnych środków zaskarżenia o złożonym
charakterze (T. Ereciński, K. Weitz, Skarga nadzwyczajna w sprawach cywilnych,
Przegląd Sądowy 2019 r., Nr 2, s. 8). Formalnoprawna analiza skargi nadzwyczajnej
wniesionej w niniejszej sprawie prowadzi do wniosku, że skarga jest dopuszczalna,
co otwiera możliwość jej merytorycznego rozpoznania.
Przechodząc do zasadniczych rozważań Sąd Najwyższy wskazuje,
że konfrontacja zaskarżonego nakazu zapłaty z zarzutami skargi nadzwyczajnej,
musi prowadzić do wniosku o bezprawnym charakterze wydanego
przez Sąd Rejonowy w Bytomiu orzeczenia. Stopień szkodliwości społecznej
II NSNc 409/23
5
skutków, jakie wytworzone zostały w związku z wydaniem i uprawomocnieniem się
spornego nakazu zapłaty, pozwala jednoznacznie stwierdzić jak ważną instytucją
dla obrotu prawnego jest skarga nadzwyczajna (art. 89 i n. ustawy o SN).
W rozpoznawanej sprawie bez wątpienia mamy do czynienia z tzw. lichwą.
Przypomnieć należy, że należność główna wynikająca z „umowy o pośrednictwo
finansowe” kształtowała się na poziomie 500,00 zł. Zasądzenie zaskarżonym
nakazem zapłaty odsetek na poziomie 20,00 zł dziennie oznacza, że wynosiły one
w stosunku dziennym – 4%, zaś w stosunku rocznym – 1460 %.
Bezrefleksyjne zasądzenie takich odsetek przez Sąd Rejonowy w Bytomiu naruszyło
nie tylko prawo, ale także elementarne zasady współżycia społecznego.
Ze względu na niesporządzenie uzasadnienia sporego nakazu zapłaty
(także już po wniesieniu skargi nadzwyczajnej z uwagi na przejście sędziego
referenta w stan spoczynku), niemożliwym jest obecnie poznanie motywów,
którymi kierował się Sąd wydając orzeczenie.
Sąd Najwyższy podkreśla, że w pierwszej kolejności powinnością
Sądu Rejonowego było skonstatowanie, że rozpatrywane zobowiązanie naruszać
może choćby art. 3531 k.c., zgodnie z którym strony zawierające umowę mogą ułożyć
stosunek prawny według swego uznania, byleby jego treść lub cel nie sprzeciwiały
się właściwości (naturze) stosunku, ustawie ani zasadom współżycia społecznego.
W odniesieniu do odsetek wynikających z umowy pożyczki, Sąd Najwyższy w wyroku
z 23 czerwca 2005 r., II CK 742/04, wskazał: „umowa pożyczki ze swej natury służy
przede wszystkim interesowi pożyczkobiorcy, ale może także pożyczkodawcy
zapewniać wymierne korzyści, z reguły w postaci odsetkowej.
Umowa w tym względzie nie może być wolna od oceny z zastosowaniem kryteriów,
o których mowa w art. 3531 k.c. W przeciwnym wypadku mogłoby to bowiem
oznaczać – w skrajnych sytuacjach – przyzwolenie na wypaczenie sensu umowy
w aspekcie charakteru stosunku prawnego tą umową ukształtowanego,
zarówno z punktu widzenia zasady ograniczenia swobody kontraktowej, jak i granic
wykonywania prawa podmiotowego. W wyroku z 27 lipca 2000 r., IV CKN 85/00,
Sąd Najwyższy przyjął, iż zastrzeganie w umowie pożyczki między osobami
fizycznymi odsetek w wysokości nadmiernej niemającej uzasadnienia
ani w wysokości inflacji ani w zyskach osiąganych w ramach normalnej,
II NSNc 409/23
6
rzetelnie prowadzonej działalności gospodarczej może być sprzeczne z zasadami
współżycia społecznego”. Poglądy te zachowują aktualność także w rozpatrywanej
sprawie, gdzie zawarta „umowa o pośrednictwo finansowe” była najpewniej w swej
istocie – zwykłą umową pożyczki.
W warunkach tak rażącego naruszenia zasad swobody kontraktowania
oraz współżycia społecznego, Sąd Rejonowy powinien – biorąc pod uwagę treść
art. 499 pkt 1 k.p.c. w brzmieniu obowiązującym w dacie orzekania („nakaz zapłaty
nie może być wydany, jeżeli według treści pozwu roszczenie jest oczywiście
bezzasadne”) – zastosować art. 498 § 2 k.p.c. w brzmieniu obowiązującym
w tej dacie („w razie braku podstaw do wydania nakazu zapłaty przewodniczący
wyznacza rozprawę, chyba że sprawa może być rozpoznana na posiedzeniu
niejawnym”).
W świetle powyższych wywodów Sądu Najwyższego, które ze względu
na oczywistość naruszenia prawa i zasad współżycia społecznego w niniejszej
sprawie zostały ograniczone do niezbędnego minimum, uznać należy, że wydanie
przez Sąd Rejonowy w Bytomiu nakazu zapłaty było niedopuszczalne, a sprawa
winna być skierowana do rozpoznania w trybie zwykłym (zasadniczo na rozprawie).
Sąd Rejonowy naruszył swym postępowaniem liczne zasady konstytucyjne,
tj. m.in. dyrektywę szczególnej ochrony konsumentów (art. 76 Konstytucji RP),
zasadę prawa do sądu (art. 45 Konstytucji RP), a przede wszystkim – kluczową
dyrektywę demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego zasady
sprawiedliwości społecznej (art. 2 ustawy zasadniczej).
Ponownie rozpatrując powództwo, Sąd Rejonowy dokona
jego wszechstronnej analizy, biorąc pod uwagę relewantne przepisy prawa
materialnego i procesowego oraz poglądy Sądu Najwyższego wyrażone powyżej.
Mając powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy, na podstawie art. 91 § 1
ustawy o SN, uchylił w całości nakaz zapłaty w postępowaniu upominawczym
Sądu Rejonowego w Bytomiu z 5 lipca 2007 r., VII Nc 2275/07, i sprawę przekazał
temu Sądowi do ponownego rozpoznania. O wzajemnym zniesieniu kosztów
postępowania wywołanego wniesioną skargą nadzwyczajną Sąd Najwyższy
orzekł na podstawie art. 39818 k.p.c. w zw. z art. 95 pkt 1 ustawy o SN.
[a.ł]
II NSNc 409/23
7
