II NSNc 392/23
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w składzie:
Dnia 25 lutego 2025 r.
SSN Tomasz Przesławski (przewodniczący, sprawozdawca)
SSN Aleksander Stępkowski
Mariusz Grzegorz Wilczyński (ławnik Sądu Najwyższego)
w sprawie z powództwa Banku S.A. w W.
przeciwko E. P., T. P.
o zapłatę,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw
Publicznych w dniu 25 lutego 2025 r.
skargi nadzwyczajnej Prokuratora Generalnego od nakazu zapłaty w postępowaniu
upominawczym Sądu Okręgowego w Olsztynie z 19 września 2019 r.,
sygn. I Nc 116/19:
I. uchyla zaskarżony nakaz zapłaty i przekazuje sprawę
Sądowi Okręgowemu w Olsztynie do ponownego
rozpoznania;
II. znosi wzajemnie pomiędzy stronami koszty postępowania
skargowego przed Sądem Najwyższym.
UZASADNIENIE
II NSNc 392/23
2
E. P. i T. P. (dalej: „pozwani”) 9 lipca 2008 r. zawarli umowę kredytu
konsolidacyjnego nr [...] spłacanego w ratach annuitetowych udzielonego w walucie
wymienialnej (dalej: „umowa”) Bankiem Spółką Akcyjną Oddział […] w N. (dalej:
„powód”) na kwotę 64 410,00 CHF.
Sąd Okręgowy w Olsztynie 19 września 2019 r. wydał nakaz zapłaty w
postępowaniu upominawczym pod sygn. I Nc 116/19, w którym nakazał pozwanym,
aby solidarnie zapłacili, w terminie dwóch tygodni od doręczenia nakazu, powodowi,
kwotę 54 676,27 CHF z maksymalnymi odsetkami za opóźnienie liczonymi od kwoty
44 355,13 CHF za okres od dnia 12 lipca 2019 r. do dnia zapłaty oraz kwotę 2160,69
zł tytułem kosztów procesu, w tym kwotę 20,69 zł tytułem zastępstwa procesowego
w terminie dwóch tygodni od doręczenia nakazu, albo wnieśli w tym terminie
sprzeciw.
Wobec niezaskarżenia nakazu zapłaty, uprawomocnił się on 15 października
2017 r. Klauzula wykonalności została nadana nakazowi 6 maja 2020 r.
W wyniku przeprowadzonego postępowania egzekucyjnego sygn. akt Km [...]
przez Komornika przy Sądzie Rejonowym w Nidzicy B. C., doszło do zbycia
nieruchomości, stanowiącej zabezpieczenie udzielonego kredytu i wierzytelność
Banku została w całości zaspokojona.
Pismem datowanym na 7 czerwca 2023 r. Prokurator Generalny wniósł
skargę nadzwyczajną od prawomocnego nakazu zapłaty w postępowaniu
upominawczym Sądu Okręgowego w Olsztynie z 19 września 2019 r.,
sygn. I Nc 116/19, zaskarżając orzeczenie w całości.
Na podstawie art. 89 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie
Najwyższym (tekst jedn. Dz.U. 2021, poz. 154, dalej także: „ustawa o SN”)
zaskarżonemu rozstrzygnięciu zarzucono:
1. naruszenie zasad oraz praw człowieka i obywatela określonych w Konstytucji
Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz.U. 1997, nr 78 poz. 483
ze zm.), a mianowicie: zasady sprawiedliwości społecznej (art. 2), zasady
ochrony konsumentów przed nieuczciwymi praktykami rynkowymi (art. 76),
zasady równości i ochrony praw majątkowych (art. 32 i 64) oraz prawa do
rzetelnej procedury sądowej (art. 45 ust. 1), poprzez wydanie przez Sąd
Okręgowy w Olsztynie kwestionowanego nakazu zapłaty z rażącym
II NSNc 392/23
3
naruszeniem przepisów prawa procesowego i materialnego, bez zbadania z
urzędu potencjalnej nieważności części postanowień umowy kredytowej
łączącej strony, z której wynikało dochodzone świadczenie, pomimo istnienia
obowiązku podejmowania przez sądy działań chroniących wszystkich
konsumentów przed nieuczciwymi praktykami rynkowymi, a w konsekwencji
niezasadnym zasądzeniu od pozwanych zapłaty na rzecz powoda, podczas
gdy z treści zgromadzonych w sprawie dowodów wynika, że powód swoje
roszczenie wywodził na podstawie nieważnej umowy kredytu hipotecznego
denominowanego do CHF, jako sprzecznej z art. 3531 k.c. w zw. z art. 58 § 1
i § 2 k.c. oraz art. 3851 k.c., której postanowienia określały wzajemne
świadczenia stron w sposób nieadekwatny, umożliwiając poza jakąkolwiek
kontrolą na swobodne kształtowanie wzajemnego świadczenia pozwanych, a
tym samym ukształtowanie obowiązków i uprawnień stron pozostawało w
sprzeczności z naturą umowy kredytu i jako takie przekraczało granicę
swobody umów;
2. rażące naruszenie prawa materialnego, mianowicie art. 58 § 1, 2 i 3 k.c. w zw.
z art. 3531 k.c. oraz art. 3851 k.c. i art. 3852 k.c., poprzez ich niezastosowanie
i nieuwzględnienie z urzędu, że umowa kredytu konsolidacyjnego nr [...]
udzielonego w walucie wymienialnej zawarta 9 lipca 2008 r. pomiędzy E. P. i
T. P. a Bankiem Spółką Akcyjną Oddział 1 w N., w oparciu o którą powód
wywiódł żądanie zapłaty – jest w całości ważna, jako zgodna z zasadą
swobody umów, podczas gdy jej treść i cel, z uwagi na zawarte niedozwolone
postanowienia umowne – klauzule abuzywne określone w § 4 ust. 1 pkt 1 i 2,
§ 4 ust. 2 i 3, § 22 ust. 2 pkt 1 i 2 części ogólnej umowy kredytu – kształtujące
w sposób całkowicie dowolny przez Bank kurs CHF, po usunięciu których nie
można ustalić wysokości roszczenia oraz uznać za udowodnioną obliczoną na
podstawie nieważnych postanowień umowy kwotę żądaną w pozwie, są
sprzeczne z zasadą ochrony konsumentów przed nieuczciwymi praktykami
rynkowymi, z celem i naturą umowy kredytu, a także z zasadami współżycia
społecznego i w związku z tym umowa jest nieważna na zasadzie art. 58 § 1
k.c. w zw. z § 2 k.c. w zw. z § 3 k.c., jako sprzeczna z ustawą;
II NSNc 392/23
4
3. rażące naruszenie prawa polegające na błędnej wykładni i niewłaściwym
zastosowaniu przez Sąd orzekający w sprawie norm wyrażonych w
przepisach art. 499 k.p.c. w zw. z art 498 § 2 k.p.c. (w brzmieniu
obowiązującym w dacie orzekania) w zw. z art 233 § 1 k.p.c. oraz art. 3851 §
1-4 k.c. w zw. z art. 3852 k.c.:
1. poprzez zasądzenie od pozwanych T. P. i E. P. na rzecz strony
powodowej kwoty 54 676,29 franków szwajcarskich wraz z odsetkami,
tj. wierzytelności wynikającej z zawartej przez nich z Bank S.A. umowy
kredytu konsolidacyjnego nr [...] z 9 lipca 2008 r. w oparciu o
twierdzenia strony powodowej oraz dołączone do pozwu dokumenty w
postaci umowy kredytu, wyciągu z ksiąg bankowych podpisanego
przez osobę upoważnioną do składania oświadczeń w zakresie praw i
obowiązków majątkowych banku, opatrzonego pieczęcią banku oraz
pisemnego wezwania do zapłaty i przyjęcie za prawdziwe twierdzeń
powoda, w oparciu o treść powyższych dokumentów prywatnych,
pomimo tego, że budziły one uzasadnione wątpliwości w zakresie
określonej w nich wysokości zadłużenia pozwanych, bowiem nie
pozwalały na weryfikację dochodzonej pozwem kwoty oraz
uniemożliwiały ustalenie wartości dotychczasowych spłat
kredytobiorców, oraz
2. poprzez zaniechanie przez Sąd zbadania z urzędu, czy przedłożona
wraz z pozwem umowa kredytu nie zawierała niewiążących pozwanych
klauzul niedozwolonych w zakresie, w jakim regulowała sposób
wyliczenia kwoty kredytu podlegającej spłacie i wysokość
poszczególnych rat poprzez odwołanie do kursów z Tabel kursów
obowiązujących w Banku, które to postanowienia nie zostały
indywidualnie uzgodnione z kredytobiorcą, będącym konsumentem
oraz mogły kształtować jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z
dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy, co powinno
skutkować uznaniem ich za abuzywne oraz wymagało dokonania
oceny ewentualnego skutku ich wyeliminowania ze stosunku
zobowiązaniowego pomiędzy stronami, w tym ustalenia, czy czynność
II NSNc 392/23
5
prawna zawarta pomiędzy nimi pozostawała ważna, a jeżeli tak, to w
jakim zakresie oraz zobowiązywało Sąd do stwierdzenia braku podstaw
do wydania nakazu zapłaty w postępowaniu upominawczym i
skierowanie sprawy do postępowania według przepisów ogólnych i
wyznaczenia rozprawy.
Podnosząc powyższe zarzuty skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego
orzeczenia tj. nakazu zapłaty w postępowaniu upominawczym Sądu Okręgowego w
Olsztynie z 19 września 2019 r. sygn. I Nc 116/19 – w całości i przekazanie sprawy
do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu w Olsztynie, z pozostawieniem
temu Sądowi rozstrzygnięcia o kosztach postępowania, w tym postępowania
ze skargi nadzwyczajnej.
Powód pismem z 21 lipca 2023 r. wniósł o:
1. „oddalenie skargi nadzwyczajnej Prokuratora Generalnego od nakazu zapłaty
w postępowaniu upominawczym Sądu Okręgowego w Olsztynie, I Wydział
Cywilny z dnia 19 września 2019 r., sygn. akt I Nc 116/19 wobec braku
naruszenia zasady lub wolności i prawa człowieka i obywatela określonych w
Konstytucji, a także braku rażącego naruszenia prawa poprzez błędną
jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie;
2. rozpoznanie skargi na rozprawie, wskazując, że podniesione zarzuty mają
charakter publicznoprawny o istotnym znaczeniu społecznym, który przejawia
się w szczególności tym, że w nin. skarga porusza kwestie związane ze
sposobem rozstrzygnięcia problemów związanych z umowami o kredyt
denominowany, które to problemy są powszechnie, acz wciąż w sposób
odmienny, rozpoznawane przez sądy powszechne w Polsce;
3. zasądzenie od strony pozwanej na rzecz Powoda zwrotu kosztów
postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm
przepisanych.”.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Wywiedziona w niniejszej sprawie skarga nadzwyczajna zasługiwała
na uwzględnienie.
II NSNc 392/23
6
W pierwszej kolejności zaznaczyć należy, że skuteczne wniesienie skargi
nadzwyczajnej uzależnione jest od spełnienia przesłanek formalnych. Odnoszą się
one do substratu zaskarżenia, terminu i podmiotów, które posiadają uprawnienie do
wywiedzenia tego środka. Zgodnie z art. 89 § 1 ustawy o SN, skarga nadzwyczajna
może być wniesiona od prawomocnego orzeczenia sądu powszechnego lub
wojskowego kończącego postępowanie w sprawie, które nie może być uchylone lub
zmienione w trybie innych nadzwyczajnych środków zaskarżenia. Artykuł 89 § 2
ustawy o SN stanowi, że uprawnionym do wywiedzenia tego środka zaskarżenia jest
Prokurator Generalny, Rzecznik Praw Obywatelskich oraz, w zakresie swojej
właściwości, Prezes Prokuratorii Generalnej Rzeczypospolitej Polskiej, Rzecznik
Praw Dziecka, Rzecznik Praw Pacjenta, Przewodniczący Komisji Nadzoru
Finansowego, Rzecznik Finansowy, Rzecznik Małych i Średnich Przedsiębiorców i
Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów. W myśl zaś art. 89 § 3 ustawy
o SN skargę nadzwyczajną wnosi się w terminie 5 lat od dnia uprawomocnienia się
zaskarżonego orzeczenia, a jeżeli od orzeczenia została wniesiona kasacja albo
skarga kasacyjna – w terminie roku od dnia ich rozpoznania. Niedopuszczalne jest
uwzględnienie skargi nadzwyczajnej na niekorzyść oskarżonego wniesionej po
upływie roku od dnia uprawomocnienia się orzeczenia, a jeżeli od orzeczenia została
wniesiona kasacja albo skarga kasacyjna – po upływie 6 miesięcy od dnia jej
rozpoznania. W tym zakresie należy mieć jednak także na względzie przepisy
przejściowe zawarte w ustawie o SN, w świetle których w okresie 6 lat od dnia wejścia
ustawy o Sądzie Najwyższym w życie, skarga nadzwyczajna może być wniesiona od
prawomocnych orzeczeń kończących postępowanie w sprawach, które
uprawomocniły się po dniu 17 października 1997 r. W takim jednak przypadku krąg
podmiotów legitymowanych do jej wniesienia jest jeszcze bardziej zawężony i
obejmuje wyłącznie Prokuratora Generalnego i Rzecznika Praw Obywatelskich (art.
115 § 1 i 1a ustawy o SN).
Formalnoprawna analiza skargi nadzwyczajnej wniesionej w niniejszej
sprawie wskazuje na dopuszczalność dalszego jej procedowania. Została ona
bowiem wywiedziona od prawomocnego rozstrzygnięcia sądu powszechnego, jakim
jest nakaz zapłaty wydany w postępowaniu nakazowym przez Sąd Okręgowy w
Olsztynie z 19 września 2019 r., sygn. akt I Nc 116/19, który niewątpliwie także
II NSNc 392/23
7
zakończył postępowanie w sprawie. Nie wniesiono od niego środków zaskarżenia,
nie jest także możliwe skorzystanie z innych instrumentów jego wzruszenia. Autorem
skargi nadzwyczajnej jest Prokurator Generalny, który jest podmiotem
legitymowanym do wystąpienia z tym środkiem zaskarżenia. Skarga została
wywiedziona w ustawowym terminie. Jednocześnie, w przedmiotowej sprawie
nie zachodzą ograniczenia, o których stanowi art. 90 ustawy o SN.
Odnosząc się do istoty skargi nadzwyczajnej, w pierwszej kolejności wskazać
należy, że w świetle art. 89 § 1 ustawy o SN, jeżeli jest to konieczne dla zapewnienia
zgodności z zasadą demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego
zasady sprawiedliwości społecznej, od prawomocnego orzeczenia sądu
powszechnego lub sądu wojskowego kończącego postępowanie w sprawie może
być wniesiona skarga nadzwyczajna, o ile:
1. orzeczenie narusza zasady lub wolności i prawa człowieka i obywatela
określone w Konstytucji lub
2. orzeczenie w sposób rażący narusza prawo przez błędną jego wykładnię
lub niewłaściwe zastosowanie, lub
3. zachodzi oczywista sprzeczność istotnych ustaleń sądu z treścią zebranego
w sprawie materiału dowodowego
- a orzeczenie nie może być uchylone lub zmienione w trybie innych
nadzwyczajnych środków zaskarżenia.
Skarga nadzwyczajna jest środkiem o charakterze nadzwyczajnym (zob.
wyroki Sądu Najwyższego z: 15 marca 2023 r., II NSNc 35/23; z 29 marca 2023 r., II
NSNc 52/23; postanowienie Sądu Najwyższego z 19 kwietnia 2023 r., II NSNc 61/23).
Wykładnia art. 89 § 1 ustawy o SN nakazuje bowiem przyjąć, że nie każde wadliwe
orzeczenie powinno zostać wyeliminowane w tym trybie. Chodzi bowiem wyłącznie
o usunięcie z obrotu prawnego tych judykatów, które nie dają się pogodzić z
podstawowymi zasadami demokratycznego państwa prawnego (zob. wyrok Sądu
Najwyższego z 26 kwietnia 2023 r., II NSNc 68/23; postanowienie Sądu Najwyższego
z 26 kwietnia 2023 r., II NSNc 69/23).
W doktrynie i orzecznictwie konstytucyjnym podnosi się, że zasada
demokratycznego państwa prawnego w znaczeniu opisowym jest zbiorem różnych
wartości bezpośrednio lub pośrednio wyrażonych w Konstytucji RP, dotyczących
II NSNc 392/23
8
prawa, ustroju państwa oraz relacji między państwem a jednostką (zob. wyrok
Trybunału Konstytucyjnego z 25 listopada 1997 r., K 26/97). Jedną z
fundamentalnych powinności, możliwą do wyprowadzenia z zasady
demokratycznego państwa prawnego, jest obowiązek działania organów państwa na
podstawie i w granicach prawa. W toku postępowania sądowego przejawia się to
wyraźnie obowiązkiem przestrzegania przepisów procedury, właściwej dla danej
sprawy, a także przepisów prawa materialnego na podstawie których organ władzy
sądowniczej podejmuje określone decyzje (zob. postanowienie Sądu Najwyższego
z 26 kwietnia 2023 r., II NSNc 69/23).
Jak wynika z treści art. 39813 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy rozpoznaje skargę
kasacyjną w granicach zaskarżenia oraz w granicach podniesionych zarzutów; w
granicach zaskarżenia bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność
postępowania. Przepis ten na podstawie art. 95 pkt 1 ustawy o SN stosuje się
w postępowaniu w sprawie skargi nadzwyczajnej.
W niniejszej sprawie w istocie skarżący zarzuca, że Sąd Okręgowy w
Olsztynie, wydając zaskarżony nakaz zapłaty w nienależyty sposób uwzględnił
zasady ochrony konsumenta. Już na wstępie należy wskazać, że nie ulega
wątpliwości, że pozwani posiadają status konsumenta w rozumieniu art. 221 k.c.
W ocenie skarżącego sąd meriti zobowiązany był ustalić czy dochodzone
roszczenie jest zasadne, a także to, czy nie doszło do naruszenia przepisów
chroniących pozwaną jako konsumentkę przed nieuczciwymi praktykami rynkowymi.
Sposób sformułowania zakresu zaskarżenia w rozpoznawanej skardze
nadzwyczajnej sprawia, że kluczowym zagadnieniem niniejszej kontroli
nadzwyczajnej jest to, czy organ władzy państwowej, jakim jest sąd, uwzględnił
konstytucyjne zobowiązanie państwa do ochrony konsumentów, wyrażone w art. 76
Konstytucji RP. Wszelkie pozostałe zarzuty sformułowane względem zaskarżonego
orzeczenia dotyczą jedynie możliwych naruszeń prawa będących konsekwencją
niewywiązania się z obowiązku wynikającego z art. 76 Konstytucji RP.
Sąd Najwyższy przychyla się do wyrażonego wcześniej stanowiska
uznającego art. 76 Konstytucji RP za dopuszczalny wzorzec kontroli orzeczeń na
podstawie art. 89 § 1 pkt 1 ustawy o SN oraz do przedstawionej w tym zakresie
interpretacji artykułu 76 Konstytucji RP przeprowadzonej w oparciu o orzecznictwo
II NSNc 392/23
9
Trybunału Konstytucyjnego (zob. wyroki Sądu Najwyższego z: 28 czerwca 2023 r., II
NSNc 208/23; 28 października 2020 r., I NSNc 22/20; 25 listopada 2020 r., I NSNc
57/20). Podkreślić przy tym należy, że zarzut naruszenia art. 76 Konstytucji RP
należy formułować w powiązaniu z regulacjami prawa powszechnie obowiązującego
(tak także wyrok Sądu Najwyższego z 28 czerwca 2023 r., II NSNc 208/23).
Poprawnie sformułowany zarzut naruszenia art. 76 Konstytucji RP w realiach
niniejszej sprawy powinien uwzględniać także art. 3851 § 1 k.c. w myśl którego,
postanowienia umowy zawieranej z konsumentem nieuzgodnione indywidualnie nie
wiążą go, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny
z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy (niedozwolone postanowienia
umowne). Nie dotyczy to postanowień określających główne świadczenia stron,
w tym cenę lub wynagrodzenie, jeżeli zostały sformułowane w sposób jednoznaczny.
Przepis art. 3851 § 1 k.c. został wprowadzony do k.c. w wyniku implementacji
postanowień dyrektywy z 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w
umowach konsumenckich (Dz.Urz. UE 1993, nr 95, s. 29, dalej: „Dyrektywa 93/13”).
Należy zaznaczyć, że z uwagi na to, że kształt polskiego prawa konsumenckiego jest
w zasadniczej mierze efektem implementowania uregulowań prawa unijnego,
konieczne jest dokonywanie oceny zachowania standardów ochrony konsumentów
także przez pryzmat zasad i wymagań prawa europejskiego (zob. wyroki Sądu
Najwyższego z: 15 grudnia 2021 r., I NSNc 147/21, pkt 10; z 25 listopada 2020 r., I
NSNc 57/20, pkt 14; z 28 października 2020 r., I NSNc 22/20, pkt 10).
Artykuł 3851 § 1 k.c. ma charakter ochronny dla konsumenta, czego wyrazem
jest wynikająca z treści tego artykułu sankcja bezskuteczności nieuzgodnionej
indywidualnie klauzuli, kształtującej jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z
dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy. Taki charakter ochronny mają
także przepisy przywołanej Dyrektywy 93/13.
Zauważyć należy, że poza bezpośrednim umocowaniem w art. 76 Konstytucji
RP, ochrona konsumentów, na mocy art. 9 Konstytucji RP znajduje podstawy także
w Traktacie o Funkcjonowaniu Unii Europejskiej (dalej: „TFUE”), a zważywszy, że
kształt polskiego prawa konsumenckiego jest w ogromnej mierze efektem
implementowania do krajowego porządku prawnego uregulowań unijnych, oczywiste
jest, że ochrona wynikająca z art. 76 Konstytucji RP nie może abstrahować od zasad
II NSNc 392/23
10
i wymagań prawa europejskiego (zob. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 13
września 2005 r., K 38/04; wyroki Sądu Najwyższego z: 28 czerwca 2023 r., II NSNc
208/23; 28 października 2020 r., I NSNc 22/20;). Stwierdzenie takie oznacza, że przy
interpretacji art. 76 Konstytucji RP należy uwzględnić Dyrektywę 93/13, której celem
jest zbliżenie przepisów państw członkowskich odnoszących się do nieuczciwych
warunków umownych w umowach konsumenckich (art. 1 ust. 1 Dyrektywy 93/13). W
preambule do tej dyrektywy wprost wskazano, że sądy i organy administracyjne
państw członkowskich muszą mieć do swojej dyspozycji stosowne i skuteczne środki
zapobiegające dalszemu stosowaniu nieuczciwych warunków w umowach
konsumenckich.
Z orzecznictwa TSUE wynika, że prawo europejskie kształtuje wyraźną
powinność przeprowadzania kontroli treści umów zawieranych z konsumentami (por.
postanowienie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 28 listopada 2018 r.,
C-632/17, PKO BP S.A. przeciwko Jackowi Michalskiemu). W orzecznictwie
Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej przyjmuje się także, że obowiązek
oceny nieuczciwego charakteru warunków umowy spoczywa na organach wymiaru
sprawiedliwości (wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 21 kwietnia
2016 r., Radlinge i Radlingerová, C-377/14). Sądy krajowe z urzędu weryfikują czy
postanowienia umowne mają nieuczciwy charakter, stosując przy tym przepisy
proceduralne w taki sposób, aby zapewnić konsumentowi skuteczną ochronę (wyrok
Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 30 maja 2013 r., Jőrös, C-397/11). Z
obowiązku tego nie zwalnia sądu brak aktywności po stronie konsumenta (wyrok z
14 czerwca 2012 r., Banco Español de Crédito SA, C-618/10). Sąd powinien
poinformować konsumenta, że postanowienie umowne jest niedozwolone, nie można
jednak uznać go za niewiążące, jeżeli konsument powoła się na to postanowienie
umowne (wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 21 lutego 2013 r.,
Banif Plus Bank Zrt., C-472/11).
Stanowisko takie znajduje potwierdzenie także w judykaturze Sądu
Najwyższego. Wskazuje się bowiem, że w każdym przypadku, w którym sąd
rozpoznaje sprawę dotyczącą skierowanego przeciwko konsumentowi roszczenia
wynikającego z umowy zawartej przez niego z przedsiębiorcą, ma on obowiązek
II NSNc 392/23
11
zbadać treść tej umowy, aby ocenić, w jakim zakresie konsument jest związany
postanowieniami takiej umowy, a zatem w konsekwencji czy dochodzone roszczenie
zasługuje na uwzględnienie, a jeśli tak, to w jakim zakresie (wyrok Sądu
Najwyższego z 30 czerwca 2022 r., I NSNc 646/21).
Odnosząc się z kolei do zarzutu rażącego naruszenia prawa procesowego,
wskazać należy, że przepis art. 499 pkt 1 k.p.c. w brzmieniu obowiązującym na
moment wydania zaskarżonego orzeczenia przewidywał, że nakaz zapłaty nie może
być wydany, jeżeli według pozwu roszczenie jest oczywiście bezzasadne.
Nie ulega wątpliwości, że w analizowanej sprawie nie było podstaw do uznania
przez Sąd Okręgowy, że dochodzone przez powoda roszczenie nadawało się do
rozstrzygnięcia w postępowaniu upominawczym. Zachodziła bowiem przeszkoda
w postaci oczywistej bezzasadności roszczenia.
W orzecznictwie Sądu Najwyższego wskazuje się, że „oczywista
bezzasadność roszczenia” w rozumieniu art. 499 pkt 1 k.p.c. ma miejsce wtedy, gdy
z treści pozwu wynika wyraźnie, że powodowi nie przysługuje prawo żądania od
pozwanego określonego świadczenia na podstawie przytoczonych okoliczności
faktycznych, a decydują o tym przepisy prawa materialnego (zob. wyrok Sądu
Najwyższego z 14 kwietnia 2021 r., I NSNc 35/20).
Wydanie przez Sąd Okręgowy w Olsztynie spornego nakazu zapłaty w sytuacji,
gdy zachodziła oczywista bezzasadność roszczenia w rozumieniu art. 499 pkt 1 k.p.c.,
świadczy zarazem, że w sprawie doszło do rażącego naruszenia powołanego
przepisu. O rażącym naruszeniu prawa można bowiem mówić wówczas, gdy treść
orzeczenia pozostaje w wyraźnej sprzeczności z zasadniczymi i niepodlegającymi
odmiennej wykładni przepisami. Z taką sytuacją mamy do czynienia w niniejszej
sprawie.
Sąd Okręgowy w Olsztynie był zobowiązany z urzędu dokonać oceny
abuzywności postanowień umowy kredytu stanowiącej podstawę stosunku
podstawowego pomiędzy powodem a pozwanymi, co wymagało skierowania sprawy
do postępowania zwykłego.
II NSNc 392/23
12
Sąd Najwyższy wyraźnie jednak podkreśla, że przyczyną uchylenia
zaskarżonego nakazu zapłaty nie jest jednoznaczne stwierdzenie istnienia
abuzywnych postanowień umownych przez Sąd Najwyższy, ale brak ich zbadania w
toku postępowania. Okoliczności wydania rozstrzygnięcia, zgromadzony materiał
dowodowy oraz tryb procedowania jednoznacznie wskazują, że sąd meriti nie zbadał
treści stosunku podstawowego łączącego strony.
Sąd Okręgowy w Olsztynie powinien ocenić wszelkie okoliczności związane z
zawarciem ocenianej umowy pożyczki, jednoznaczności i precyzyjności użytych w
niej sformułowań, także z punktu widzenia prostoty użytego języka.
Zasady postępowania sądu w takich przypadkach w sposób niezwykle precyzyjny
zdefiniowane zostały w aktach prawnych i wyjaśnione w orzecznictwie sądów
krajowych i TSUE. W każdym przypadku – nawet w sytuacji bezczynności strony –
sąd ma obowiązek przestrzegać standardów ochrony konsumentów.
Na uwzględnienie zasługuje zatem zarzut naruszenia art. 76 Konstytucji RP.
Zgodnie z tym przepisem władze publiczne chronią konsumentów, użytkowników i
najemców przed działaniami zagrażającymi ich zdrowiu, prywatności i
bezpieczeństwu oraz przed nieuczciwymi praktykami rynkowymi. Zakres tej ochrony
określa ustawa. Sąd Najwyższy uznaje w swoim orzecznictwie powołany przepis
ustawy Konstytucji RP za dopuszczalny wzorzec kontroli orzeczeń na podstawie art.
89 § 1 pkt 1 ustawy o SN (wyrok Sądu Najwyższego z 23 marca 2022 r., I NSNc
503/21 i powołane w nim wcześniejsze orzecznictwo).
W świetle brzmienia art. 76 Konstytucji RP przyjąć należy, że przepis ten
wyraża konstytucyjną zasadę, która zobowiązuje organy państwa do podejmowania
działań w celu ochrony konsumentów przed nieuczciwymi praktykami rynkowymi
(zob. wyroki Trybunału Konstytucyjnego: z 13 września 2011 r., K 8/09; z 11 lipca
2011 r., P 1/10; z 2 grudnia 2008 r., K 37/07; z 17 maja 2006 r., K 33/05; z 13 września
2005 r., K 38/04; z 21 kwietnia 2004 r., K 33/03; z 26 września 2000 r., P 11/99; z 12
stycznia 2000 r., P 11/98; z 10 października 2000 r., P 8/99). Podkreślić przy tym
należy, że o nadaniu konstytucyjnej rangi ochronie praw konsumentów w art. 76
Konstytucji RP przesądziło uznanie, że „konsument jest słabszą stroną stosunku
prawnego i z tej racji wymaga ochrony, a więc pewnych uprawnień, które
doprowadziłyby do przynajmniej względnego zrównania pozycji kontrahentów” (zob.
II NSNc 392/23
13
wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 11 lipca 2011 r., P 1/10, OTK-A 2011, nr 6, poz.
53 pkt III. 2.4.; zob. także wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 13 września 2011 r., K
8/09). Jednocześnie jednak nie można tracić z pola widzenia tego, że celem tej
ochrony jest nie tyle faworyzowanie konsumentów, co tworzenie rozwiązań
prawnych, które pozwalają urzeczywistnić zasadę równorzędności stron stosunków
cywilnoprawnych (szerzej zob. wyroki Trybunału Konstytucyjnego: z 11 lipca 2011 r.,
P 1/10; z 15 marca 2011 r., P 7/09 i powołane tam orzecznictwo dotyczące art. 76
Konstytucji RP).
W orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego zaznacza się także, że art. 76
Konstytucji RP wyraża zasadę konstytucyjną zobowiązującą władzę publiczną – w
tym również sądy powszechne – do podejmowania działań mających na celu ochronę
konsumentów przed nieuczciwymi praktykami rynkowymi. Przepis ten powinien być
uwzględniany zarówno przez ustawodawcę na etapie stanowienia prawa, jak i przez
sądy powszechne, w procesie jego stosowania i dokonywania jego wykładni (zob.
wyroki Trybunału Konstytucyjnego z: 21 kwietnia 2004 r., K 33/03; 13 września 2005
r., K 38/04; 17 maja 2006 r., K 33/05; 13 września 2011 r., K 8/09). Także w
ugruntowanej judykaturze Sądu Najwyższego wyraźnie wskazuje się na obowiązek
uwzględniania tego przepisu przez sądy przy interpretacji i stosowaniu prawa (wyroki
Sądu Najwyższego z: 28 lipca 2021 r., I NSNc 179/20; 5 października 2021 r., I NSNc
366/21; 27 października 2021 r., I NSNc 180/21).
Nie bez znaczenia pozostaje także fakt, że umowa została zawarta przy
wykorzystaniu wzorca umownego. Doświadczenie życiowe i istota narzędzia jakim
jest wzorzec umowny jednoznacznie wskazuje, że w takie sytuacji co do zasady –
swoboda konsumenta – ogranicza się do możliwości odstąpienia od zawarcia takiej
umowy. Tym bardziej przypomnieć należy, na co zwrócił uwagę Sąd Najwyższy w
wyroku z 6 lipca 2022 r., I NSNc 378/21, że „ocena abuzywności konkretnych
postanowień kontraktowych zawsze należy do zakresu kognicji sądu meriti, z
uwzględnieniem konkretnej umowy zawartej przez strony oraz całokształtu
okoliczności danej sprawy”. Stąd zasadne było, w ocenie Sądu Najwyższego,
skierowanie sprawy na rozprawę.
Przypomnieć należy, że poza bezpośrednim umocowaniem w art. 76
Konstytucji RP, ochrona konsumentów, na mocy art. 9 Konstytucji wynika także
II NSNc 392/23
14
z zasad i wymagań prawa europejskiego. Stąd niezagwarantowanie konsumentowi
odpowiednich standardów ochrony – wynikających z prawa europejskiego – może
być w realiach niniejszej sprawy rozpatrywane także w kategoriach naruszenia art. 9
Konstytucji RP.
Mając na uwadze całość powyższej argumentacji, w ocenie Sądu
Najwyższego, w niniejszej sprawie uchylenie zaskarżonego nakazu zapłaty jest
konieczne dla zapewnienia zgodności z zasadą demokratycznego państwa
prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej. Zdefiniowana w
art. 89 § 1 ustawy o SN przesłanka ogólna skargi nadzwyczajnej jednoznacznie
nawiązuje do art. 2 Konstytucji RP, co czyni koniecznym dokonywanie jej wykładni
przy wykorzystaniu osiągnięć orzecznictwa i doktryny traktujących o tej
konstytucyjnej zasadzie (zob. m.in. wyrok Sądu Najwyższego z 22 czerwca 2022 r., I
NSNc 205/21). Artykuł 2 Konstytucji RP stanowi, że Rzeczpospolita Polska jest
demokratycznym państwem prawnym, urzeczywistniającym zasady sprawiedliwości
społecznej. W orzecznictwie Sądu Najwyższego z art. 2 Konstytucji RP wywodzi się
także liczne szczegółowe zasady pochodne, takie jak: zasada sprawiedliwości
proceduralnej, zasada ochrony zaufania obywatela do państwa, zasada ochrony
praw słusznie nabytych, zasada ochrony interesów w toku, zasada niedziałania
prawa wstecz, zasada ne bis in idem czy zakaz nadmiernej ingerencji (zob. m.in.
wyrok Sądu Najwyższego z 8 marca 2022 r., I NSNc 22/21).
W badanej sprawie doszło do zagrożenia bezpieczeństwa konsumenta, które
to bezpieczeństwo expressis verbis podlega ochronie władz publicznych
na podstawie art. 76 Konstytucji RP. W judykaturze Sądu Najwyższego zauważa się,
że bezpieczeństwo w rozumieniu art. 76 Konstytucji RP obejmuje także
bezpieczeństwo prawne (wyrok Sądu Najwyższego z 6 lipca 2022 r., I NSNc 378/21).
W wyroku Sądu Najwyższego z 8 maja 2019 r., I NSNc 2/19, wyjaśniono obszernie,
że: jedną z zasad wywodzonych z zasady demokratycznego państwa prawnego (art.
2 Konstytucji) jest zasada zaufania obywatela do państwa. Zasada ta wiąże się z
bezpieczeństwem prawnym jednostki. Wyraża się ona m.in. w takim stosowaniu
prawa by nie stawało się ono swoistą pułapką dla obywatela i aby mógł on układać
swoje sprawy w zaufaniu, iż nie naraża się na prawne skutki, których nie mógł
przewidzieć w momencie podejmowania decyzji i działań oraz w przekonaniu, iż jego
II NSNc 392/23
15
działania podejmowane zgodnie z obowiązującym prawem będą także w przyszłości
uznawane przez porządek prawny (wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 7 lutego
2001 r., K 27/00). W wyroku z 14 czerwca 2000 r., P 3/00, Trybunał Konstytucyjny
wyraźnie wskazał, że bezpieczeństwo prawne jednostki związane z pewnością
prawa umożliwia przewidywalność działań organów państwa oraz prognozowanie
działań własnych.
Jedną ze składowych zasady demokratycznego państwa prawnego jest
zasada zaufania obywatela do państwa, wyrażająca się również w możności
oczekiwania przez obywatela, aby organy państwa prawidłowo stosowały
obowiązujące przepisy prawa, skoro zgodnie z art. 7 Konstytucji RP organy władzy
publicznej działają na podstawie i w granicach prawa (zob. m.in. wyrok
Sądu Najwyższego z 17 czerwca 2020 r., I NSNc 47/19).
W świetle powyższego, Sąd Najwyższy stwierdził, że w niniejszej sprawie
doszło do naruszenia zasad i wartości wywodzonych z Konstytucji RP, zwłaszcza w
zakresie art. 76 Konstytucji RP i w konsekwencji art. 2 Konstytucji RP, a także
uchybiono przepisom ustawowym, co skutkowało koniecznością wyeliminowania
zaskarżonego nakazu zapłaty z obrotu prawnego, a w konsekwencji uchyleniem go
i przekazaniem sprawy Sądowi Okręgowemu w Olsztynie do ponownego
rozpoznania. Pozwana miała prawo oczekiwać, że określone standardy ochrony
konsumenta będą respektowane przez sąd w toku rozpoznawania sprawy, który z
urzędu powinien podejmować wynikające z przepisów prawa czynności.
Sąd Okręgowy w Olsztynie, ponownie rozpoznając sprawę, powinien wykonać
ciążący na nim ex lege obowiązek oceny legalności zawartej umowy kredytu i
skuteczności jej poszczególnych postanowień. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy
sąd powinien przeanalizować wszystkie okoliczności zawarcia spornej umowy, mając
na względzie wymagania ochrony konsumenckiej.
Wobec powyższego, postanowiono jak w sentencji.
Rozstrzygnięcie o kosztach w postępowaniu przed Sądem Najwyższym
uzasadnione jest treścią stosowanego odpowiednio do postępowania w sprawie ze
skargi nadzwyczajnej art. 39818 k.p.c., zgodnie z którym w razie wniesienia skargi
kasacyjnej przez Prokuratora Generalnego, Rzecznika Praw Obywatelskich lub
II NSNc 392/23
16
Rzecznika Praw Dziecka koszty procesu podlegają wzajemnemu zniesieniu, co
oznacza, że każda ze stron ponosi koszty związane z jej udziałem w postępowaniu.
Do wyroku i jego uzasadnienia zdanie odrębne złożył SSN Aleksander
Stępkowski.
Zdanie odrębne SSN Aleksandra Stępkowskiego
do wyroku Sądu Najwyższego z 25 lutego 2025 r.,
w sprawie II NSNc 392/23
1. Wyrokiem Sądu Najwyższego z 25 lutego 2025 r., w sprawie
II NSNc 392/23, uwzględniona została skarga nadzwyczajna z uwagi na
przeświadczenie Sądu Najwyższego jakoby Sąd Okręgowy w Olsztynie, również
w sytuacji bezczynności strony, względem której wydano nakaz zapłaty
w postępowaniu upominawczym, miał obowiązek oceny legalności zawartej umowy
kredytu i skuteczności jej poszczególnych postanowień.
2. W uzasadnieniu wyroku powołano kilkakrotnie wyroki Sądu Najwyższego z:
25 listopada 2020 r., I NSNc 57/20 oraz 28 października 2020 r., I NSNc 22/20,
wskazując, że: „[K]ształt polskiego prawa konsumenckiego jest w zasadniczej mierze
efektem implementowania uregulowań prawa unijnego, konieczne jest dokonywanie
oceny zachowania standardów ochrony konsumentów także przez pryzmat zasad i
wymagań prawa europejskiego” (uzasadnienie, s. 9).
W tym kontekście powołano również orzecznictwo TSUE (uzasadnienie, s.
10-11), którego analiza nie dowodzi jednak twierdzenia, jakoby konsument nie musiał
podejmować obrony przed nakazem zapłaty. W szczególności, powołane orzeczenia
wskazują jedynie, że brak obrony nie może działać na niekorzyść konsumenta w
sytuacji, gdy formalne wymogi sprzeciwu są na tyle rygorystyczne, iż realnie
II NSNc 392/23
17
uniemożliwiają mu skuteczną obronę. Jest to szczególnie widoczne w powołanym w
uzasadnieniu wyroku TSUE z 14 czerwca 2012 r., w sprawie Banco Español de
Crédito SA, C-618/10 (zob. zwł. pkt 54), w którym, w odniesieniu do postępowań
nakazowych wskazano, że jeżeli konsument napotyka nadmierne trudności w
podjęciu obrony – czy to z uwagi na krótki termin, czy wysokie opłaty, czy inne
skomplikowane wymogi formalne – to brak takiej obrony nie może skutkować
pozbawieniem go ochrony wynikającej z Dyrektywy 93/13. TSUE w wyroku tym
stwierdził jedynie, że: „[T]aki system proceduralny, który nie zezwala sądowi
rozpatrującemu pozew o nakaz zapłaty na dokonanie oceny z urzędu, ab limine litis
ani na żadnym innym etapie postępowania – podczas gdy dysponuje on już
wszystkimi okolicznościami prawnymi i faktycznymi koniecznymi w tym celu –
nieuczciwego charakteru warunków znajdujących się w umowie zawartej pomiędzy
przedsiębiorcą a konsumentem, w braku sprzeciwu wniesionego przez tego
ostatniego, może naruszać skuteczność ochrony zamierzonej dyrektywą 93/13”
(wyrok TSUE z 14 czerwca 2012 r., Banco Español de Crédito SA, C-618/10, pkt 53).
W kontekście prawa polskiego kwestia ta została jednoznacznie
rozstrzygnięta w powołanych wyrokach Sądu Najwyższego z: 25 listopada 2020 r., I
NSNc 57/20 oraz 28 października 2020 r., I NSNc 22/20. W orzeczeniach tych
przywołano wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 13 września 2018
r. w sprawie Profi Credit Polska SA, C-176/17, ze wskazaniem, że pożyczkobiorca
będący konsumentem nie ma możliwości adekwatnej obrony swoich interesów
poprzez efektywne przeprowadzenie dowodów na okoliczności takie jak wygaśnięcie
lub nieistnienie zobowiązania, a także nie ma efektywnej możliwości
zakwestionowania jego wysokości. Należy jednak podkreślić, że rozważania tam
poczynione dotyczyły postępowania nakazowego.
We wspomnianym wyroku TSUE C-176/17, wśród uwarunkowań prawnych
postępowania nakazowego, które poważnie utrudniają podjęcie adekwatnej obrony
swoich interesów konsumentowi wskazano regulację art. 19 ust. 4 ustawy z dnia
28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz.U. 2005, nr 167) w
myśl której „Trzy czwarte części opłaty pobiera się od pozwanego w razie wniesienia
zarzutów od nakazu zapłaty wydanego w postępowaniu nakazowym” (zob. wyrok
TSUE z 13 września 2018 r. w sprawie Profi Credit Polska SA, C-176/17, pkt 22).
II NSNc 392/23
18
TSUE zwrócił uwagę, że z art. 19 ust. 4 ustawy o kosztach sądowych w sprawach
cywilnych wynika, że w razie wniesienia zarzutów wobec nakazu zapłaty
przedsiębiorca jest zobowiązany jedynie do uiszczenia 1/4 opłaty sądowej, przez co
koszty w wysokości 3/4 tej opłaty obciążają konsumenta i zniechęcają go do podjęcia
obrony poprzez wniesienie zarzutów. Jego sytuacja procesowa jest zatem
dodatkowo niekorzystna, bowiem w każdym wypadku musi uiścić tytułem kosztów
opłatę trzy razy większą niż przedsiębiorca (zob. wyrok TSUE z 13 września 2018 r.
w sprawie Profi Credit Polska SA, C-176/17, pkt 67-68). Z tego względu TSUE
stwierdził, że istnieje realne ryzyko, że zainteresowani konsumenci nie wniosą
wymaganych zarzutów – czy to ze względu na przewidziany w tym celu bardzo krótki
termin, czy to dlatego, że mogą być zniechęceni do podejmowania obrony ze
względu na koszty generowane przez postępowanie sądowe w stosunku do kwoty
kwestionowanego długu (zob. wyrok TSUE z 13 września 2018 r. w sprawie Profi
Credit Polska SA, C-176/17, pkt 69).
Tymczasem, o ile przy wnoszeniu zarzutów od nakazu zapłaty wydanego w
postępowaniu nakazowym od pozwanego pobiera się trzy czwarte części opłaty, o
tyle w postępowaniu upominawczym nie było przepisu nakładającego obowiązek
uiszczenia opłaty przez pozwanego. Pozwani mogą zatem wnieść sprzeciw od
nakazu zapłaty bez przeszkód natury finansowej (bez konieczności uiszczania
opłaty). Zatem, w przypadku postępowania upominawczego, inaczej niż w
postępowaniu nakazowym, brak regulacji pociągającej za sobą nadmierne
obciążenie konsumenta obowiązkową opłatą sądową.
Tym samym, istnieje relewantna prawnie różnica pomiędzy postępowaniem
nakazowym a postępowaniem upominawczym, która powinna zostać uwzględniona
przez Sąd Najwyższy przy wydawaniu rozstrzygnięcia, w szczególności przy ocenie
pasywnego zachowania się konsumenta w trakcie postępowania. Tak się jednak nie
stało. Zastosowano natomiast per analogiam zasady dotyczące postępowania
nakazowego względem sprawy procedowanej w postępowaniu upominawczym. Z
tego też względu rozstrzygnięcie Sądu Najwyższego wynikające z wyroku Sądu
Najwyższego z 25 lutego 2025 r., w sprawie II NSNc 392/23, budzi istotne
wątpliwości, bowiem prowadzi do konkluzji, że konsument w postępowaniu
II NSNc 392/23
19
upominawczym może zachować całkowitą bierność, sąd zaś ex officio musi bronić
jego interesów, zamiast w bezstronny sposób rozstrzygać spór miedzy stronami.
3. Ponadto podkreślić należy, że – o ile trafne jest zapatrywanie wyrażone
przez większość składu orzekającego, że: „[Z]arzut naruszenia art. 76 Konstytucji RP
należy formułować w powiązaniu z regulacjami prawa powszechnie obowiązującego”
(uzasadnienie, s. 9) o tyle skład orzekający nie zastosował tego stanowiska
w niniejszej sprawie.
Skoro uznano, że zarzut naruszenia art. 76 Konstytucji RP powinien być
formułowany w powiązaniu z regulacjami prawa powszechnie obowiązującego, to
konsekwentne stosowanie tej zasady powinno prowadzić do nierozpoznawania
zarzutu sformułowanego bez takiego powiązania. Tymczasem w analizowanej
sprawie zarzut został nie tylko rozpoznany, ale również uwzględniony, mimo że
zarówno w art. 76, jak i w art. 81 Konstytucji RP, wymaga, wspomnianego powiązania
z regulacjami prawa powszechnie obowiązującego (zob. wyrok Sądu Najwyższego z
28 czerwca 2023 r., II NSNc 208/23).
Ze wskazanych wyżej powodów konieczne było złożenie niniejszego
zdania odrębnego.
[SOP]
[r.g.]
