II NSNc 326/24
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w składzie:
Dnia 4 września 2025 r.
SSN Joanna Lemańska (przewodniczący, sprawozdawca)
SSN Paweł Wojciechowski
Arkadiusz Janusz Sopata (ławnik Sądu Najwyższego)
w sprawie z powództwa X Spółki Akcyjnej z siedzibą w B.
przeciwko E. G.
o eksmisję
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw
Publicznych w dniu 4 września 2025 r.
skargi nadzwyczajnej Rzecznika Praw Obywatelskich od wyroku zaocznego Sądu
Rejonowego w Zabrzu z 26 marca 2014 r., sygn. I C 2216/13
uchyla zaskarżony wyrok zaoczny w punkcie 2 (drugim)
i sprawę w tym zakresie przekazuje Sądowi Rejonowemu
w Zabrzu do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi
rozstrzygnięcie o kosztach postępowania ze skargi nadzwyczajnej
oraz o kosztach pełnomocnika z urzędu ustanowionego na rzecz
E. G. w postępowaniu ze skargi nadzwyczajnej.
II NSNc 326/24
2
Joanna Lemańska
Paweł Wojciechowski
UZASADNIENIE
Pozwem z 22 października 2013 r. X Spółka Akcyjna z siedzibą w B. (dalej:
Powódka) wniosła pozew przeciwko E. G. (dalej: Pozwanej), domagając się:
nakazania Pozwanej, aby wydała Powódce i opróżniła ze swoich rzeczy lokal
mieszkalny, położony w Z. przy ul. […] (dalej: Lokal); zasądzenia od Pozwanej
na swoją rzecz kosztów postępowania; przeprowadzenia rozprawy także
pod nieobecność Powódki; wydania przeciwko Pozwanej wyroku zaocznego
w wypadkach prawem przewidzianych oraz nadania wyrokowi rygoru
natychmiastowej wykonalności.
W uzasadnieniu pozwu Powódka wskazała, że jest właścicielem spornego
Lokalu. Pozwana była zaś jego najemcą i w związku z tym zobowiązana
była do comiesięcznego regulowania czynszu najmu, czego jednak nie czyniła.
Jednocześnie w uzasadnieniu pozwu wskazano, że łącząca strony umowa najmu
wygasła, stąd Powódka wezwała Pozwaną do zapłaty zaległej kwoty czynszu najmu
oraz do opuszczenia i opróżnienia lokalu, które to wezwanie Pozwana pozostawiła
jednak bez odpowiedzi.
Zarządzeniem z 9 stycznia 2014 r. Sąd Rejonowy w Zabrzu wyznaczył termin
rozprawy w analizowanej sprawie na dzień 26 marca 2014 r., a ponadto zarządził
wezwać Pozwaną do stawiennictwa na tej rozprawie. Zarządził również doręczenie
Pozwanej odpisu pozwu wraz załącznikami, zobowiązując ją jednocześnie
do złożenia w terminie 14 dni pisemnej odpowiedzi na pozew pod rygorem
pominięcia w tym zakresie postępowania oraz pouczając ją o treści art. 162, 207,
217, 229, 230, i 136 k.p.c. Zarządzono również powiadomienie o terminie rozprawy
Gminy Z. i doręczenie jej odpisu pozwu.
Powyższe wezwanie zostało wysłane do Pozwanej pismem z 14 stycznia
2014 r. Przesyłka pocztowa skierowana do Pozwanej, zawierająca przedmiotowe
wezwanie na rozprawę została dwukrotnie awizowana i wróciła do Sądu z adnotacją
„nie podjęto w terminie”. Data pierwszej awizacji przypadła na 29 stycznia 2014 r.,
II NSNc 326/24
3
zaś drugiej na 6 lutego 2014 r. Termin do odbioru korespondencji w placówce
pocztowej upływał z dniem 13 lutego 2014 r.
W dniu 26 marca 2014 r. odbyła się rozprawa, na której Pozwana nie stawiła
się i nie zajęła stanowiska w sprawie. Nie stawił się również reprezentant Gminy Z..
Gmina nie zajęła stanowiska w sprawie.
Wyrokiem zaocznym z 26 marca 2014 r., I C 2216/13, Sąd Rejonowy w Zabrzu
nakazał Pozwanej, aby opróżniła i opuściła Lokal i wydała go Powódce w stanie
wolnym od osób i rzeczy (pkt 1), ustalił, że Pozwanej nie przysługuje prawo
do otrzymania lokalu socjalnego (pkt 2), rozstrzygnął o kosztach procesu
(pkt 3) oraz wyrokowi w punktach 1 i 3 nadał rygor natychmiastowej wykonalności
(pkt 4).
Z uzasadnienia wyroku zaocznego, sporządzonego w postępowaniu ze skargi
nadzwyczajnej w trybie art. 92 ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym
(tekst jedn. Dz.U. 2024 poz. 622, dalej: u.SN), wynika, że 11 czerwca 1997 r.
Pozwana zawarła z Y Spółką z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w Z. –
na czas nieokreślony – umowę najmu Lokalu. W ramach tej Umowy Pozwana
zobowiązała się do ponoszenia kosztów korzystania z przedmiotowego lokalu, w tym
czynszu oraz opłat eksploatacyjnych. W uzasadnieniu wyroku zaocznego wskazano
także, że Powódka sporządziła kartotekę zaległych należności, z których wynikało,
że zadłużenie Pozwanej z tytułu korzystania z przedmiotowego Lokalu w okresie od
1 września 2009 r. do 1 września 2012 r. wyniosło 6 080,42 zł z tytułu czynszu i opłat
eksploatacyjnych oraz 260,23 zł z tytułu odsetek od nieterminowych zapłat. W
związku z powyższym pismem z 15 listopada 2012 r. Powódka wezwała Pozwaną
do zapłaty kwoty 6 355,26 zł wraz z odsetkami ustawowymi liczonymi od dnia
wymagalności do dnia zapłaty w terminie miesiąca od daty doręczenia wezwania pod
rygorem skierowania sprawy na drogę postępowania sądowego. Korespondencja
kierowana do Pozwanej powróciła do Powódki z adnotacją o jej niepodjęciu w
terminie. Kolejno, pismem z 23 stycznia 2013 r. Powódka wypowiedziała Pozwanej
umowę najmu Lokalu z zachowaniem jednomiesięcznego terminu wypowiedzenia,
którego koniec wyznaczono na 31 marca 2013 r. Powódka wezwała nadto Pozwaną
do zapłaty zaległości wyliczonych na dzień 30 listopada 2012 r. na kwotę 6 640,10
zł. Korespondencja kierowana do Pozwanej została jej doręczona do rąk własnych
II NSNc 326/24
4
15 lutego 2013 r. W oświadczeniu o wypowiedzeniu umowy Powódka wskazała,
że przyczyną wypowiedzenia było uchylanie się w sposób ciągły od obowiązku
uiszczania bieżących opłat, tj. opłaty czynszowej i opłat niezależnych od właściciela
z tytułu najmu lokalu mieszkalnego.
Zdaniem Sądu Rejonowego w sprawie zachodziły podstawy do wydania
wyroku zaocznego, stosownie do art. 339 § 1 k.p.c. i art. 339 § 2 k.p.c. Jednocześnie
według Sądu Rejonowego, żądanie opróżnienia spornego Lokalu przez Pozwaną
oraz wydania go Powódce należało uznać za zasadne.
W ocenie Sądu Rejonowego, powództwo zasługiwało na uwzględnienie
stosownie do art. 21 ust. 1 ustawy z dnia 21 czerwca 2001 roku o ochronie praw
lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy oraz o zmianie kodeksu cywilnego
(tekst jedn. Dz.U. 2023, poz. 725: dalej: u.ochr.pr.lok.) i art. 222 k.c. Według
Sądu Rejonowego, mając na uwadze, że Powódka skutecznie wypowiedziała
Pozwanej umowę najmu Lokalu, przysługiwało jej prawo do żądania, aby Pozwana
opuściła i opróżniła lokal mieszkalny objęty żądaniem pozwu. Skoro bowiem
Pozwana zajmowała w spornym okresie lokal bez tytułu prawnego, winna jest wydać
Powódce lokal na każde jej żądanie.
Jednocześnie Sąd Rejonowy zwrócił uwagę, że stosownie
do art. 14 ust. 1 u.ochr.pr.lok., według stanu prawnego z daty zamknięcia rozprawy,
w wyroku nakazującym opróżnienie lokalu sąd orzeka o uprawnieniu do otrzymania
lokalu socjalnego bądź o braku takiego uprawnienia wobec osób, których nakaz
dotyczy. Obowiązek zapewnienia lokalu socjalnego ciąży na gminie właściwej
ze względu na miejsce położenia lokalu podlegającego opróżnieniu. Sąd - stosownie
do art. 14 ust. 3 u.ochr.pr.lok. - badając z urzędu, czy zachodzą przesłanki
do otrzymania lokalu socjalnego, orzeka o uprawnieniu osób, o których mowa
w ust. 1, biorąc pod uwagę dotychczasowym sposób korzystania przez nie z lokalu
oraz ich szczególną sytuację materialną i rodzinną. Zgodnie zaś z art. 14
ust. 4 u.ochr.pr.lok. sąd nie może orzec o braku uprawnienia do otrzymania lokalu
socjalnego wobec między innymi niepełnosprawnego w rozumieniu przepisów
ustawy z dnia 29 listopada 1990 r. o pomocy społecznej (Dz.U. 1998, Nr 64, poz. 414,
z późn. zm.), a także emerytów i rencistów spełniających kryteria do otrzymania
II NSNc 326/24
5
świadczenia z pomocy społecznej, chyba że osoby te mogą zamieszkać w innym
lokalu niż dotychczas używany.
Wskazując na powyższe, Sąd Rejonowy nie miał wątpliwości, że Pozwanej
przysługiwało uprawnienie do otrzymania lokalu socjalnego w związku z posiadanym
orzeczeniem o niepełnosprawności od 45. roku życia Pozwanej. Sąd Rejonowy
wyjaśnił jednak, że o fakcie tym Sąd Rejonowy w dacie zamknięcia rozprawy nie miał
stosownej wiedzy. Sąd Rejonowy podkreślił zarazem, że nie bez znaczenia
pozostawała przy tym postawa samej Pozwanej, która pomimo prawidłowego
zaadresowania korespondencji w sprawie, w tym odpisu pozwu, stosownych
pouczeń, zobowiązania do złożenia odpowiedzi na pozew oraz wezwania
na rozprawę
do osobistego stawiennictwa celem przesłuchania jej pod rygorem pominięcia
tego dowodu, nie zajęła stanowiska w sprawie i nie stawiła się na wyznaczoną
rozprawę. Wskutek powyższego nie dała Sądowi możliwości ustalenia,
że przysługuje jej prawo do otrzymania lokalu socjalnego.
Sąd Rejonowy podkreślił zarazem, że w toku postępowania wywołanego
wniesieniem przez Pozwaną wniosku z 25 listopada 2022 r. między innymi
o prawidłowe doręczenie jej wyroku zaocznego, a także wniosku o przywrócenie
terminu do wniesienia sprzeciwu wraz z rzeczonym sprzeciwem, Pozwana
nie zdołała wykazać, że tak w dacie dokonywania doręczenia odpisu pozwu
wraz z wezwaniem na rozprawę, jak i w dacie podjęcia próby doręczenia jej wyroku
zaocznego nie przebywała pod adresem wskazanym w pozwie. Zdaniem
Sądu Rejonowego, również postawa Pozwanej na dalszym etapie postępowania
nie pozwalała na jednoznaczne ustalenie, że nie jest w stanie stawić się na termin
rozprawy wyznaczony na 23 listopada 2023 r. O postawie Pozwanej względem
niniejszego postępowania świadczył także w ocenie Sądu Rejonowego fakt,
że pomimo posiadania przez nią numeru telefonu do pełnomocnika z urzędu,
co pełnomocnik oświadczył w treści pisma procesowego z 18 lipca 2023 r., Pozwana
nie skontaktowała się z nim w celu należytego usprawiedliwienia swojej nieobecności.
Wyrok zaoczny wydany przez Sąd Rejonowy w Zabrzu z 26 marca 2014 r.,
I C 2216/13, stał się prawomocny z dniem 3 maja 2014 r.
II NSNc 326/24
6
Pismem z 25 listopada 2022 r. Pozwana wniosła o doręczenie jej odpisu
wyroku zaocznego w celu otwarcia terminu do złożenia sprzeciwu. W piśmie
tym zawarła ewentualny wniosek o przywrócenie jej terminu do złożenia sprzeciwu
od wyroku zaocznego oraz wskazała, że składa sprzeciw od wyroku. Podniosła
ponadto, że spełnia przesłanki do orzeczenia o lokalu socjalnym. Jest emerytką
z niewysokim świadczeniem. Cierpi na schorzenia narządu ruchu (miała 3 operacje,
w tym operację wszczepienia endoprotezy lewego kolana). Ma orzeczoną
niepełnosprawność datującą się od 1994 r.
W dniu 23 listopada 2023 r. odbyła się rozprawa, bez udziału Pozwanej,
którą reprezentował ustanowiony przez Sąd pełnomocnik z urzędu,
na której Sąd Rejonowy w Zabrzu postanowił odrzucić – jako spóźniony - wniosek
Pozwanej o przywrócenie terminu do złożenia sprzeciwu od wyroku zaocznego
z 26 marca 2014 r. (pkt 1); odrzucić sprzeciw pozwanej od tego wyroku (pkt 2);
a także przyznać pełnomocnikowi z urzędu Pozwanej stosowne wynagrodzenie
tytułem pomocy prawnej udzielonej pozwanej w urzędu (pkt 3).
Pismem z 26 marca 2024 r. skargę nadzwyczajną od powyższego wyroku
zaocznego wniósł Rzecznik Praw Obywatelskich (dalej: Skarżący), zaskarżając
go w części, tj. w zakresie punktu 2 sentencji wyroku - w odniesieniu do ustalenia,
że Pozwanej nie przysługuje prawo do lokalu socjalnego.
Na podstawie art. 115 § 1 i § 1a oraz art. 89 § 1 i § 2 u.SN, wskazując
na konieczność zapewnienia zgodności z zasadą demokratycznego państwa
prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej, Skarżący
przedmiotowemu orzeczeniu zarzucił:
I. naruszenie zasad oraz praw człowieka i obywatela określonych
w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz.U. 1997, Nr 78,
poz. 483, ze zm.: dalej: Konstytucja RP), tj. naruszenie art. 75 ust. 1 Konstytucji RP
i określonego w nim obowiązku przeciwdziałania bezdomności, a także naruszenie
prawa do sądu, wyrażonego w ramach art. 45 ust. 1 Konstytucji RP,
poprzez zaniechanie przez Sąd przed wydaniem zaskarżonego wyroku
eksmisyjnego w trybie zaocznym, wdrożenia z urzędu czynności z zakresu
postępowania dowodowego, które sąd miał obowiązek przeprowadzić, aby ustalić,
czy eksmisja nie dotyczy osoby, której sąd powinien przyznać lokal socjalny. Istotne
II NSNc 326/24
7
uchybienia procesowe doprowadziły do orzeczenia o braku po stronie Pozwanej
uprawnienia do lokalu socjalnego, a tym samym do pozbawienia ochrony
przed bezdomnością emerytki pobierającej niską emeryturę, legitymującej
się orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności, należącej do grupy szczególnie
chronionej na gruncie polskiego prawa przed eksmisją „na bruk”;
II. rażące naruszenie prawa, tj.:
1) art. 15 ust. 4 w zw. z art. 15 ust. 1 u.ochr.pr.lok., polegające na tym, że Sąd
wbrew jednoznacznej dyspozycji tego przepisu, przed wydaniem wyroku zaocznego
uwzględniającego powództwo w sprawie o opróżnienie lokalu mieszkalnego,
nie przeprowadził obligatoryjnego postępowania dowodowego celem ustalenia
sytuacji osobistej i majątkowej Pozwanej, a w konsekwencji ustalił, że Pozwanej
(emerytce i osobie z niepełnosprawnością) nie przysługuje uprawnienie do lokalu
socjalnego;
2) art. 14 ust. 3 w zw. z art. 14 ust. 4 u.ochr.pr.lok., polegające na zaniechaniu
ustalenia z urzędu czy po stronie Pozwanej zachodzą przesłanki do przyznania
lokalu socjalnego, a mimo to orzeczeniu, że Pozwanej nie przysługuje uprawnienie
do otrzymania lokalu socjalnego w sytuacji, gdy Pozwana w chwili wyrokowania
była emerytką pobierającą niską emeryturę i osobą z niepełnosprawnością, należącą
do kręgu osób, wobec których Sąd miał obowiązek w wyroku eksmisyjnym przyznać
uprawnienie do lokalu socjalnego.
Wskazując na powyższe, Skarżący wniósł o uchylenie wyroku zaocznego
w zaskarżonej części i przekazanie w tym zakresie sprawy Sądowi Rejonowemu
w Zabrzu do ponownego rozpoznania.
Powódka w odpowiedzi na skargę nadzwyczajną wniosła o jej oddalenie
oraz o zasądzenie na swoją rzecz zwrotu kosztów postępowania skargowego.
Pozwana w odpowiedzi na skargę nadzwyczajną wniosła o jej uwzględnienie
i uchylenie wyroku zaocznego w zaskarżonym zakresie oraz o przyznanie
pełnomocnikowi z urzędu ustanowionemu na jej rzecz stosownego wynagrodzenia.
Sąd Najwyższy zważył co następuje:
Skarga nadzwyczajna zasługiwała na uwzględnienie.
II NSNc 326/24
8
Badając dopuszczalność skargi nadzwyczajnej wniesionej w niniejszej
sprawie, Sąd Najwyższy nie stwierdził istnienia jakichkolwiek okoliczności,
które mogłyby uzasadniać jej odrzucenie a limine, bez potrzeby merytorycznego
zbadania podniesionych w niej zarzutów. Została ona wniesiona
przez Rzecznika Praw Obywatelskich, a więc jeden z podmiotów enumeratywnie
wymienionych w art. 89 § 2 u.SN. Zachowany został również termin do wniesienia
tego nadzwyczajnego środka zaskarżenia. Wprawdzie skarga została wniesiona
dopiero w marcu 2024 r., tj. po upływie pięcioletniego terminu od dnia
uprawomocnienia się zaskarżonego wyroku zaocznego Sądu Rejonowego w Zabrzu
z 26 marca 2014 r., I C 2216/13, o którym mowa w art. 89 § 3 u.SN. Należy jednak
mieć na uwadze, że w myśl art. 115 § 1 u.SN, w okresie 6 lat od dnia wejścia w życie
ustawy o Sądzie Najwyższym (do 3 kwietnia 2024 r.) skarga nadzwyczajna mogła
być wniesiona od prawomocnych orzeczeń kończących postępowanie w sprawach,
które uprawomocniły się po dniu 17 października 1997 r. Orzeczenie objęte skargą
nie dotyczy przy tym żadnej ze spraw wymienionych w art. 90 § 3 i 4 u.SN. Biorąc
pod uwagę, że od momentu wydania zaskarżonego wyroku zaocznego upłynęło
już ponad 11 lat, nie może on także zostać uchylony ani zmieniony w trybie innych
nadzwyczajnych środków zaskarżenia.
Przechodząc do oceny zasadności skargi nadzwyczajnej, należy
mieć na uwadze, że ten nadzwyczajny środek zaskarżenia może zostać wniesiony
jedynie wówczas, gdy jest to konieczne dla zapewniania zgodności prawomocnych
orzeczeń sądów powszechnych i wojskowych z zasadą demokratycznego państwa
prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej (art. 89 § 1
in principio u.SN) i tylko w sytuacji, gdy można go oprzeć na przynajmniej jednej
z trzech podstaw, określonych w art. 89 § 1 pkt 1-3 u.SN.
W orzecznictwie Sądu Najwyższego wielokrotnie podkreślano również,
że z redakcji art. 89 § 1 u.SN wynika, iż połączenie ogólnej przesłanki funkcjonalnej
ze szczegółowymi podstawami skargi nadzwyczajnej sformułowaniem
„o ile” wskazuje na konieczność równoczesnego zaistnienia przesłanki funkcjonalnej
i przynajmniej jednej z jej szczegółowych podstaw wymienionych w art. 89 § 1 pkt 1 3
u.SN (tak Sąd Najwyższy np. w wyroku z 25 czerwca 2020 r., I NSNc 48/19).
Jednocześnie, wzajemna relacja, zachodząca między przesłanką funkcjonalną
II NSNc 326/24
9
i przesłankami szczegółowymi wymaga, aby w pierwszej kolejności dokonać oceny
zaistnienia podstaw szczegółowych, a następnie dopiero dokonać oceny tego,
czy ziściła się również przesłanka funkcjonalna (zob. np. wyrok Sądu Najwyższego
z 23 czerwca 2022 r., I NSNc 567/21).
Ścisłe określenie przesłanek przedmiotowych skargi nadzwyczajnej związane
jest z jej funkcją ochronną w ujęciu Konstytucji RP, tj. z jednej strony dążeniem
do zapewnienia prawidłowości działania organów władzy publicznej (art. 7 w związku
z art. 2 Konstytucji RP), a z drugiej strony konieczną ochroną stabilności
i prawomocności orzeczeń sądowych oraz kształtowanych przez nie stosunków
prawnych (art. 45 w zw. z art. 2 Konstytucji RP; zob. też wyrok Sądu Najwyższego
z 28 października 2020 r., I NSNc 22/20 i wyrok Sądu Najwyższego z 16 grudnia
2020 r., I NSNk 3/19). Konstrukcyjnym założeniem skargi nadzwyczajnej
jes więc takie określenie jej przesłanek, aby służyła ona eliminowaniu z obrotu
orzeczeń sądowych obarczonych wadami o fundamentalnym znaczeniu w świetle
zasady demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego zasady
sprawiedliwości społecznej. W konsekwencji, stwierdzone naruszenia muszą
być na tyle poważne, by wzgląd na całokształt zasady wynikającej z art. 2 Konstytucji
RP nakazywał ingerencję w powagę rzeczy osądzonej (zob. wyroki
Sądu Najwyższego z: 9 grudnia 2020 r., I NSNu 1/20 i 16 grudnia 2020 r.,
I NSNk 3/19).
Rzecznik Praw Obywatelskich oparł wniesioną w niniejszej sprawie skargę
nadzwyczajną na dwóch podstawach szczegółowych, określonych w art. 89 § 1
pkt 1-2 u.SN.
W pierwszej kolejności należy wskazać, że Sąd Najwyższy nie podziela
stanowiska Skarżącego, że zaskarżone orzeczenie wprost narusza art. 75
ust. 1 Konstytucji RP.
Wymaga podkreślenia, że w judykaturze ugruntowany jest podgląd, że art. 75
Konstytucji RP współkształtuje treść odpowiednich norm ustawowych, wpływa
na kierunek ich wykładni, a także nakazuje ich stosowanie z uwzględnieniem funkcji
i celu prawa do mieszkania. Zakreśla jednocześnie minimum obowiązków państwa
(organów władzy publicznej). Z art. 75 Konstytucji RP nie wynikają jednak w sposób
bezpośredni żadne prawa podmiotowe ani roszczenia po stronie jednostki
II NSNc 326/24
10
(zob. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 12 stycznia 2000 r., P 11/98 i tak samo
uchwała Sądu Najwyższego z 19 maja 2000 r., III CZP 4/00). W szczególności,
nie wynika z niego podmiotowe prawo do uzyskania mieszkania, zamiast
tego „lokatorom” gwarantuje się ochronę ich praw (zob. wyrok
Trybunału Konstytucyjnego z 17 marca 2008 r., K 32/05 oraz wyrok
Sądu Najwyższego z 8 września 2020 r., V CSK 532/18).
W doktrynie podnosi się, że art. 75 Konstytucji RP zawiera normę programową
określającą cele działania państwa w zakresie polityki mieszkaniowej
oraz przykładowe środki służące ich realizacji. Ustrojodawca zdaje sobie sprawę
z tego, że zaspokojenie przez państwo potrzeb mieszkaniowych wszystkich
obywateli nie jest możliwe. Stąd też zobowiązuje władze publiczne jedynie
do prowadzenia polityki sprzyjającej osiągnięciu tego celu (M. Florczak-Wątor
[w:] Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, wyd. II, red. P. Tuleja,
Warszawa 2023, art. 75).
W orzecznictwie sądowym podkreśla się zarazem, że art. 75 Konstytucji RP
ma przede wszystkim charakter normy programowej, określa bowiem ogólne cele
działalności państwa w zakresie zaspokajania potrzeb mieszkaniowych obywateli.
Przepis ten nie może być jednak traktowany jedynie jako stanowiący pustą deklarację
czy blankietowe odesłanie wraz z art. 81 Konstytucji RP, dając w konsekwencji
prawodawcy i innym organom władzy publicznej praktyczną dowolność
w kształtowaniu stosunków mieszkaniowych, a zatem że nie ma charakteru
normatywnego, w szczególności zaś nie wpływa na wykładnię przepisów innych
aktów normatywnych. Przeciwnie, wskazując na kluczowe znaczenie ogólnego
prawa do mieszkania, art. 75 Konstytucji RP współkształtuje treść odpowiednich
norm ustawowych, wpływa na kierunek ich wykładni, a także nakazuje ich stosowanie
z uwzględnieniem funkcji i celu prawa do mieszkania. Zakreśla jednocześnie
minimum obowiązków państwa (organów władzy publicznej), które niedopełnione
prowadzi do uznania, że zaistniał stan naruszenia nakazu normatywnego
wynikającego z tego przepisu. Ta ostatnia funkcja art. 75 Konstytucji RP,
mimo że pierwszorzędna, nie uniemożliwia ani nie przekreśla jego drugiej istotnej
funkcji, tj. wykładni norm ustawowych z uwzględnieniem wartości, których ochronie
służy (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 8 września 2020 r., V CSK 532/18).
II NSNc 326/24
11
W kontekście powyższego, mając na uwadze, że jakkolwiek art. 75 Konstytucji
RP zawiera normę programową określającą cele działania państwa w zakresie
polityki mieszkaniowej oraz przykładowe środki służące ich realizacji, to jednak
z art. 75 Konstytucji RP nie wynikają w sposób bezpośredni żadne prawa
podmiotowe ani roszczenia po stronie jednostki, zarzut naruszenia tego przepisu
w analizowanej sprawie nie mógł odnieść zamierzonych skutków procesowych.
Jako zasadne należało już jednak uznać zarzuty rażącego naruszenia prawa
procesowego i materialnego, tj. art. 15 ust. 4 w zw. z art. 15 ust. 1 u.ochr.pr.lok.
oraz art. 14 ust. 3 w zw. z art. 14 ust. 4 u.ochr.pr.lok., podniesione w ramach drugiej
podstawy (art. 89 § 1 pkt 2 u.SN.).
Według zarzutów skargi nadzwyczajnej naruszenie powyższych przepisów
przy rozpoznawaniu sprawy o eksmisję sprowadzało się do zaniechania podjęcia
z urzędu przez Sąd Rejonowy czynności zmierzających do ustalenia, czy Pozwanej
przysługuje uprawnienie do lokalu socjalnego.
Z uzasadnienia zaskarżonego wyroku zaocznego wynika, że brak uprawnienia
Pozwanej do lokalu socjalnego Sąd Rejonowy ustalił na podstawie zgromadzonego
materiału dowodowego przy biernej postawie Pozwanej w sprawie objętej skargą,
co skutkowało zresztą wydaniem przeciwko niej wyroku zaocznego. Zasadność
skargi nadzwyczajnej w niniejszej sprawie zależy zatem od ustalenia, czy sąd
orzekający w przedmiocie eksmisji miał obowiązek przeprowadzenia z własnej
inicjatywy dowodów w celu ustalenia przesłanek przyznania lokalu socjalnego.
Według art. 14 ust. 3 u.ochr.pr.lok. w brzmieniu z daty wyrokowania –
który to przepis ma kluczowe znaczenie dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy - Sąd,
badając z urzędu, czy zachodzą przesłanki do otrzymania lokalu socjalnego, orzeka
o uprawnieniu osób, o których mowa w ust. 1 (tj. o uprawnieniu do otrzymania lokalu
socjalnego), biorąc pod uwagę dotychczasowy sposób korzystania przez nie z lokalu
oraz ich szczególną sytuację materialną i rodzinną.
Jak trafnie zwrócił uwagę Sąd Najwyższy w wyroku z 9 listopada 2022 r.,
I NSNc 598/21, treść wskazanego przepisu ustawy o ochronie praw lokatorów
została przejęta z ustawy z dnia 2 lipca 1994 r. o najmie lokali mieszkalnych
i dodatkach mieszkaniowych (Dz. U. z 1994 r. Nr 105, poz. 509 z późn. zm.).
Według art. 36 ust. 1 tej ustawy (w jej pierwotnym brzmieniu), sąd, biorąc pod uwagę
II NSNc 326/24
12
dotychczasowy sposób korzystania z lokalu przez najemcę, jego szczególną
sytuację materialną i rodzinną, może w wyroku nakazującym opróżnienie lokalu
orzec o uprawnieniu najemcy do otrzymania lokalu socjalnego. W takim wypadku
gmina jest obowiązana zapewnić lokal socjalny. Wykładni tego przepisu dotyczy
uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 19 maja 2000 r., III CZP 4/00.
Stwierdzono w niej, że w sprawie o opróżnienie lokalu mieszkalnego,
który był przedmiotem najmu, do pozwanego najemcy należy wykazanie przesłanek
z art. 36 ust. 1 ustawy z dnia 2 lipca 1994 r. o najmie lokali mieszkalnych i dodatkach
mieszkaniowych (tekst jedn.: Dz. U. z 1998 r. Nr 120, poz. 787 z późn. zm.)
uprawniających do otrzymania lokalu socjalnego. Sąd podejmuje z urzędu inicjatywę
dowodową jedynie w sytuacjach szczególnych (art. 232 zd. 2 k.p.c.).
W razie ustalenia tych przesłanek sąd powinien orzec o przysługiwaniu uprawnienia
do otrzymania lokalu socjalnego. Ustawą z dnia 15 grudnia 2000 r. o zmianie ustawy
o najmie lokali mieszkalnych i dodatkach mieszkaniowych (Dz. U. 2000, Nr 122,
poz. 1317) zmieniono treść art. 36, którego ust. 3 otrzymał brzmienie: „Sąd badając
z urzędu, czy zachodzą przesłanki do otrzymania lokalu socjalnego, orzeka
o uprawnieniu osób, o których mowa w ust. 1, biorąc pod uwagę dotychczasowy
sposób korzystania przez nie z lokalu oraz ich szczególną sytuację materialną
i rodzinną”. Zauważyć przy tym należy, że w uzasadnieniu projektu ustawy
(druk nr 2219 Sejmu III kadencji) celowość nowelizacji widziano w tym,
że „sądy orzekają w tych sprawach (tj. o eksmisję) w sposób bardzo formalny,
nie wykazują inicjatywy w ustaleniu, czy zachodzi potrzeba dostarczenia najemcy
lokalu socjalnego i obowiązkiem udowodnienia tej okoliczności obciążają niemal
wyłącznie najemcę. W rezultacie sąd rzadko przyznaje najemcy prawo do lokalu
socjalnego nawet, gdy zasadność takiego rozstrzygnięcia jest oczywista”.
Należy podkreślić, że w orzecznictwie zakres obowiązków sądu odnośnie
do ustalenia przesłanek przyznania lokalu socjalnego jest odmiennie interpretowany.
Na obowiązek działania sądu z urzędu w zakresie zbadania przesłanek przyznania
lokalu socjalnego zwrócił uwagę Sąd Najwyższy w uzasadnieniu wyroku z 5 maja
2021 r., I NSNc 159/20.
Z kolei w wyroku z 9 listopada 2022 r., I NSNc 598/21, Sąd Najwyższy wskazał,
że wykładnia celowościowa i systemowa art. 14 ust. 3 u.ochr.pr.lok. prowadzi
II NSNc 326/24
13
do konkluzji, że sąd powinien co do zasady badać, czy przysługuje uprawnienie
do lokalu socjalnego, jednak inicjatywa dowodowa obciąża strony postępowania.
W konsekwencji sąd może jedynie w uzasadnionych przypadkach inicjować
uzupełniające wyjaśnienie okoliczności sprawy, gdy poweźmie wątpliwości
co do zgromadzonego materiału.
W odniesieniu do wykładni art. 14 u.ochr.pr.lok. niejednolite jest również
stanowisko doktryny. Według jednego z poglądów, sąd ma obowiązek rozważenia
z urzędu, czy przysługuje uprawnienie do lokalu socjalnego, jednak inicjatywa
dowodowa obciąża strony postępowania, a sąd może jedynie uzupełniająco
wyjaśniać okoliczności sprawy (A. Gola, L. Myczkowski, Ochrona praw lokatorów,
Warszawa 2003, s. 70). Według odmiennego stanowiska, powołany przepis wymaga
podjęcia przez sąd pewnej inicjatywy w celu ustalenia okoliczności koniecznych
do orzeczenia o prawie do najmu socjalnego lub jego braku. Zatem nawet jeśli osoba,
wobec której ma zostać orzeczona eksmisja, nie zgłasza żadnych twierdzeń
ani dowodów w celu wykazania, że uzasadnione jest przyznanie jej prawa do najmu
socjalnego, nie zwalnia to sądu z obowiązku ustalenia tych okoliczności. Minimalnym
wymogiem jest przeprowadzenie przez sąd dowodu z przesłuchania stron, nawet gdy
żadna ze stron o to nie wnosi. Sąd ma obowiązek także z urzędu dopuścić
i przeprowadzić inne dowody dotyczące faktów istotnych dla rozstrzygnięcia,
jeśli są mu one znane, choćby nie zostały powołane przez strony (J. Zawadzka,
(w:) Ustawa o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie
Kodeksu cywilnego. Komentarz, red. K. Osajda, wyd. 9, Warszawa 2021, uwagi
do art. 14).
Sąd Najwyższy w składzie orzekającym w niniejszej sprawie przychyla
się do stanowiska, że brzmienie art. 14 ust. 3 u.ochr.pr.lok. w powiązaniu
konstytucyjną zasadą ochrony praw lokatorów, określoną w art. 75 Konstytucji RP,
o której była już mowa wyżej, dostarczają argumentów za przyjęciem takiej wykładni
powołanego przepisu, w którym sąd powinien przejawiać z urzędu inicjatywę
dowodową w celu ustalenia przesłanek przyznania lokalu socjalnego, w tym ustalenia
przesłanek obligatoryjnego przyznania lokalu socjalnego, określonych w art. 14
ust. 4 u.ochr.pr.lok., a obowiązek taki spoczywa na sądzie również w przypadku
biernej postawy stron w procesie i braku inicjatywy dowodowej z ich strony.
II NSNc 326/24
14
Tym samym sąd w procesie o eksmisję ma obowiązek poczynienia z urzędu ustaleń,
czy zachodzą przesłanki do otrzymania lokalu socjalnego, przynajmniej
w minimalnym zakresie, jakim powinno być ustalenie numeru Pesel osoby pozwanej
w procesie o eksmisję.
W konsekwencji należy przychylić się do stanowiska Skarżącego,
że w analizowanej sprawie, w świetle przepisów art. 15 ust. 4 w zw. z art. 15 ust. 1
oraz art. 14 ust. 3 w zw. z art. 14 ust. 4 u.ochr.pr.lok., Sąd Rejonowy przed wydaniem
wyroku zaocznego uwzględniającego powództwo w sprawie o opróżnienie lokalu
mieszkalnego, miał obowiązek z urzędu przeprowadzić obligatoryjne postępowanie
dowodowe celem ustalenia sytuacji osobistej i majątkowej Pozwanej, czego jednak
zaniechał. Wprawdzie w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku zaocznego wskazano,
że Sąd Rejonowy w dacie zamknięcia rozprawy nie miał stosownej wiedzy na temat
sytuacji osobistej i majątkowej, i dlatego w zaskarżonym orzeczeniu nie przyznano
Pozwanej prawa do lokalu socjalnego. Należy jednak zwrócić uwagę,
że Sąd Rejonowy w analizowanej sprawie nie podjął żadnych czynności
zmierzających do ustalenia choćby numeru Pesel Pozwanej, a która to informacja
pozwoliłaby Sądowi Rejonowemu powziąć wiedzę na okoliczność wieku Pozwanej,
a w dalszej kolejności pozwoliłaby ustalić, że Pozwana na moment wydania
zaskarżonego orzeczenia pozostawała w wieku uprawniającym ją do pobierania
świadczeń emerytalnych.
W kontekście powyższego, nie ma wątpliwości, że Sąd Rejonowy
przy wydaniu zaskarżonego wyroku zaocznego dopuścił się uchybień powyższych
przepisów. Uchybienia te należy jednocześnie w okolicznościach niniejszej sprawy
ocenić
w kategorii rażących, a to z tego względu, że na mocy zaskarżonego orzeczenia
Pozwana została pozbawiona prawa do lokalu socjalnego, który niewątpliwie
się jej należy z racji swojej sytuacji życiowej (jest emerytką i osobą
z niepełnosprawnością).
Doszło tym samym również do naruszenia prawa do odpowiednio
ukształtowanej procedury sądowej zgodnie z wymogami sprawiedliwości i jawności,
wyrażonej w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP jako prawo do sądu.
II NSNc 326/24
15
W analizowanej sprawie spełniona została również przesłanka ogólna,
o której mowa w art. 89 § 1 in principio u.SN.
Podkreślenia wymaga, że ogólna podstawa skargi nadzwyczajnej, jakkolwiek
swą treścią częściowo nawiązuje do podstawy szczególnej, ujętej w art. 89 § 1
pkt 1 u.SN, pełni jednak odmienną od niej funkcję. O ile wskazana przesłanka
szczególna stanowi jedno z kryteriów, w świetle którego Sąd Najwyższy dokonuje
oceny wadliwości zaskarżonego skargą nadzwyczajną prawomocnego orzeczenia,
o tyle przesłanka ogólna określa warunek, którego zaistnienie otwiera drogę
do usunięcia stwierdzonej wadliwości poprzez wyeliminowanie zaskarżonego
orzeczenia z obrotu prawnego. Warunkiem tym jest konieczność zapewnienia
zgodności z zasadą demokratycznego państwa prawnego, urzeczywistniającego
zasady sprawiedliwości społecznej. Samo zatem zaistnienie przesłanki szczegółowej,
również wskazanej w art. 89 § 1 pkt 1 u.SN, nie przesądza jeszcze o konieczności
wyeliminowania z obrotu wadliwego orzeczenia (zob. postanowienia
Sądu Najwyższego z: 12 maja 2021 r., I NSNk 4/20; 16 czerwca 2021 r.,
I NSNc 164/20;wyrok Sądu Najwyższego z 23 czerwca 2022 r., I NSNc 567/21).
Zasadność skargi nadzwyczajnej winna być oceniania przede wszystkim
przez pryzmat celu tego środka kontroli konstytucyjności orzeczeń sądowych,
wyrażonego w art. 89 § 1 in principio u.SN, a jest nim urzeczywistnienie stanu
polegającego na zapewnieniu zgodności porządku prawnego, którego zaskarżone
orzeczenie jest elementem, z art. 2 Konstytucji RP (zob. wyroki Sądu Najwyższego
z: 27 stycznia 2021 r., I NSNc 147/20; 23 czerwca 2022 r., I NSNc 567/21).
Sąd Najwyższy w analizowanej sprawie nie miał wątpliwości, że zaniechanie
przez Sąd Rejonowy należytej weryfikacji sytuacji osobistej i majątkowej Pozwanej
w sytuacji, gdy podstawę materialną powództwa stanowiły w tym przypadku przepisy
ustawy o ochronie praw lokatorów, prowadziło do zaburzenia istniejących stosunków
społecznych, a w konsekwencji doprowadziło do sytuacji, w której Sąd Rejonowy
nie przyznał Pozwanej prawa do lokalu socjalnego mimo, że w świetle przepisów
prawa spełniała ona na moment wydania zaskarżonego orzeczenia kryteria
do jego otrzymania. Z punktu widzenia zasad słuszności nie do zaakceptowania
jest sytuacja, w której strona pozwana na mocy orzeczenia sądowego zostaje
pozbawiona przysługującej jej ochrony prawnej wskutek zaniechania
II NSNc 326/24
16
przeprowadzenia przez sąd stosownego postępowania dowodowego. Doszło zatem
w niniejszej sprawie do naruszenia zasady demokratycznego państwa prawnego
urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej w rozumieniu art. 89 § 1
in principio u.SN.
Zaistnienie przesłanek szczegółowych oraz funkcjonalnej z art. 89 § 1 u.SN
uzasadnia stwierdzenie, że zakwestionowanie zaskarżonego wyroku zaocznego
jest proporcjonalnym środkiem pozwalającym zapewnić zgodność z art. 2
Konstytucji RP, przy czym w związku z tym, że skarga złożona została
po upływie 5 lat od uprawomocnienia zaskarżonego nakazu zapłaty, niezbędne
jest ustalenie, czy na przeszkodzie uwzględnieniu skargi i wydaniu rozstrzygnięcia,
o którym mowa w art. 91 § 1 u.SN (uchylenie wyroku zaocznego w zaskarżonym
zakresie) nie stoi art. 115 § 2 u.SN (tak też Sąd Najwyższy w wyroku z 16 kwietnia
2024 r., II NSNc 298/23).
Zgodnie z art. 115 § 2 u.SN, jeżeli zachodzą przesłanki wskazane w art. 89 §1
u.SN, a zaskarżone orzeczenie wywołało nieodwracalne skutki prawne,
w szczególności jeżeli od dnia uprawomocnienia się zaskarżonego orzeczenia
upłynęło 5 lat, Sąd Najwyższy ogranicza się do stwierdzenia wydania zaskarżonego
orzeczenia z naruszeniem prawa oraz wskazania okoliczności, z powodu
których wydał takie rozstrzygnięcie, chyba że zasady lub wolności i prawa człowieka
i obywatela określone w Konstytucji przemawiają za wydaniem rozstrzygnięcia,
o| którym mowa w art. 91 § 1 u.SN.
Z przepisu tego wynika zatem, że w przypadku, gdy od uprawomocnienia
się zaskarżonego orzeczenia upłynęło 5 lat, to pomimo stwierdzenia zaistnienia
przesłanek określonych w art. 89 § 1 u.SN, zasadą jest ograniczenie
się przez Sąd Najwyższy do stwierdzenia wydania zaskarżonego orzeczenia
z naruszeniem prawa. Odstąpienie od tej zasady wymaga wykazania, że zasady
lub wolności i prawa człowieka i obywatela określone w Konstytucji przemawiają
za wydaniem rozstrzygnięcia uchylającego zaskarżone orzeczenie (tak też trafnie
Sąd Najwyższy w wyroku z 16 kwietnia 2024 r., II NSNc 298/23).
Należy podkreślić, że przewidziana w art. 115 § 2 u.SN zasada braku
możliwości uchylenia zaskarżonego orzeczenia, pomimo zaistnienia przesłanek
określonych w art. 89 § 1 u.SN, stanowi jeden z instrumentów wyznaczających
II NSNc 326/24
17
wąskie granice nadzwyczajnego środka zaskarżenia, jakim jest skarga
nadzwyczajna, co zabezpiecza przed nadużywaniem tego środka. Nadużycia
w tym zakresie mogłoby prowadzić bowiem do naruszenia prawa do sądu,
obejmującego również ochronę prawomocnych orzeczeń. Z tego też powodu wyjątek
przewidziany art. 115 § 2 u.SN nie może być interpretowany rozszerzająco (tak też
Sąd Najwyższy w wyroku z 23 czerwca 2021 r., I NSNc 144/21 oraz w wyroku
z 16 kwietnia 2024 r., II NSNc 298/23).
W przedmiotowej sprawie, od wydania zaskarżonego wyroku zaocznego
upłynęło ponad 11 lat. W ocenie Sądu Najwyższego zasady oraz prawa człowieka
i obywatela określone w Konstytucji RP, a przede wszystkim art. 75 Konstytucji RP,
przemawiają za wydaniem orzeczenia, o jakim mowa w art. 91 § 1 u.SN.
W ocenie Sądu Najwyższego, sytuacja prawna wywołana zaskarżonym
wyrokiem zaocznym – związana z bezprawnym pozbawieniem Pozwanej prawa
do lokalu socjalnego – jest możliwa do weryfikacji i odwrócenia, nie prowadząc
jednocześnie do nieprzewidywalnych skutków materialnoprawnych (por. wyrok
Sądu Najwyższego z 3 czerwca 2020 r., I NSNc 46/19).
Mając powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy na podstawie art. 91 § 1 u.SN
orzekł jak w sentencji
Jednocześnie, na podstawie art. 108 § 2 k.p.c. w zw. z art. 95 pkt 1 u.SN,
Sąd Najwyższy uznał, że w niniejszej sprawie zachodziła potrzeba pozostawienia
Sądowi Rejonowemu rozstrzygnięcia o kosztach pomocy prawnej świadczonej
Pozwanej z urzędu oraz kosztach postępowania wywołanego wniesieniem skargi
nadzwyczajnej.
(k.b.)
[r.g.]
