II NSNc 284/24
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w składzie:
Dnia 19 marca 2025 r.
SSN Oktawian Nawrot (przewodniczący, sprawozdawca)
SSN Tomasz Przesławski (uzasadnienie)
Marek Molczyk (ławnik Sądu Najwyższego)
w sprawie z powództwa M. Ś.
przeciwko B. S.
o zapłatę,
na posiedzeniu niejawnym w Izbie Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych
w dniu 19 marca 2025 r.,
w przedmiocie skargi nadzwyczajnej Prokuratora Generalnego od nakazu zapłaty
w postępowaniu upominawczym Sądu Rejonowego w Bytomiu z 11 maja 2011 r.
sygn. I 2Nc 2085/11:
I. uchyla zaskarżony nakaz zapłaty w całości i sprawę
przekazuje Sądowi Rejonowemu w Bytomiu do ponownego
rozpoznania;
II. znosi wzajemnie między stronami koszty postępowania
przed Sądem Najwyższym wywołane wniesioną skargą
nadzwyczajną.
[SOP]
II NSNc 284/24
2
UZASADNIENIE
Nakazem zapłaty w postępowaniu upominawczym z 11 maja 2011 r.,
wydanym w sprawie I 2Nc 2085/11, Sąd Rejonowy w Bytomiu nakazał B.S. (dalej:
„pozwana” lub „pożyczkobiorca”), aby zapłaciła M.Ś. (dalej: „powód” lub
„pożyczkodawca”) kwotę 1650 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 6 maja 2011 r.
oraz kwotę 642,50 zł tytułem kosztów procesu, w tym kwotę 617 zł tytułem kosztów
zastępstwa procesowego, w terminie dwóch tygodni od doręczenia nakazu albo
wniosła w tymże terminie sprzeciw.
Z akt sprawy wynika, że pozwem z 6 maja 2011 r., powód domagał się
zasądzenia na jego rzecz od pozwanej kwoty 1650 zł wraz z odsetkami ustawowymi
od dnia wniesienia pozwu do dnia zapłaty, a także zwrotu kosztów procesu.
Z treści pozwu, a także załączonej do niego umowy o pożyczkę gotówkową,
zawartej 26 marca 2010 r. pomiędzy P. z siedzibą w B. reprezentowanym przez M.Ś.,
a pozwaną wynika, że pożyczkodawca udzielił pożyczkobiorcy wnioskowanej kwoty
pożyczki na następujących warunkach: (a) kwota do wypłaty – 500 zł, (b) prowizja –
0 zł, (c) stopa procentowa roczna (20%) – 8 zł, (d) opłata przygotowawcza – 25 zł, (e)
całkowity koszt pożyczki – 33 zł, (f) opłata za obsługę w domu – 117 zł, (g) całkowity
koszt pożyczki z obsługą w domu – 150 zł, (h) łączne zobowiązanie do spłaty – 650
zł, RRSP% – 125,64. Pożyczkobiorca zobowiązał się do zwrotu kwoty 650 zł do dnia
26 kwietnia 2010 r. Stosownie do § 8 umowy „roczna stopa procentowa niniejszej
pożyczki jest zmienna w okresie obowiązywania Umowy pożyczki w ten sposób, że
jej wysokość ulega zmianie w przypadku, gdy tego wymaga art. 359 § 2(1) Kodeksu
cywilnego, regulujący wysokość odsetek maksymalnych. Pożyczkobiorca zostanie
każdorazowo poinformowany o zmianie stopy oprocentowania przez przedstawiciela
Pożyczkodawcy w terminie spłaty pożyczki, następującej po zmianie wysokości
stopy oprocentowania”.
Jednocześnie pożyczkobiorca przyjął do wiadomości, że w związku z
nieterminową spłatą pożyczki pożyczkodawca poniesie stratę związaną z brakiem
możliwości dalszego pożyczenia sumy uzyskanej ze zwrotu całości pożyczki, tj.
kwoty 500 zł. „Szkoda ta wynosi 150 zł w skali miesiąca, ponieważ taką kwotę
Pożyczkodawca uzyskałby z tytułu udzielenia pożyczki identycznej jak objęta
II NSNc 284/24
3
niniejsza umową. Pożyczkobiorca zobowiązuje się pokryć zaistniałą szkodę do czasu
spłaty pożyczki. W przypadku spłaty pożyczki odszkodowanie za ostatni miesiąc
nieterminowej spłaty zostanie obniżone proporcjonalnie do ilości dni pozostałych
końca tego miesiąca, tak by wysokość odszkodowania odpowiadała rzeczywistej
szkodzie Pożyczkodawcy” (§ 15). Z umowy ponadto wynika, że pożyczkodawca
przekazał pożyczkobiorcy kwotę pożyczki z chwilą podpisania umowy,
zaś pożyczkobiorca, przez podpisanie umowy, pokwitował jej odbiór.
Pomimo dwukrotnego wezwania do zapłaty, pozwana nie uregulowała
należności.
Pozwana nie wniosła sprzeciwu od nakazu zapłaty, zaś ww. nakaz
uprawomocnił się z dniem 12 czerwca 2011 r., co stwierdzone zostało w zarządzeniu
z 21 czerwca 2011 r. Postanowieniem z 21 czerwca 2011 r. Sąd Rejonowy w Bytomiu,
wobec uprawomocnienia się nakazu zapłaty, nadał ww. nakazowi klauzulę
wykonalności.
Skargą nadzwyczajną z 28 listopada 2023 r. (data stempla pocztowego)
Prokurator Generalny zaskarżył w całości nakaz zapłaty w postępowaniu
upominawczym wydany przez Sąd Rejonowy w Bytomiu I Wydział Cywilny w dniu
11 maja 2011 r., sygn. akt I 2Nc 2085/11. Zaskarżonemu orzeczeniu zarzucił:
1. naruszenie zasad, wolności i praw człowieka i obywatela, określonych w art.
2 i 20 oraz w art. 45 ust. 1 oraz art. 76 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z
dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz.U. 1997 Nr 78, poz. 486 ze zm., dalej: „Konstytucja
RP”) takich jak zasada zaufania do państwa oraz zasady bezpieczeństwa
prawnego, społecznej gospodarki rynkowej oraz prawa obywatela do sądu,
wyrażającego się w prawie do odpowiednio ukształtowanej procedury sądowej,
zgodnie z wymogami sprawiedliwości i rzetelności procesu oraz ochrony
konsumenta jako strony słabszej strukturalnie w stosunkach
prywatnoprawnych z przedsiębiorcą przed nieuczciwymi praktykami
rynkowymi, co nastąpiło w wyniku braku zbadania przez sąd – przy wydaniu
nakazu zapłaty przeciwko zobowiązanej, potencjalnie nieuczciwego
charakteru zapisów umowy z dnia 26 marca 2010 r., z której wynikało
zobowiązanie pożyczkobiorcy do zwrotu kwoty pożyczki 500,00 zł wraz z
odsetkami umownymi w wysokości 150,00 zł, a w konsekwencji przez wydanie
II NSNc 284/24
4
nakazu zapłaty, podczas gdy zapisy w zakresie „odszkodowania”, naruszały
zasadę swobody umów z art. 3531 k.c., były sprzeczne z przepisami prawa
materialnego i zasadami współżycia społecznego, a przez to nieważne na
zasadzie art. 58 § 2 k.c. i wskazywały na bezzasadność powództwa w tej
części, uniemożliwiając tym samym wydanie nakazu zapłaty;
- nieuwzględnienie konsumenckiego charakteru rozpoznawanej sprawy,
niezbadanie przez Sąd z urzędu potencjalnie nieuczciwego charakteru
zapisów umowy, z której wynikało zobowiązanie, w sytuacji, gdy w sposób
istotny naruszały równowagę kontraktową na niekorzyść pozwanej i
implikowało obowiązek zbadania przez Sąd jej postanowień,
nieskierowanie sprawy do rozpoznania w postępowaniu zwyczajnym, zaś
zaniechanie powyższego skutkowało bezpodstawnym wzbogaceniem się
strony powodowej, a także godziło w prawo do odpowiednio
ukształtowanej procedury sądowej, zgodnie z wymogami określonymi w
art. 45 ust. 1 Konstytucji RP jako sprawiedliwości proceduralnej mającej
zapewnić pozwanej rzetelność prawa do sądu i pozbawiło stronę pozwaną
skutecznej ochrony przed nieuczciwymi praktykami rynkowymi
wynikającymi z art. 7 Dyrektywy Rady nr 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia
1993 r. o nieuczciwych warunkach w umowach konsumenckich (Dz.U. UE
L 1993, nr 95, poz. 29);
2. naruszenie w sposób rażący:
- przepisów prawa materialnego, tj. art. 3531 k.c. w zw. z art. 58 § 1 i § 3
k.c. poprzez ich niewłaściwe zastosowanie i uznanie, że umowa pożyczki
z dnia 26 marca 2010 r., zawarta pomiędzy powodem P. M.Ś. a B.S., na
podstawie której pożyczkobiorca zobowiązał się do zwrotu kwoty pożyczki
500,00 zł wraz z odsetkami umownymi w wysokości 150,00 zł, jest w
całości ważna, zgodna z zasadą swobody umów, podczas gdy jej zapisy
są sprzeczne z celem i naturą umowy pożyczki, a także z zasadami
współżycia społecznego i w tym zakresie umowa jest nieważna na
zasadzie art. 58 § 1 k.c. w zw. z § 3 k.c., jako sprzeczna z ustawą,
II NSNc 284/24
5
- przepisów prawa materialnego art. 3851 § 1 k.c. poprzez błędną
wykładnię i niewłaściwe zastosowanie polegające na zaniechaniu przez
Sąd obowiązku kontroli postanowień umowy pożyczki z dnia 26 marca
2010 r. pod kątem ich abuzywności, podczas gdy w jej zapisach stosunek
kosztów pozaodsetkowych w postaci opłaty odszkodowawczej w
wysokości 150,00 zł miesięcznie do wysokości rzeczywiście udzielonej
pożyczki B. S. w kwocie 500,00 zł, stanowił niedozwolone zastrzeżenie
umowne prowadzące do rażącej i niczym nieuzasadnionej nierównowagi
obowiązków stron na niekorzyść pozwanej jako konsumenta,
- przepisów prawa materialnego, tj. art. 471 k.c. i art. 473 § 1 k.c. poprzez
ich niewłaściwe zastosowanie i zasądzenie na rzecz powoda dochodzonej
należności w postaci „odszkodowania”, a w istocie kary umownej w
wysokości 1650,00 zł za niewykonanie zobowiązania, w sytuacji, gdy kara
umowna może być zastrzeżona jedynie na wypadek niewykonania lub
nienależytego wykonania świadczenia niepieniężnego, a zawarta w § 15
umowy pożyczki łączącej powoda i pozwaną z dnia 26 marca 2010 r.
klauzula przewidująca „odszkodowanie” w wysokości 150,00 zł
miesięcznie, czyli 360% w skali roku była niedopuszczalna jako sprzeczna
z normą bezwzględnie obowiązującą i nieważna w świetle art. 58 § 1 k.c.,
- przepisów prawa procesowego, tj. art. 499 pkt 1 k.p.c. w zw. z art. 498 §
2 k.p.c. w brzmieniu obowiązującym na dzień orzekania, przez ich
niewłaściwe zastosowanie i orzeczenie w postępowaniu upominawczym
zgodnie z żądaniem pozwu o obowiązku zapłaty przez pozwaną kwoty
„odszkodowania” w wysokości 1650,00 zł wraz z ustawowymi odsetkami
od dnia 6 maja 2011 r., podczas gdy z treści pozwu, a nadto dołączonej do
niego umowy pożyczki w sposób oczywisty wynika, że roszczenie
skierowane wobec B.S. w zakresie żądania we wskazanej wysokości
„odszkodowania” było oczywiście bezzasadne, albowiem było nieważne
na zasadzie art. 58 § 1 i § 3 k.c., jako sprzeczne z art. 3531 k.c., nakaz
zapłaty w postępowaniu upominawczym nie mógł więc być wydany.
II NSNc 284/24
6
W oparciu o tak skonstruowane zarzuty skarżący wniósł o uchylenie
zaskarżonego nakazu zapłaty w całości i przekazanie sprawy do ponownego
rozpoznania Sądowi Rejonowemu w Bytomiu z pozostawieniem temu sądowi
rozstrzygnięcia o kosztach postępowania ze skargi nadzwyczajnej.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Wywiedziona w niniejszej sprawie skarga nadzwyczajna zasługiwała
na uwzględnienie.
W pierwszej kolejności zaznaczyć należy, że skuteczne wniesienie skargi
nadzwyczajnej uzależnione jest od spełnienia przesłanek formalnych. Odnoszą się
one do substratu zaskarżenia, terminu i podmiotów, które posiadają uprawnienie do
wywiedzenia tego środka. Zgodnie z art. 89 § 1 ustawy o SN, skarga nadzwyczajna
może być wniesiona od prawomocnego orzeczenia sądu powszechnego lub
wojskowego kończącego postępowanie w sprawie, które nie może być uchylone lub
zmienione w trybie innych nadzwyczajnych środków zaskarżenia. Artykuł 89 § 2
ustawy o SN stanowi, że uprawnionym do wywiedzenia tego środka zaskarżenia jest
Prokurator Generalny, Rzecznik Praw Obywatelskich oraz, w zakresie swojej
właściwości, Prezes Prokuratorii Generalnej Rzeczypospolitej Polskiej, Rzecznik
Praw Dziecka, Rzecznik Praw Pacjenta, Przewodniczący Komisji Nadzoru
Finansowego, Rzecznik Finansowy, Rzecznik Małych i Średnich Przedsiębiorców i
Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów. W myśl zaś art. 89 § 3 ustawy
o SN skargę nadzwyczajną wnosi się w terminie 5 lat od dnia uprawomocnienia się
zaskarżonego orzeczenia, a jeżeli od orzeczenia została wniesiona kasacja albo
skarga kasacyjna – w terminie roku od dnia ich rozpoznania. Niedopuszczalne jest
uwzględnienie skargi nadzwyczajnej na niekorzyść oskarżonego wniesionej po
upływie roku od dnia uprawomocnienia się orzeczenia, a jeżeli od orzeczenia została
wniesiona kasacja albo skarga kasacyjna – po upływie 6 miesięcy od dnia jej
rozpoznania. W tym zakresie należy mieć jednak także na względzie przepisy
przejściowe zawarte w ustawie o SN, w świetle których w okresie 6 lat od dnia wejścia
ustawy o Sądzie Najwyższym w życie (tj. 3 kwietnia 2024 r.), skarga nadzwyczajna
może być wniesiona od prawomocnych orzeczeń kończących postępowanie w
sprawach, które uprawomocniły się po dniu 17 października 1997 r. W takim jednak
II NSNc 284/24
7
przypadku krąg podmiotów legitymowanych do jej wniesienia jest jeszcze bardziej
zawężony i obejmuje wyłącznie Prokuratora Generalnego i Rzecznika Praw
Obywatelskich (art. 115 § 1 i 1a ustawy o SN).
Formalnoprawna analiza skargi nadzwyczajnej wniesionej w niniejszej
sprawie wskazuje na dopuszczalność dalszego jej procedowania. Została ona
bowiem wywiedziona od prawomocnego rozstrzygnięcia sądu powszechnego, jakim
jest nakaz zapłaty wydany w postępowaniu upominawczym przez Sąd Rejonowy w
Bytomiu, sygn. I 2 Nc 2085/11, który niewątpliwie także zakończył postępowanie w
sprawie. Nie wniesiono od niego środków zaskarżenia, nie jest także możliwe
skorzystanie z innych instrumentów jego wzruszenia. Autorem skargi nadzwyczajnej
jest Prokurator Generalny, który jest podmiotem legitymowanym do wystąpienia z
tym środkiem zaskarżenia. Skarga została wywiedziona w ustawowym terminie.
Jednocześnie, w przedmiotowej sprawie nie zachodzą ograniczenia, o których
stanowi art. 90 ustawy o SN.
Odnosząc się do istoty skargi nadzwyczajnej, w pierwszej kolejności wskazać
należy, że w świetle art. 89 § 1 ustawy o SN, jeżeli jest to konieczne dla zapewnienia
zgodności z zasadą demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego
zasady sprawiedliwości społecznej, od prawomocnego orzeczenia sądu
powszechnego lub sądu wojskowego kończącego postępowanie w sprawie może
być wniesiona skarga nadzwyczajna, o ile:
1. orzeczenie narusza zasady lub wolności i prawa człowieka i obywatela
określone w Konstytucji lub
2. orzeczenie w sposób rażący narusza prawo przez błędną jego wykładnię
lub niewłaściwe zastosowanie, lub
3. zachodzi oczywista sprzeczność istotnych ustaleń sądu z treścią zebranego
w sprawie materiału dowodowego
- a orzeczenie nie może być uchylone lub zmienione w trybie innych
nadzwyczajnych środków zaskarżenia.
Skarga nadzwyczajna jest środkiem o charakterze nadzwyczajnym (zob.
wyroki Sądu Najwyższego z: 15 marca 2023 r., II NSNc 35/23; z 29 marca 2023 r., II
NSNc 52/23; postanowienie Sądu Najwyższego z 19 kwietnia 2023 r., II NSNc 61/23).
II NSNc 284/24
8
Wykładnia art. 89 § 1 ustawy o SN nakazuje bowiem przyjąć, że nie każde wadliwe
orzeczenie powinno zostać wyeliminowane w tym trybie. Chodzi bowiem wyłącznie
o usunięcie z obrotu prawnego tych judykatów, które nie dają się pogodzić z
podstawowymi zasadami demokratycznego państwa prawnego (zob. wyrok Sądu
Najwyższego z 26 kwietnia 2023 r., II NSNc 68/23; postanowienie Sądu Najwyższego
z 26 kwietnia 2023 r., II NSNc 69/23).
W doktrynie i orzecznictwie konstytucyjnym podnosi się, że zasada
demokratycznego państwa prawnego w znaczeniu opisowym jest zbiorem różnych
wartości bezpośrednio lub pośrednio wyrażonych w Konstytucji RP, dotyczących
prawa, ustroju państwa oraz relacji między państwem a jednostką (zob. wyrok
Trybunału Konstytucyjnego z 25 listopada 1997 r., K 26/97). Jedną z
fundamentalnych powinności, możliwą do wyprowadzenia z zasady
demokratycznego państwa prawnego, jest obowiązek działania organów państwa na
podstawie i w granicach prawa. W toku postępowania sądowego przejawia się to
wyraźnie obowiązkiem przestrzegania przepisów procedury, właściwej dla danej
sprawy, a także przepisów prawa materialnego na podstawie których organ władzy
sądowniczej podejmuje określone decyzje (zob. postanowienie Sądu Najwyższego
z 26 kwietnia 2023 r., II NSNc 69/23).
Jak wynika z treści art. 39813 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy rozpoznaje skargę
kasacyjną w granicach zaskarżenia oraz w granicach podniesionych zarzutów; w
granicach zaskarżenia bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność
postępowania. Przepis ten na podstawie art. 95 pkt 1 ustawy o SN stosuje się
w postępowaniu w sprawie skargi nadzwyczajnej.
W niniejszej sprawie w istocie skarżący zarzuca, że Sąd Rejonowy w Bytomiu,
wydając zaskarżony nakaz zapłaty w nienależyty sposób uwzględnił zasady ochrony
konsumenta. Już na wstępie należy wskazać, że nie ulega wątpliwości, że pozwana
posiada status konsumenta w rozumieniu art. 221 k.c.
W ocenie skarżącego sąd meriti zobowiązany był ustalić czy dochodzone
roszczenie jest zasadne, a także to, czy nie doszło do naruszenia przepisów
chroniących pozwaną jako konsumentkę przed nieuczciwymi praktykami rynkowymi.
Sposób sformułowania zakresu zaskarżenia w rozpoznawanej skardze
nadzwyczajnej sprawia, że kluczowym zagadnieniem niniejszej kontroli
II NSNc 284/24
9
nadzwyczajnej jest to, czy organ władzy państwowej, jakim jest sąd, uwzględnił
konstytucyjne zobowiązanie państwa do ochrony konsumentów, wyrażone w art.
76 Konstytucji RP. Wszelkie pozostałe zarzuty sformułowane względem
zaskarżonego orzeczenia dotyczą jedynie możliwych naruszeń prawa będących
konsekwencją niewywiązania się z obowiązku wynikającego z art. 76 Konstytucji RP.
Sąd Najwyższy przychyla się do wyrażonego wcześniej stanowiska
uznającego art. 76 Konstytucji RP za dopuszczalny wzorzec kontroli orzeczeń na
podstawie art. 89 § 1 pkt 1 ustawy o SN oraz do przedstawionej w tym zakresie
interpretacji artykułu 76 Konstytucji RP przeprowadzonej w oparciu o orzecznictwo
Trybunału Konstytucyjnego (zob. wyroki Sądu Najwyższego z: 28 czerwca 2023 r., II
NSNc 208/23; 28 października 2020 r. i I NSNc 22/20; 25 listopada 2020 r., I NSNc
57/20). Podkreślić przy tym należy, że zarzut naruszenia art. 76 Konstytucji RP
należy formułować w powiązaniu z regulacjami prawa powszechnie obowiązującego
(tak także wyrok Sądu Najwyższego z 28 czerwca 2023 r., II NSNc 208/23).
Poprawnie sformułowany zarzut naruszenia art. 76 Konstytucji RP w realiach
niniejszej sprawy powinien uwzględniać także art. 3851 § 1 k.c. w myśl którego,
postanowienia umowy zawieranej z konsumentem nieuzgodnione indywidualnie nie
wiążą go, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi
obyczajami, rażąco naruszając jego interesy (niedozwolone postanowienia umowne).
Nie dotyczy to postanowień określających główne świadczenia stron, w tym cenę lub
wynagrodzenie, jeżeli zostały sformułowane w sposób jednoznaczny.
Przepis art. 3851 § 1 k.c. został wprowadzony do k.c. w wyniku implementacji
postanowień dyrektywy z 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w
umowach konsumenckich (Dz.Urz.UE 1993, Nr 95, s. 29, dalej: „Dyrektywa 93/13”).
Należy zaznaczyć, że z uwagi na to, że kształt polskiego prawa konsumenckiego jest
w zasadniczej mierze efektem implementowania uregulowań prawa unijnego,
konieczne jest dokonywanie oceny zachowania standardów ochrony konsumentów
także przez pryzmat zasad i wymagań prawa europejskiego (zob. wyroki Sądu
Najwyższego z: 15 grudnia 2021 r., I NSNc 147/21, pkt 10; z 25 listopada 2020 r., I
NSNc 57/20, pkt 14; z 28 października 2020 r., I NSNc 22/20, pkt 10).
Artykuł 3851 § 1 k.c. ma charakter ochronny dla konsumenta, czego wyrazem
jest wynikająca z treści tego artykułu sankcja bezskuteczności nieuzgodnionej
II NSNc 284/24
10
indywidualnie klauzuli, kształtującej jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z
dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy. Taki charakter ochronny mają
także przepisy przywołanej Dyrektywy 93/13.
Zauważyć należy, że poza bezpośrednim umocowaniem w art. 76 Konstytucji
RP, ochrona konsumentów, na mocy art. 9 Konstytucji RP znajduje podstawy także
w Traktacie o Funkcjonowaniu Unii Europejskiej (dalej: „TFUE”), a zważywszy, że
kształt polskiego prawa konsumenckiego jest w ogromnej mierze efektem
implementowania do krajowego porządku prawnego uregulowań unijnych, oczywiste
jest, że ochrona wynikająca z art. 76 Konstytucji RP nie może abstrahować od zasad
i wymagań prawa europejskiego (zob. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 13
września 2005 r., K 38/04; wyroki Sądu Najwyższego z: 28 czerwca 2023 r., II NSNc
208/23; 28 października 2020 r., I NSNc 22/20;). Stwierdzenie takie oznacza, że przy
interpretacji art. 76 Konstytucji RP należy uwzględnić Dyrektywę 93/13, której celem
jest zbliżenie przepisów państw członkowskich odnoszących się do nieuczciwych
warunków umownych w umowach konsumenckich (art. 1 ust. 1 Dyrektywy 93/13). W
preambule do tej dyrektywy wprost wskazano, że sądy i organy administracyjne
państw członkowskich muszą mieć do swojej dyspozycji stosowne i skuteczne środki
zapobiegające dalszemu stosowaniu nieuczciwych warunków w umowach
konsumenckich.
Z orzecznictwa TSUE wynika, że prawo europejskie kształtuje wyraźną
powinność przeprowadzania kontroli treści umów zawieranych z konsumentami (por.
postanowienie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 28 listopada 2018 r.,
C-632/17, PKO BP S.A. przeciwko Jackowi Michalskiemu). W orzecznictwie
Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej przyjmuje się także, że obowiązek
oceny nieuczciwego charakteru warunków umowy spoczywa na organach wymiaru
sprawiedliwości (wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 21 kwietnia
2016 r., Radlinge i Radlingerová, C-377/14). Sądy krajowe z urzędu weryfikują czy
postanowienia umowne mają nieuczciwy charakter, stosując przy tym przepisy
proceduralne w taki sposób, aby zapewnić konsumentowi skuteczną ochronę (wyrok
Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 30 maja 2013 r., Jőrös, C-397/11). Z
obowiązku tego nie zwalnia sądu brak aktywności po stronie konsumenta (wyrok z
14 czerwca 2012 r., Banco Español de Crédito SA, C-618/10). Sąd powinien
II NSNc 284/24
11
poinformować konsumenta, że postanowienie umowne jest niedozwolone, nie można
jednak uznać go za niewiążące, jeżeli konsument powoła się na to postanowienie
umowne (wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 21 lutego 2013 r.,
Banif Plus Bank Zrt., C-472/11).
Stanowisko takie znajduje potwierdzenie także w judykaturze Sądu
Najwyższego. Wskazuje się bowiem, że w każdym przypadku, w którym sąd
rozpoznaje sprawę dotyczącą skierowanego przeciwko konsumentowi roszczenia
wynikającego z umowy zawartej przez niego z przedsiębiorcą, ma on obowiązek
zbadać treść tej umowy, aby ocenić, w jakim zakresie konsument jest związany
postanowieniami takiej umowy, a zatem w konsekwencji czy dochodzone roszczenie
zasługuje na uwzględnienie, a jeśli tak, to w jakim zakresie (wyrok Sądu
Najwyższego z 30 czerwca 2022 r., I NSNc 646/21).
Sąd Rejonowy w Bytomiu był zobowiązany z urzędu dokonać oceny
abuzywności postanowień umowy pożyczki. Okoliczności wydania rozstrzygnięcia
oraz tryb procedowania jednoznacznie wskazują, że sąd meriti nie zbadał tej
okoliczności.
Sąd Najwyższy wyraźnie jednak podkreśla, że przyczyną uchylenia
zaskarżonego nakazu zapłaty nie jest jednoznaczne stwierdzenie istnienia
abuzywnych postanowień umownych przez Sąd Najwyższy, ale brak ich zbadania
w toku postępowania.
Sąd Rejonowy w Bytomiu powinien ocenić wszelkie okoliczności związane z
zawarciem ocenianej umowy pożyczki, jednoznaczności i precyzyjności użytych w
niej sformułowań, także z punktu widzenia prostoty użytego języka. Zasady
postępowania sądu w takich przypadkach w sposób niezwykle precyzyjny
zdefiniowane zostały w aktach prawnych i wyjaśnione w orzecznictwie sądów
krajowych i TSUE. W każdym przypadku – nawet w sytuacji bezczynności strony –
sąd ma obowiązek przestrzegać standardów ochrony konsumentów.
Na uwzględnienie zasługuje zatem zarzut naruszenia art. 76 Konstytucji RP.
Zgodnie z tym przepisem władze publiczne chronią konsumentów, użytkowników i
najemców przed działaniami zagrażającymi ich zdrowiu, prywatności i
bezpieczeństwu oraz przed nieuczciwymi praktykami rynkowymi. Zakres tej ochrony
określa ustawa. Sąd Najwyższy uznaje w swoim orzecznictwie powołany przepis
II NSNc 284/24
12
ustawy Konstytucji RP za dopuszczalny wzorzec kontroli orzeczeń na podstawie art.
89 § 1 pkt 1 ustawy o SN (wyrok Sądu Najwyższego z 23 marca 2022 r., I NSNc
503/21 i powołane w nim wcześniejsze orzecznictwo).
W świetle brzmienia art. 76 Konstytucji RP przyjąć należy, że przepis ten
wyraża konstytucyjną zasadę, która zobowiązuje organy państwa do podejmowania
działań w celu ochrony konsumentów przed nieuczciwymi praktykami rynkowymi
(zob. wyroki Trybunału Konstytucyjnego: z 13 września 2011 r., K 8/09; z 11 lipca
2011 r., P 1/10; z 2 grudnia 2008 r., K 37/07; z 17 maja 2006 r., K 33/05; z 13 września
2005 r., K 38/04; z 21 kwietnia 2004 r., K 33/03; z 26 września 2000 r., P 11/99; z 12
stycznia 2000 r., P 11/98; z 10 października 2000 r., P 8/99). Podkreślić przy tym
należy, że o nadaniu konstytucyjnej rangi ochronie praw konsumentów w art. 76
Konstytucji RP przesądziło uznanie, że „konsument jest słabszą stroną stosunku
prawnego i z tej racji wymaga ochrony, a więc pewnych uprawnień, które
doprowadziłyby do przynajmniej względnego zrównania pozycji kontrahentów” (zob.
wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 11 lipca 2011 r., P 1/10, OTK-A 2011, nr 6, poz.
53 pkt III. 2.4.; zob. także wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 13 września 2011 r., K
8/09). Jednocześnie jednak nie można tracić z pola widzenia tego, że celem tej
ochrony jest nie tyle faworyzowanie konsumentów, co tworzenie rozwiązań
prawnych, które pozwalają urzeczywistnić zasadę równorzędności stron stosunków
cywilnoprawnych (szerzej zob. wyroki Trybunału Konstytucyjnego: z 11 lipca 2011 r.,
P 1/10; z 15 marca 2011 r., P 7/09 i powołane tam orzecznictwo dotyczące art. 76
Konstytucji RP).
W orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego zaznacza się także, że art. 76
Konstytucji RP wyraża zasadę konstytucyjną zobowiązującą władzę publiczną – w
tym również sądy powszechne – do podejmowania działań mających na celu ochronę
konsumentów przed nieuczciwymi praktykami rynkowymi. Przepis ten powinien być
uwzględniany zarówno przez ustawodawcę na etapie stanowienia prawa, jak i przez
sądy powszechne, w procesie jego stosowania i dokonywania jego wykładni (zob.
wyroki Trybunału Konstytucyjnego z: 21 kwietnia 2004 r., K 33/03; 13 września 2005
r., K 38/04; 17 maja 2006 r., K 33/05; 13 września 2011 r., K 8/09). Także w
ugruntowanej judykaturze Sądu Najwyższego wyraźnie wskazuje się na obowiązek
uwzględniania tego przepisu przez sądy przy interpretacji i stosowaniu prawa (wyroki
II NSNc 284/24
13
Sądu Najwyższego z: 28 lipca 2021 r., I NSNc 179/20; 5 października 2021 r., I NSNc
366/21; 27 października 2021 r., I NSNc 180/21).
Mając na uwadze całość powyższej argumentacji, w ocenie Sądu
Najwyższego, w niniejszej sprawie uchylenie zaskarżonego nakazu zapłaty jest
konieczne dla zapewnienia zgodności z zasadą demokratycznego państwa
prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej. Zdefiniowana w
art. 89 § 1 ustawy o SN przesłanka ogólna skargi nadzwyczajnej jednoznacznie
nawiązuje do art. 2 Konstytucji RP, co czyni koniecznym dokonywanie jej wykładni
przy wykorzystaniu osiągnięć orzecznictwa i doktryny traktujących o tej
konstytucyjnej zasadzie (zob. m.in. wyrok Sądu Najwyższego z 22 czerwca 2022 r.,
I NSNc 205/21). Artykuł 2 Konstytucji RP stanowi, że Rzeczpospolita Polska jest
demokratycznym państwem prawnym, urzeczywistniającym zasady sprawiedliwości
społecznej. W orzecznictwie Sądu Najwyższego z art. 2 Konstytucji RP wywodzi się
także liczne szczegółowe zasady pochodne, takie jak: zasada sprawiedliwości
proceduralnej, zasada ochrony zaufania obywatela do państwa, zasada ochrony
praw słusznie nabytych, zasada ochrony interesów w toku, zasada niedziałania
prawa wstecz, zasada ne bis in idem czy zakaz nadmiernej ingerencji (zob. m.in.
wyrok Sądu Najwyższego z 8 marca 2022 r., I NSNc 22/21).
W badanej sprawie doszło do zagrożenia bezpieczeństwa konsumenta, które
to bezpieczeństwo expressis verbis podlega ochronie władz publicznych na
podstawie art. 76 Konstytucji RP. W judykaturze Sądu Najwyższego zauważa się, że
bezpieczeństwo w rozumieniu art. 76 Konstytucji RP obejmuje także bezpieczeństwo
prawne (wyrok Sądu Najwyższego z 6 lipca 2022 r., I NSNc 378/21). W wyroku Sądu
Najwyższego z 8 maja 2019 r., I NSNc 2/19, wyjaśniono obszernie, że: jedną z zasad
wywodzonych z zasady demokratycznego państwa prawnego (art. 2 Konstytucji) jest
zasada zaufania obywatela do państwa. Zasada ta wiąże się z bezpieczeństwem
prawnym jednostki. Wyraża się ona m.in. w takim stosowaniu prawa by nie stawało
się ono swoistą pułapką dla obywatela i aby mógł on układać swoje sprawy w
zaufaniu, iż nie naraża się na prawne skutki, których nie mógł przewidzieć w
momencie podejmowania decyzji i działań oraz w przekonaniu, iż jego działania
podejmowane zgodnie z obowiązującym prawem będą także w przyszłości
uznawane przez porządek prawny (wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 7 lutego
II NSNc 284/24
14
2001 r., K 27/00). W wyroku z 14 czerwca 2000 r., P 3/00, Trybunał Konstytucyjny
wyraźnie wskazał, że bezpieczeństwo prawne jednostki związane z pewnością prawa
umożliwia przewidywalność działań organów państwa oraz prognozowanie działań
własnych.
Jedną ze składowych zasady demokratycznego państwa prawnego jest
zasada zaufania obywatela do państwa, wyrażająca się również w możności
oczekiwania przez obywatela, aby organy państwa prawidłowo stosowały
obowiązujące przepisy prawa, skoro zgodnie z art. 7 Konstytucji RP organy władzy
publicznej działają na podstawie i w granicach prawa (zob. m.in. wyrok
Sądu Najwyższego z 17 czerwca 2020 r., I NSNc 47/19).
W świetle powyższego, Sąd Najwyższy stwierdził, że w niniejszej sprawie
doszło do naruszenia zasad i wartości wywodzonych z Konstytucji RP, zwłaszcza
w zakresie art. 76 Konstytucji RP i w konsekwencji art. 2 Konstytucji RP, a także
uchybiono przepisom ustawowym, co skutkowało koniecznością wyeliminowania
zaskarżonego nakazu zapłaty z obrotu prawnego, a w konsekwencji uchyleniem go
i przekazaniem sprawy Sądowi Rejonowemu w Bytomiu do ponownego rozpoznania.
Pozwana miała prawo oczekiwać, że określone standardy ochrony konsumenta będą
respektowane przez sąd w toku rozpoznawania sprawy, który z urzędu powinien
podejmować wynikające z przepisów prawa czynności.
Sąd Rejonowy w Bytomiu, ponownie rozpoznając sprawę, powinien wykonać
ciążący na nim ex lege obowiązek oceny legalności zawartej umowy kredytu i
skuteczności jej poszczególnych postanowień. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy
sąd powinien przeanalizować wszystkie okoliczności zawarcia spornej umowy,
mając na względzie wymagania ochrony konsumenckiej.
Z uwagi na uznanie za zasadne powyższych zarzutów, zbędne było
odnoszenie się do pozostałych podnoszonych przez skarżącego zarzutów skargi
nadzwyczajnej.
Wobec powyższego, postanowiono jak w sentencji.
Rozstrzygnięcie o kosztach w postępowaniu przed Sądem Najwyższym
uzasadnione jest treścią stosowanego odpowiednio do postępowania w sprawie ze
skargi nadzwyczajnej art. 39818 k.p.c., zgodnie z którym w razie wniesienia skargi
kasacyjnej przez Prokuratora Generalnego, Rzecznika Praw Obywatelskich lub
II NSNc 284/24
15
Rzecznika Praw Dziecka koszty procesu podlegają wzajemnemu zniesieniu, co
oznacza, że każda ze stron ponosi koszty związane z jej udziałem w postępowaniu.
[P.Sz.]
Do wyroku i uzasadnienia zdanie odrębne złożył SSN Oktawian Nawrot.
Zdanie odrębne SSN Oktawiana Nawrota
do WYROKU i uzasadnienia Sądu Najwyższego z dnia 19 marca
2025 r., II NSNc 284/24
1. Wyrokiem z 18 marca 2025 r. Sąd Najwyższy uchylił w całości nakaz zapłaty
w postępowaniu upominawczym Sądu Rejonowego w Bytomiu z 11 maja 2011 r.,
sygn. I 2Nc 2085/11 i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania temu Sądowi,
znosząc zarazem wzajemnie między stronami koszty postępowania przed Sądem
Najwyższym wywołane wniesioną skargą nadzwyczajną.
U podstaw takiego rozstrzygnięcia legła ocena, iż zaskarżony w sprawie
skargą nadzwyczajną nakaz zapłaty w postępowaniu upominawczym naruszył art. 76
Konstytucji RP.
2. Nie zgadzam się z rozstrzygnięciem zawartym w powołanym wyżej wyroku
Sądu Najwyższego ani z jego uzasadnieniem.
3. Rozważania Sądu Najwyższego zamieszczone w uzasadnieniu wyroku nie
korespondują ze skargą nadzwyczajną, a w szczególności podniesionymi w niej
zarzutami.
W kontekście powyższego przede wszystkim wskazać należy, że skarga
nadzwyczajna sporządzona została w sposób niezwykle chaotyczny i w niektórych
elementach pozostawała wewnętrznie sprzeczna. Już sam sposób skonstruowania
zarzutów powinien budzić daleko idące wątpliwości.
II NSNc 284/24
16
Pierwsza grupa podniesionych zarzutów dotyczyła naruszenia zasad,
wolności i praw człowieka i obywatela określonych w art. 2, 20, 45 ust. 1 oraz 76
Konstytucji RP. Skarżący w przeważającej części wiązał je z występującymi w
umowie postanowieniami dotyczącymi „odszkodowania”. W ramach pierwszego z
zarzutów naruszenia prawa materialnego, te same postanowienia umowne
kwalifikował jako dotyczące „odsetek umownych”, w drugim zarzucie
materialnoprawnym jako postanowienia dotyczące „kosztów pozaodsetkowych w
postaci opłaty odszkodowawczej”, w trzecim – ponownie – jako „odszkodowanie”,
podobnie jak i w zarzucie dotyczącym rażącego naruszenia przepisów prawa
procesowego. Dodatkowo zauważyć należy, że w ramach uzasadnienia zarzutów
rażącego naruszenia prawa, te same postanowienia umowy kwalifikował także jako
dotyczące „kary umownej”.
Uzasadnienie skargi nadzwyczajnej w zasadzie jedynie w punkcie pierwszym
nie budziło wątpliwości interpretacyjnych, tj. w części, w której przedstawiony
został stan sprawy.
Następny wyodrębniony element uzasadnienia, zatytułowany „Uzasadnienie
podstaw skargi nadzwyczajnej”, to wbrew tytułowi, swoiste wprowadzenie
do kolejnej części uzasadnienia, w której skarżący faktycznie skarżący starał się
wykazać zasadność poszczególnych zarzutów. Cel jego wyodrębnienia przez
skarżącego pozostaje zatem niejasny, bowiem na niecałej stronie wyrażonych
zostało kilka ogólnych uwag dotyczących zasady demokratycznego państwa
prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej, bez
jakiegokolwiek odniesienia do okoliczności sprawy.
Kolejna wyodrębniona część uzasadnienia zatytułowana została: „Podstawa
funkcjonalna skargi nadzwyczajnej – konieczność zapewnienia zgodności z zasadą
demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości
społecznej”. Już samo sformułowanie tytułu wskazanej części wskazuje, że
przynajmniej częściowo pokrywa się on z uwagami zawartymi w części ją
poprzedzającej. W ramach tej części skarżący w pierwszej kolejności wskazał na
znaczenie przesłanki funkcjonalnej dla skargi nadzwyczajnej, następnie na znaczenie
wywodzonej z art. 2 Konstytucji RP zasady lojalności prawa względem obywateli,
aby od tego przejść do opisu przesłanek szczególnych skargi nadzwyczajnej.
II NSNc 284/24
17
Następnie skarżący szeroko opisał zasadniczą funkcję skargi nadzwyczajnej
jako środka umożliwiającego eliminowanie z obrotu prawnego orzeczeń
naruszających porządek demokratycznego państwa prawnego. Od tego wątku
nastąpiło przejście do kwestii wyczerpania przez stronę toku instancji przed
wniesieniem skargi nadzwyczajnej.
W dalszych rozważaniach pojawiła się jednozdaniowa wzmianka dotycząca
art. 20 Konstytucji RP oraz ogólne uwagi odnoszące się do ochrony konsumenta na
podstawie art. 76 Konstytucji RP. Jak zaznaczył skarżący właśnie „w świetle zasady
ochrony konsumenta przed nieuczciwymi praktykami rynkowymi” zaskarżony nakaz
zapłaty „nie może się ostać” (k. 17).
Ostatni element uzasadnienia tej części skargi nadzwyczajnej odnosił się zaś
do art. 45 ust. 1 Konstytucji RP dotyczącego prawa do sądu oraz zasygnalizowania
rażącego naruszenia art. 3531 i art. 58 § 2 k.c.
Reasumując w części uzasadnienia skargi nadzwyczajnej dotyczącej –
zgodnie z jej tytułem – przesłanki funkcjonalnej zawarte zostały ogólne uwagi
odnoszące się do zasady demokratycznego państwa prawnego
urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej, które nie zostały w żaden
sposób odniesione do okoliczności sprawy, a także uwagi dotyczące wybranych
zasad konstytucyjnych, również niepowiązanych z okolicznościami sprawy.
Kolejna wyodrębniona część uzasadnienia zatytułowana została „Naruszenie
art. 45 ust. 1 i art. 76 Konstytucji”. W części tej skarżący przedstawiał konstytucyjny,
a także unijny standard ochrony konsumenta, związany ze stosowaniem art. 76
Konstytucji RP, art. 12 TFUE oraz Dyrektywy 93/13 z dnia 5 kwietnia 1993 r. w
sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich. Żadna część
uzasadnienia nie odnosiła się natomiast do art. 45 ust. 1 Konstytucji RP.
Zwrócić również należy uwagę na ostatni akapit opisywanej części, w którym
skarżący stwierdził, że „wywiedzenie skargi nadzwyczajnej od kwestionowanego
nakazu jest konieczne, celem zapewnienia zgodności orzeczenia z zasadą
demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości
społecznej” (k. 21). Powyższe prowadzi do wniosku, że wywód dotyczący przesłanki
szczególnej skargi nadzwyczajnej skarżący traktował jako uzasadnienie
II NSNc 284/24
18
występowania w sprawie przesłanki funkcjonalnej, tym bardziej, że w części
dotyczącej właśnie przesłanki funkcjonalnej, konkluzja tego rodzaju się nie pojawiła.
Ostatnia, wyróżniona przez skarżącego, część uzasadnienia zatytułowana
została „Rażące naruszenie prawa”. Po łącznym wymienieniu wszystkich przepisów
Kodeksu cywilnego oraz Kodeksu postępowania cywilnego, których naruszenie
skarżący podniósł w petitum skargi w ramach czterech różnych zarzutów, przytoczył
treść art. 3851 § 1-4 i 3852 k.c. Następnie skarżący stwierdził, że w sprawie doszło do
„ukształtowania praw i obowiązków konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi
obyczajami” (k. 23). Konkludując ten wątek skarżący stwierdził, że „wydanie w
niniejszej sprawie orzeczenia nakazującego zapłatę (…) jest oczywiście
niesprawiedliwe i niewątpliwie naruszyło zasadę pochodną zaufania obywatela do
Państwa, z którą wiąże się bezpośrednio zasada bezpieczeństwa prawnego” (k. 24).
Następnie skarżący ponownie podjął wywód dotyczący naruszenia zasady
demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości
społecznej, a także konstytucyjnej ochrony konsumenta.
Kolejne dwie strony uzasadnienia zarzutów „rażącego naruszenia prawa”
dotyczyły konstytucyjnej zasady proporcjonalności oraz – ponownie – celów
skargi nadzwyczajnej.
W dalszej części uzasadnienia skarżący scharakteryzował zasadę swobody
umów, uwzględniając szerzej zarówno poglądy doktryny, jak i orzecznictwo.
Skarżący ponownie nie odniósł tych rozważań do okoliczności sprawy, zastępując
brakujący wywód kategorycznym stwierdzeniem: „sąd stosując przepisy w niniejszym
postępowaniu upominawczym wydał orzeczenie, które w świetle zasady
poszanowania godności człowieka i ochrony konsumenta przed nieuczciwymi
praktykami rynkowymi, nie może się ostać” (k. 27-28). Na marginesie zauważyć
należy, że zarzut, do którego opisywana część uzasadnienia mogłaby się odnosić,
dotyczył naruszenia art. 3531 w zw. z art. 58 § 1 i § 3 k.c. Skarżący nie tylko w żaden
sposób nie odniósł się do art. 58 § 1 i § 3 k.c., ale skonkludował naruszenie zasady
poszanowania godności człowieka, do której nie odnosi się żaden z zarzutów skargi.
Dalsze rozważania Prokuratora Generalnego dotyczyły treści art. 471 w zw. z
art. 473 § 1 k.c. oraz § 15 umowy pożyczki. Po przytoczeniu treści wskazanych
przepisów ustawy skarżący wskazał, że przepis umowy wymaga „rozważenia w
II NSNc 284/24
19
płaszczyźnie innych niż powołane przez powoda regulacji prawnych, mających przy
tym charakter norm bezwzględnie obowiązujących, a to art. 483 k.c., normującego
konstrukcję kary umownej” (k. 29). W ten sposób jednak ponowie doszło do
swoistego błędu przesunięcia kategorialnego i kwalifikacji określonej praktyki przez
pryzmat innej normy prawnej, a w ślad za tym innej instytucji prawnej,
aniżeli wskazywana w pozostałej części skargi.
Ze wskazaną częścią uzasadnienia powiązane zostały rozważania dotyczące
– jak się wydaje – naruszenia art. 483 i 484 k.c., które, jednakże nie zostały objęte
stosownym zarzutem. Wskazać jednocześnie należy, że w uzasadnieniu skargi
nadzwyczajnej z naruszeniem tych właśnie przepisów skarżący wiązał naruszenie
art. 58 § 1 k.c., nie zaś z naruszeniem przepisów podniesionych w jej zarzutach.
Kolejne uwagi analizowanej części uzasadnienia skargi nadzwyczajnej
dotyczyły art. 58 § 3 k.c. Jak wynika w powyższych uwag, naruszenie art. 58 § 3 k.c.
w ramach zarzutów powiązane zostało z naruszeniem art. 3531 k.c., nie zaś art. 471
i 473 § 1 k.c.
W dalszej części skargi skarżący ponownie wrócił do kwestii naruszenia art.
3531 k.c. Tym razem jednak wywód skarżącego stanowił konkluzję rozważań w
zakresie naruszenia art. 481 i 58 § 3 k.c., które nie korespondowały z żadnym
z podniesionych zarzutów.
W następnych trzech akapitach uzasadnienia skargi nadzwyczajnej skarżący
wskazał na naruszenie art. 3851 k.c., co skonkludował: „sąd rażąco naruszając
przepis art. 3531 k.c. w zw. z art. 58 § 1 i § 3 k.c. wydał więc nakaz zapłaty w oparciu
o nieważne postanowienia umowne” (k. 32).
Kolejna część uzasadnienia, trzy akapity, z czego dwa stanowią przytoczenie
treści przepisów prawnych, dotyczyła naruszenia art. 499 pkt 1 k.p.c. w zw. z art. 498
§ 2 k.p.c. Zauważyć jednakże należy, że i w tym zakresie nie korespondowała ona z
treścią zarzutu, w którym skarżący zarzucił rażące naruszenie przepisów prawa
procesowego z uwagi na naruszenie prawa materialnego, tj. art. 58 § 1 i § 3 oraz art.
3531 k.c. W ramach uzasadnienia zarzutu skarżący do art. 3531 k.c. jedynie zawarł
odesłanie, poprzez umieszczenie wzmianki w nawiasie, zaś kwestię naruszenia art.
art. 58 § 1 i § 3 k.c. całkowicie pominął.
II NSNc 284/24
20
Ostania część uzasadnienia skargi nadzwyczajnej dotyczącej „rażącego
naruszenia prawa” zawierała wywód dotyczący naruszenia norm konstytucyjnych
oraz formalnych warunków wniesienia skargi nadzwyczajnej.
4. Z uwagi na powyższe wskazać należy, że uzasadnienie skargi
nadzwyczajnej nie tylko nie korespondowało z podniesionymi zarzutami, ale również
dotknięte było wielokrotnie błędem ignoratio elenchi. Skarżący, w ramach
wyróżnionych przez siebie części uzasadnienia, dowodził nieadekwatnych zarzutów.
W części dotyczącej naruszenia przesłanki funkcjonalnej skarżący dowodził
naruszenia zasad, wolności i praw człowieka i obywatela, które mogą być
podnoszone w ramach pierwszej przesłanki szczególnej. Na marginesie zauważyć
należy, że tym ostatnim zarzutem nie może być objęte naruszenie zasady
demokratycznego państwa prawnego realizującego zasady sprawiedliwości
społecznej ani zasad z niej wywodzonych, na co wielokrotnie wskazywał Sąd
Najwyższy (spośród wielu zob. wyroki Sądu Najwyższego z: 27 stycznia 2021 r., I
NSNc 147/20; 31 sierpnia 2021 r., I NSNc 82/20; 8 grudnia 2022 r., I NSNc 575/21;
24 maja 2023 r., II NSNc 127/23), a co skarżący uczynił. W ramach uzasadnienia
zarzutu „naruszenia art. 45 ust. 1 i art. 76 Konstytucji” skarżący dowodził naruszenia
zasady demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego zasady
sprawiedliwości społecznej. W ramach ostatniej części uzasadnienia skargi
nadzwyczajnej, zatytułowanej „rażące naruszenie prawa”, skarżący dowodził
zarówno naruszenia przesłanki ogólnej skargi nadzwyczajnej, pierwszej przesłanki
szczególnej, w tym praw konstytucyjnych, których naruszenia jednakże nie podniósł
w żadnym z zarzutów, jak i przepisów praw materialnego i procesowego
niekorespondujących z daną częścią wywodu lub treścią zarzutów.
5. Zgodnie z art. 95 pkt 1 u.SN, w zakresie nieuregulowanym przepisami
ustawy o Sądzie Najwyższym do skargi nadzwyczajnej, w tym postępowania w
sprawie tej skargi, stosuje się w zakresie spraw cywilnych przepisy ustawy z dnia 17
listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego dotyczące skargi kasacyjnej, z
wyłączeniem art. 3984 § 2 oraz 3989. Stosownie wyłączone zostały przepisy
statuujące obowiązek zamieszczenia w skardze wniosku o jej przyjęcie do
rozpoznania i jego uzasadnienia, a także instytucji tzw. przedsądu. Tak wąskie
określenie przepisów dotyczących skargi kasacyjnej, które nie znajdują
II NSNc 284/24
21
zastosowania w odniesieniu do skargi nadzwyczajnej oraz postępowania w sprawie
tej skargi, nie pozostawia wątpliwości, że pozostałe przepisy dotyczące skargi
kasacyjnej znajdują zastosowanie. W szczególności wskazać należy art. 3984 § 1
k.p.c. określający wymagania konstrukcyjne skargi kasacyjnej, jako szczególnego
środka odwoławczego. Wymagania te mają charakter wad nieusuwalnych i powodują
odrzucenie skargi a limine. Podkreślić przy tym należy, że warunkiem
wystarczającym, a zarazem koniecznym, do odrzucenia skargi jest brak
któregokolwiek z jej elementów konstrukcyjnych (por. postanowienia
Sądu Najwyższego z: 11 maja 2006 r., III CSK 144/06; 13 czerwca 2008 r.,
III CSK 104/08).
Artykuł 3984 § 1 pkt 2 k.p.c. nakłada na wnoszącego skargę obowiązek
przytoczenia podstaw kasacyjnych i ich uzasadnienie. Zarówno w orzecznictwie, jak
i w doktrynie, wskazuje się, że prawidłowe uzasadnienie podstaw skargi polega na
rzeczowym przedstawieniu argumentacji prawniczej w celu wykazania ich
zasadności. Jednocześnie autor skargi nie powinien wychodzić poza ramy
przytoczonych podstaw. Jak wynika z punktu 3 i 4 niniejszego zdania odrębnego
skarżący obowiązkowi temu w sposób oczywisty nie sprostał.
6. Z powyższych względów Sąd Najwyższy, na podstawie art. 3986 § 2
i 3 k.p.c. w zw. z art. 95 pkt 1 u.SN, powinien odrzucić skargę nadzwyczajną.
7. Niezależenie od powyższego zauważyć należy, że uzasadnienie wyroku
Sądu Najwyższego z 19 marca 2025 r., II NSNc 284/24, jest bardzo ogólnikowe, w
istocie pomijające podniesione w ramach skargi zarzuty, a w części zasadniczej
wewnętrznie sprzeczne. Istota uzasadnienia sprowadza się bowiem do wykazania
naruszenia przez zaskarżony nakaz zapłaty art. 76 Konstytucji RP.
Słusznie w tym kontekście Sąd Najwyższy, odwołując się do wcześniejszego
orzecznictwa podkreśla, że „zarzut naruszenia art. 76 Konstytucji RP należy
formułować w powiązaniu z regulacjami prawa powszechnie obowiązującego” (s. 8
uzasadnienia). Następnie jednak Sąd Najwyższy wskazuje, że zarzut naruszenia art.
76 Konstytucji RP w realiach rozpatrywanej skargi nadzwyczajnej nie spełnia tego
warunku, gdyż „[p]oprawnie sformułowany zarzut naruszenia art. 76 Konstytucji RP
w realiach niniejszej sprawy powinien uwzględniać także art. 3851 § 1 k.c. …” (s. 8
uzasadnienia). W konsekwencji Sąd Najwyższy najpierw skonstatował błędne
II NSNc 284/24
22
skonstruowanie zarzutu skargi nadzwyczajnej, aby następnie uznać ten zarzut i na
tej podstawie uchylić zaskarżony nakaz zapłaty.
[P.Sz.]
[r.g.]
