II NSNc 216/24
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w składzie:
Dnia 16 lipca 2025 r.
SSN Grzegorz Pastuszko (przewodniczący, sprawozdawca)
SSN Maria Szczepaniec
Jarosław Gałkiewicz (ławnik Sądu Najwyższego)
w sprawie z powództwa G. B.
przeciwko D. M.
o zapłatę,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw
Publicznych w dniu 16 lipca 2025 r.
skargi nadzwyczajnej wniesionej przez Prokuratora Generalnego od wyroku Sądu
Rejonowego w Gliwicach z 5 marca 2019 r., sygn. VII GC 2999/18:
1. oddala skargę nadzwyczajną;
2. znosi wzajemnie między stronami koszty postępowania
przed Sądem Najwyższym wywołane wniesioną skargą
nadzwyczajną.
Jarosław Gałkiewicz
Grzegorz Pastuszko
Maria Szczepaniec
[D.Z.]
II NSNc 216/24
2
UZASADNIENIE
Wyrokiem z 5 marca 2019 r. w sprawie VII GC 2999/18, Sąd Rejonowy
w Gliwicach zasądził od D. M. (dalej: „pozwany”) na rzecz G. B. (dalej: „powód”)
kwotę 10 000 zł z odsetkami ustawowymi za opóźnienie w transakcjach handlowych
od kwoty 5000 zł, od 19 czerwca 2016 r. do dnia zapłaty i od kwoty 5000 zł od 23
czerwca 2016 r. do dnia zapłaty oraz zasądził od pozwanego na rzecz powoda kwotę
2117 zł tytułem zwrotu kosztów procesu.
W uzasadnieniu nakazu zapłaty sporządzonego na podstawie art. 92 ustawy
z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym (tekst jedn. Dz.U. 2024, poz. 622,
dalej: „u.SN”) wskazano, że pozwem z 19 kwietnia 2018 r. powód wniósł
o zasądzenie od pozwanego kwoty 10 000 zł wraz z odsetkami ustawowymi
za opóźnienie w transakcjach handlowych, liczonymi od kwoty 5000 zł od dnia
19 czerwca 2016 r. do dnia zapłaty oraz od kwoty 5000 zł od dnia 23 czerwca 2016 r.
do dnia zapłaty. Powód wniósł jednocześnie o zasądzenie kosztów postępowania,
w tym kosztów zastępstwa prawnego, według norm prawem przewidzianych.
W uzasadnieniu powód wskazał, że 27 czerwca 2014 r. strony zawarły umowę
pożyczki nr […] wraz z aneksem nr 1 z 1 września 2015 roku, na podstawie której
powód udzielił pozwanemu pożyczki w kwocie 100 000 zł, zaś pozwany zobowiązał
się do jej zwrotu w określonym terminie wraz z odsetkami w wysokości 1%
miesięcznie liczonymi od kwoty pożyczki, tj. 1000 zł miesięcznie oraz opłatą
administracyjną za obsługę, administrowanie i monitorowanie pożyczki w wysokości
4000 zł miesięcznie, płatnych na podstawie wystawionych przez powoda faktur VAT.
Powód wystawił fakturę VAT nr […] na kwotę 5000 zł z terminem płatności na 22
czerwca 2016 r. Następnie 29 lipca 2014 r. strony zawarły kolejną umowę pożyczki
nr […] wraz z aneksem z 15 września 2014 r., w której powód udzielił pozwanemu
pożyczki w kwocie 100 000 zł, zaś pozwany zobowiązał się do jej zwrotu. Pozwany
zobowiązał się także do uiszczenia odsetek w wysokości 1% miesięcznie, liczonych
od kwoty pożyczki oraz opłaty administracyjnej za obsługę, administrowanie oraz
monitorowanie pożyczki w wysokości 5000 zł miesięcznie, płatnych na podstawie
wystawianych przez powoda faktur VAT. Na mocy aneksu z 15 września 2014 r.
została zmieniona m.in.: wysokość opłaty administracyjnej, która w nowym brzmieniu
II NSNc 216/24
3
umowy opiewała na kwotę 4000 zł. Powód z tytułu odsetek oraz opłaty
administracyjnej wystawił pozwanemu fakturę VAT nr […] na kwotę 5000 zł z
terminem płatności na 18 czerwca 2016 r.
Wobec braku uiszczenia przez pozwanego należności wynikających
z ww. faktur VAT powód wystosował wezwanie do zapłaty z 24 lipca 2017 r. Pozwany
nie ustosunkował się do jego treści i nie dokonał spłaty zadłużenia.
W dniu 12 czerwca 2018 r. Referendarz sądowy w Sądzie Rejonowym
w Gliwicach wydał nakaz zapłaty w postępowaniu toczącym się
pod sygn. VII GNc 1905/18, w którym uwzględnił roszczenie powoda w całości.
Pozwany wniósł sprzeciw od nakazu zapłaty, zaskarżając go w całości i podniósł
zarzut rozliczenia wystawionych przez powoda faktur VAT. Twierdził on, że zgodnie
z treścią ww. umowy część środków pozyskanych ze sprzedaży nieruchomości
będących przedmiotem przewłaszczenia przez powoda (położonych w J. oraz W.)
miała zostać przeznaczona na spłatę pożyczki oraz należności wynikających z faktur
VAT wystawionych w związku z zawartymi umowami. Jego zdaniem powód dokonał
sprzedaży jednej z nieruchomości, nie przeznaczając jednocześnie części
uzyskanych środków ze sprzedaży na spłatę zobowiązań pozwanego. Stąd – jak
podnosi - powód niezasadnie domaga się zapłaty należności wskazanych w treści
faktur VAT.
W odpowiedzi na sprzeciw powód podtrzymał dotychczasowe stanowisko
procesowe. W uzasadnieniu zaprzeczył okoliczności zawarcia przez strony ustnej
umowy, na którą powoływał się pozwany. Argumentował, że działanie pozwanego –
który nie przedłożył żadnych dowodów – zmierza do przedłużenia postępowania.
Wskazał też na zasadność dochodzonego roszczenia, podkreślając, że pozwany nie
spłacił należności wynikającej z treści faktur VAT mimo wystosowania wezwania
do zapłaty. Jednocześnie zwrócił uwagę na brak możliwości przedłożenia dalszych
dowodów z dokumentów po złożonym sprzeciwie, wiążący się z tym, że w takiej
sytuacji wszelkie dowody należy uznać za spóźnione.
Sąd ustalając stan faktyczny oparł się na dokumentach: umowie pożyczki
nr […] z 27 czerwca 2014 r., aneksie nr 1 do umowy pożyczki nr […], zgodzie D. M.
na zawarcie aneksu, fakturze VAT nr […], umowie pożyczki nr […] z 29 lipca 2014 r.,
aneksie nr 1 do umowy pożyczki nr […], fakturze VAT nr […]. Ustalił przy tym, że w
II NSNc 216/24
4
sprawie bezsporne było, że strony zawarły umowy pożyczki o numerach […] i […] o
łącznej wartości 200 000 zł i że powód dochodził pozwem zapłaty odsetek
kapitałowych w jednostkowej wysokości 1000 zł i opłat administracyjnych w
jednostkowej wysokości 4000 zł objętych fakturami VAT o numerach […] i […],
których łączna wartość opiewała na 10 000 zł.
Dokonując kwalifikacji prawnej, Sąd zastosował przepisy umowy pożyczki
z art. 720 k.c. Podał przy tym, że do zwyczajowych postanowień takich umów należy
umieszczenie odpowiedniego oprocentowania kwoty pożyczki. Zarazem podniósł,
że do obowiązków dłużnika wynikających z dyspozycji art. 720 k.c. ustawa
nie zalicza konieczności uiszczenia opłat dodatkowych - taki obowiązek może być
wprowadzony do treści umowy, co wynika z zasady swobody umów, uregulowanej
w art. 3531 § 1 k.c.
Sąd zaznaczył, że w rozpatrywanym przypadku bezspornym było zawarcie
pożyczek oraz treść umów. Strona pozwana ograniczyła się jedynie do zarzucenia
poczynienia przez strony umowy nowych ustaleń na mocy ustnej umowy, zgodnie
z którymi środki uzyskane ze sprzedaży nieruchomości przeznaczone miały zostać
na spłatę zobowiązania wynikającego z umów pożyczek.
W dalszej kolejności Sąd powołał się na art. 6 k.c. oraz art. 3 k.p.c., wskazując,
że co do zasady na stronie powodowej spoczywa obowiązek udowodnienia faktów
pozytywnych, które uzasadniają zasadność powództwa. Pozwany, chcąc zaprzeczyć
zasadności powództwa, winien wykazać istnienie tak zwanych faktów tamujących,
czy też przeszkadzających. Do takich faktów zaliczyć można okoliczności,
które uniemożliwiły powstanie prawa powoda, czy też wykazanie bezzasadności
wysokości roszczenia. Jeżeli strona pozwana chciała zaprzeczyć zasadności
roszczenia powoda, to winna była przedstawić na tę okoliczność stosowne dowody,
a tego nie uczyniła. Samo twierdzenie strony nie jest dowodem, a twierdzenie
dotyczące istotnych dla sprawy okoliczności (art. 227 k.p.c.) powinno
być udowodnione przez stronę to twierdzenie zgłaszającą.
Jak podniósł Sąd Rejonowy, dla wykazania swojego roszczenia powód
przedłożył umowy pożyczki nr […] i […], aneksy do umów pożyczki., zgodę małżonki
pozwanego na zaciągnięcie pożyczki oraz faktury VAT nr […] i […] i przedsądowe
wezwanie do zapłaty. Stąd w ocenie Sądu udowodnione zostały okoliczności
II NSNc 216/24
5
przemawiające za uwzględnieniem powództwa. Odtworzenie na podstawie
dowodów stosunku prawnego łączącego strony było uzasadnione, tym bardziej, że
pozwany nie zakwestionował tychże okoliczności.
Sąd podniósł przy tym, że ciężar wykazania faktów uzasadniających
oddalenie powództwa spoczywał na pozwanym. Tymczasem na tę okoliczność
nie przedstawił on żadnych dowodów, poza swoimi twierdzeniami zawartymi
w sprzeciwie od nakazu zapłaty. W ich świetle za bezzasadnością roszczenia
powoda przemawiała okoliczność zawarcia przez strony ustnej umowy, na mocy
której zadłużenie pozwanego wynikające z zawartych umów pożyczek miało zostać
pokryte ze środków pozyskanych ze sprzedaży nieruchomości, oznaczonej
w obydwu umowach pożyczek jako przedmiot przewłaszczenia na zabezpieczenie.
Jak zaznaczył Sąd, pozwany nie wykazał ani okoliczności zawarcia tej umowy,
ani też okoliczności sprzedaży tejże nieruchomości. W toku procesu nie podniósł
innych zarzutów, nie składał dalszych pism procesowych, nie zakwestionował
pozostałych twierdzeń powoda, , nie wskazał żadnego przypadku, w którym
naliczenie odsetek, jak również opłat administracyjnych, byłoby nieprawidłowe,
nie dowiódł, że dokonał jakichkolwiek innych wpłat na poczet spłaty należności,
które pomniejszałyby roszczenie powoda.
Sąd wypowiedział się także o biernej postawie pozwanego oraz wskazał
na duży stopień ogólności formułowanych przez niego zarzutów. W tym kontekście
przypomniał, że dokonał rekonstrukcji ustaleń faktycznych sprawy na podstawie
dowodów z dokumentów przedłożonych przez powoda, których pozwany
nie kwestionował. Nie znalazł przy tym podstaw, by zakwestionować te dowody
z urzędu, ani też, by skorzystać z uprawnienia art. 232 zd. 2 k.p.c. W jego ocenie
wyręczanie jednej ze stron w inicjatywie dowodowej (pozwanego) oznaczałoby
zachwianie równowagi procesowej oraz zasady kontradyktoryjności. Zdaniem Sądu
w rozpatrywanej sprawie nie zachodziła sytuacja uzasadniająca dopuszczenie
dowodu z urzędu. Jak zauważył, w rozpatrywanej sprawie zasadnym było domaganie
się przez powoda zapłaty odsetek kapitałowych oraz opłat administracyjnych,
na poczet których wystawione zostały faktury VAT nr […] i […], których łączna
wartość opiewała na 10 000 zł o czym Sąd orzekł w wyroku. O odsetkach Sąd orzekł
na podstawie art. 7 ustawy z dnia 8 marca 2013 roku o przeciwdziałaniu
II NSNc 216/24
6
nadmiernym opóźnieniom w transakcjach handlowych (t.j. Dz.U. 2023, poz. 1790). O
kosztach procesu Sąd orzekł zgodnie z zasadą odpowiedzialności za wynik procesu
na podstawie art. 98 § 1 i § 3 k.p.c. w zw. z art. 108 k.p.c.
W dniu 26 marca 2024 r. Prokurator Generalny (dalej także: „skarżący”),
na podstawie art. 89 § 1 i § 2 w zw. z art. 115 § 1 i 1a u.SN, wniósł do Sądu
Najwyższego za pośrednictwem Sądu Rejonowego w Gliwicach skargę
nadzwyczajną od prawomocnego wyroku Sądu Rejonowego w Gliwicach z 5 marca
2019 r., VII GC 2999/18: „z uwagi na konieczność zapewnienia zgodności orzeczenia
z zasadą demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego zasady
sprawiedliwości społecznej - albowiem zasądzenie opłaty administracyjnej
w wysokości 4000 zł miesięcznie w związku z zawarciem umowy pożyczki – jest
sprzeczne z zasadą sprawiedliwości społecznej oraz zasadą zaufania obywatela
do państwa, z którą wiąże się bezpośrednio zasada bezpieczeństwa prawnego, które
winno być rozumiane nie tylko formalnie, jako przewidywalność działań władzy
publicznej, ale także jako skuteczne zabezpieczanie dóbr życiowych człowieka i jego
interesów i realizację prawa do sądu, w tym szczególnie ochrony przed nieuczciwymi
praktykami rynkowymi, jak również określonej w art. 64 ust. 2 Konstytucji RP ochrony
prawnej własności”, zaskarżając go w całości.
Skarżący, na podstawie art. 89 § 1 pkt 1 i 2 u.SN, zarzucił zaskarżonemu
orzeczeniu:
1. naruszenie zasad oraz praw człowieka i obywatela określonych w art. 2,
art. 32 ust. 1 i w art. 45 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia
1997 r. (Dz.U. 1997 Nr 78, poz. 486 ze zm., dalej: „Konstytucja RP”), a mianowicie:
zasady sprawiedliwości społecznej, zasady równości wobec prawa oraz prawa
do rzetelnej procedury sądowej, wyrażającego się w prawie do odpowiednio
ukształtowanej procedury sądowej, zgodnie z wymogami sprawiedliwości
i rzetelności procesu, przez dokonanie przez Sąd błędnej oceny ważności
postanowień będącej podstawą roszczenia tj. umowy pożyczki nr […] z 27 czerwca
2014 r. wraz z aneksem nr 1 z 1 września 2015 r. oraz umowy pożyczki nr […] z 29
lipca 2014 r. wraz z aneksem nr 1 z 15 września 2015 r. zawartych przez powoda
prowadzącego działalność pod firmą I., jako pożyczkodawcą a pozwanym
prowadzącym działalność pod firmą Firma Handlowa „M.” jako pożyczkobiorcą,
II NSNc 216/24
7
w których dłużnik zobowiązał się do zapłaty odsetek w wysokości 1% miesięcznie
oraz kwoty 4000 zł miesięcznie tytułem opłaty administracyjnej (co w istocie
obciążyło pożyczkobiorcę rocznie kwotą w wysokości 120 000 zł - co stanowiło 60%
kwot udzielonych pożyczek), a nadto braku właściwej oceny okoliczności,
iż zabezpieczeniem umów pożyczek było przewłaszczenie na zabezpieczenie
nieruchomości położonej w J. przy ul. […] i w wyniku jej sprzedaży doszło do
całkowitego zaspokojenia roszczeń powoda, a w konsekwencji przez wydanie
wyroku zasądzającego w całości zgłoszone powództwo, podczas gdy zapisy umów
w zakresie odsetek i opłaty administracyjnej o charakterze lichwy, naruszały zasadę
swobody umów określoną w art. 3531 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks
cywilny (tekst jedn. Dz.U. 2019 r. poz. 1145), były sprzeczne z zasadami współżycia
społecznego, a przez to nieważne na zasadzie art. 58 § 2 k.c. i wskazywały na
bezzasadność powództwa.
2. naruszenie w sposób rażący prawa materialnego tj. art. 3531 k.c.
w zw. z art. 58 § 1 i § 3 k.c. poprzez ich niewłaściwe zastosowanie i uznanie,
że zawarte umowy pożyczek gotówkowych tj. umowy pożyczki nr […] z 27 czerwca
2014 r. wraz z aneksem nr 1 z 1 września 2015 r. oraz umowy pożyczki nr […] z 29
lipca 2014 r. wraz z aneksem nr 1 z 15 września 2015 r. zawarte pomiędzy powodem
prowadzącym działalność pod firmą I., jako pożyczkodawcą a pozwanym
prowadzącym działalność pod firmą Firma Handlowa „M.” jako pożyczkobiorcą, są w
całości ważne, jako zgodne z zasadą swobody umów, podczas gdy ich treść i cel z
uwagi na zawarte klauzule dotyczące opłat administracyjnych za obsługę,
administrowanie i monitorowanie pożyczki mających charakter lichwy są sprzeczne
z zasadami współżycia społecznego i prowadzą do obejścia przepisów o odsetkach
maksymalnych, a zatem w tym zakresie umowa jest nieważna na zasadzie
art. 58 § 1 k.c. w zw. z § 3 k.c., jako sprzeczna z ustawą.
3. naruszenie w sposób rażący prawa procesowego tj. art. 233 § 1 k.p.c.
w zw. z art. 232 k.p.c. w zw. z art. 227 k.p.c. w zw. z art. 248 § 1 k.p.c. w zw. z art. 316
§ 1 k.p.c. poprzez ich błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie wyrażające
się w wydaniu wyroku, pomimo, iż Sąd zobowiązany był do dokonania oceny
roszczenia na dzień zamknięcia rozprawy w zakresie wymagalnych kwot, nie sprostał
tym wymaganiom albowiem dokonał wbrew dyrektywom zawartym w art. 233 § 1
II NSNc 216/24
8
k.p.c. oceny dowodów tj. pozwu i dołączonych do niego dokumentów, z których
w sposób oczywisty wynikało, że roszczenie skierowane wobec pozwanego
nie mogło być w całości uznane za udowodnione, gdyż w zakresie żądania
wskazanej w nim wysokości opłaty administracyjnej było oczywiście bezzasadne,
albowiem było nieważne na zasadzie art. 58 § 1 i § 3 k.c., jako sprzeczne
z bezwzględnie obowiązującym przepisem art. 3531 k.c., a nadto wbrew dyspozycji
art. 232 k.p.c. i art. 248 § 1 k.p.c. zaniechał zobowiązania powoda do wskazania,
na jakie należności rozliczył cenę uzyskaną ze sprzedaży nieruchomości, złożenia
wszystkich faktur wystawionych na rzecz pozwanego tytułem odsetek oraz opłat
administracyjnych do wszystkich umów pożyczek udzielonych pozwanemu, a także
wskazania należności wypłaconych powodowi przez pozwanego oraz złożenia
historii rachunku bankowego za okres rozliczeń z pozwanym ograniczonej
do transakcji pomiędzy stronami – zatem brak było podstaw do wydania wyroku
zgodnego z żądaniem pozwu.
Na podstawie art. 91 § 1 u.SN skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego
wyroku Sądu Rejonowego w Gliwicach z dnia 5 marca 2019 r. sygn. VII GC 2999/18
– w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu
w Gliwicach, z pozostawieniem temu sądowi rozstrzygnięcia o kosztach
postępowania, w tym postępowania ze skargi nadzwyczajnej.
W piśmie z 13 maja 2024 r. stanowiącym odpowiedź na skargę pozwany
przyłączył się do skargi Prokuratora Generalnego i wniósł o uchylenie zaskarżonego
wyroku w całości oraz o zasądzenie od powoda na jego rzecz kosztów procesu,
w tym kosztów zastępstwa procesowego w niniejszym postępowaniu według norm
prawem przepisanych.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Dopuszczalność wniesienia skargi nadzwyczajnej uzależniona jest
od spełnienia szeregu przesłanek ustawowych, wśród których wyróżnia się
przesłanki formalne i materialne.
Przesłanki formalne odnoszą się do substratu zaskarżenia, terminu
i podmiotów uprawnionych do wniesienia skargi.
II NSNc 216/24
9
Stosownie do art. 89 § 1 u.SN skarga nadzwyczajna może być wniesiona
od prawomocnego orzeczenia sądu powszechnego lub wojskowego kończącego
postępowanie w sprawie, które nie może być uchylone lub zmienione w trybie
innych nadzwyczajnych środków zaskarżenia.
Zaskarżony wyrok z 5 marca 2019 r. wydany przez Sąd Rejonowy w Gliwicach,
VII GC 2999/18 uprawomocnił się 27 marca 2019 r., dlatego też nie przysługuje
od niego żaden inny nadzwyczajny środek zaskarżenia.
Artykuł 89 § 2 u.SN przewiduje ściśle określony krąg podmiotów uprawnionych
do wniesienia skargi nadzwyczajnej.
Zgodnie z art. 89 § 3 u.SN skargę nadzwyczajną wnosi się w terminie 5 lat
od dnia uprawomocnienia się zaskarżonego orzeczenia, a jeżeli od orzeczenia
została wniesiona kasacja albo skarga kasacyjna – w terminie roku od dnia
ich rozpoznania.
W przedmiotowej sprawie skarga nadzwyczajna została wniesiona –
jak wskazano wyżej – od prawomocnego orzeczenia kończącego postępowanie
w sprawie, w określonym ustawą terminie i przez podmiot legitymowany.
Skarga nadzwyczajna spełnia przesłanki formalne i podlega merytorycznej
ocenie.
Skarga nadzwyczajna jest nadzwyczajnym środkiem zaskarżenia służącym
eliminowaniu z obrotu wadliwych, naruszających zasadę demokratycznego państwa
prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej, orzeczeń
sądowych dotyczących konkretnych, zindywidualizowanych podmiotów
(zob. postanowienie Sądu Najwyższego z 3 kwietnia 2019 r., I NSNk 2/19).
W konsekwencji rolą przeprowadzanej przez Sąd Najwyższy kontroli nadzwyczajnej
nie jest eliminowanie z obrotu wszelkich wadliwych orzeczeń, a jedynie tych,
które godzą w podstawy umowy społecznej będącej fundamentem demokratycznego
państwa prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej,
a zatem dotyczą określonego kształtu relacji pomiędzy jednostką a władzą publiczną
(przedmiotowa strona zasady demokratycznego państwa prawnego) lub godności
upodmiotowionej jednostki (podmiotowa strona zasady demokratycznego państwa
prawnego).
II NSNc 216/24
10
Cel skargi nadzwyczajnej, jakim jest wyeliminowanie z obrotu wadliwego
orzeczenia, może zostać zrealizowany wyłącznie w przypadku zaistnienia jednej
z trzech przesłanek szczegółowych wskazanych w art. 89 § 1 pkt 1-3 u.SN. Podmiot
wnoszący skargę musi więc przede wszystkim wykazać zaistnienie przynajmniej
jednego z uchybień wymienionych w art. 89 § 1 pkt 1-3 u.SN. Zaistnienie tego rodzaju
uchybienia potwierdza wadliwość zaskarżonego wyroku, a jednocześnie otwiera
drogę do badania czy wadliwość ta powinna być usunięta z uwagi na naruszenie
zasady demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego zasady
sprawiedliwości społecznej. Samo zaistnienie przesłanki szczegółowej wskazanej
w art. 89 § 1 pkt 1-3 u.SN nie przesądza o konieczności wyeliminowania z obrotu
wadliwego orzeczenia.
Wskazać w tym miejscu należy, że stabilność oraz prawomocność orzeczeń
sądowych, a także kształtowanych przez nie stosunków prawnych również jest
zasadą konstytucyjną, wywodzoną z prawa do sądu (art. 45 ust. 1 w zw. z art. 2
Konstytucji RP), zaś odstąpienie od niej powinno być podyktowane wyjątkowymi
względami. Konsekwentnie stwierdzone uchybienia muszą być na tyle poważne,
by wzgląd na całokształt zasady wynikającej z art. 2 Konstytucji RP nakazywał
ingerencję w powagę rzeczy osądzonej (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 9 grudnia
2020 r., I NSNu 2/20).
Ten punkt widzenia potwierdzał wielokrotnie Europejski Trybunał Praw
Człowieka, podkreślając, że prawo do rzetelnego procesu należy interpretować
w świetle zasady rządów prawa, będącej wspólnym dziedzictwem państw –
stron Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (Dz.U. 1993
Nr 61, poz. 284 ze zm.). Jednym z fundamentalnych aspektów rządów prawa
pozostaje zaś zasada pewności prawnej, która przewiduje wymóg, by tam,
gdzie sądy ostatecznie rozstrzygnęły jakąś kwestię, ich orzeczenie – co do zasady –
nie było kwestionowane (zob. np. wyroki Europejskiego Trybunału Praw Człowieka
z: 28 października 1999 r. w sprawie Brumărescu przeciwko Rumunii,
skarga nr 28342/95, par. 61; 24 lipca 2003 r. w sprawie Ryabykh przeciwko Rosji,
skarga nr 52854/99, par. 52; 6 października 2011 r. w sprawie Agrokompleks
przeciwko Ukrainie, skarga nr 23465/03, par. 148).
II NSNc 216/24
11
Stosownie do powyższego, przystępując do poddania niniejszej skargi ocenie
merytorycznej, Sąd Najwyższy w pierwszej kolejności ustala, czy doszło
do naruszenia którejś z przesłanek szczegółowych określonych w art. 89 § 1
pkt 1-3 u.SN i wskazanych w skardze nadzwyczajnej, a jeśli tak, to czy w celu
zapewnienia zgodności z zasadą demokratycznego państwa prawnego
urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej konieczne jest
uwzględnienie skargi nadzwyczajnej. A contrario samo naruszenie zasady
demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości
społecznej nie stanowi racji wystarczającej dla usunięcia z obrotu prawnego
zaskarżonego orzeczenia. Konstruując art. 89 § 1 u.SN, ustawodawca posłużył się
zwrotem „o ile”, który uniemożliwia realizację zasadniczego celu instrumentu,
jakim jest skarga nadzwyczajna, bez zaistnienia okoliczności wskazanych
w przesłankach szczegółowych, nawet jeśli za powyższym przemawiałyby
fundamentalne racje aksjologiczne związane z istotą demokratycznego państwa
prawnego.
Z drugiej jednak strony brak naruszenia zasady demokratycznego państwa
prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej zamyka drogę
do wyeliminowania z obrotu prawnego zaskarżonego orzeczenia, nawet jeśli narusza
ono którąś z przesłanek szczegółowych, w tym zasady lub wolności i prawa
człowieka i obywatela określone w Konstytucji. Jak już wskazano, celem skargi
nadzwyczajnej jest bowiem zapewnienie zgodności z zasadą demokratycznego
państwa prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej, nie zaś
z innymi zasadami, wolnościami lub prawami człowieka określonymi w Konstytucji.
Oceniając przesłanki szczegółowe skargi nadzwyczajnej, należy podkreślić,
że Prokurator Generalny zarzucił zaskarżonemu wyrokowi naruszenie pierwszej
i drugiej przesłanki szczegółowej.
Co do oceny drugiej przesłanki szczegółowej skargi nadzwyczajnej, tj. oceny
czy że orzeczenie w sposób rażący narusza prawo przez błędną jego wykładnię
lub niewłaściwe zastosowanie, Sąd Najwyższy wskazuje, że Prokurator Generalny
ujął równolegle w ramach dwóch zarzutów: zarzutu nr 2 – naruszenie w sposób
rażący prawa materialnego tj. „art. 3531 k.c. w zw. z art. 58 § 1 i § 3 k.c. poprzez ich
niewłaściwe zastosowanie i uznanie, że zawarte umowy pożyczek gotówkowych
II NSNc 216/24
12
wraz z aneksami są w całości ważne, jako zgodne z zasadą swobody umów, podczas
gdy ich treść i cel z uwagi na zawarte klauzule dotyczące opłat administracyjnych
za obsługę, administrowanie i monitorowanie pożyczki mających charakter lichwy
są sprzeczne z zasadami współżycia społecznego i prowadzą do obejścia przepisów
o odsetkach maksymalnych, a zatem w tym zakresie umowa jest nieważna
na zasadzie art. 58 § 1 k.c. w zw. z § 3 k.c., jako sprzeczna z ustawą”, a także zarzutu
nr 3 – naruszenie w sposób rażący prawa procesowego tj. „art. 233 § 1 k.p.c.
w zw. z art. 232 k.p.c. w zw. z art. 227 k.p.c. w zw. z art. 248 § 1 k.p.c. w zw. z art. 316
§ 1 k.p.c. poprzez ich błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie wyrażające się
w wydaniu wyroku, pomimo, iż Sąd zobowiązany był do dokonania oceny roszczenia
na dzień zamknięcia rozprawy w zakresie wymagalnych kwot, nie sprostał tym
wymaganiom albowiem dokonał wbrew dyrektywom zawartym w art. 233 § 1 k.p.c.
oceny dowodów tj. pozwu i dołączonych do niego dokumentów, z których w sposób
oczywisty wynikało, że roszczenie skierowane wobec pozwanego nie mogło być
w całości uznane za udowodnione”.
Sąd Najwyższy wskazuje, że w jego orzecznictwie przyjmuje się,
iż do rażącego naruszenia prawa dochodzi wówczas, gdy rozstrzygnięcie sprawy
nastąpiło w sposób oczywisty i bezsprzeczny, wbrew treści normy prawnej, której
wykładnia jednoznacznie pozwala przyjąć określony sposób rozwiązania sprawy,
nie dając podstaw do zaakceptowania innych alternatywnych stanowisk
(zob. wyrok Sądu Najwyższego z 16 grudnia 2015 r., V KK 194/15). Podkreśla się też,
że „naruszenie rażące to naruszenie wyraźne, bezsporne, bardzo duże,
podstawowe, określenie «rażące» odnosi się do uchybień oczywistych,
poważnych jaskrawych (…)”, wskazując jednocześnie, że „Pod pojęciem rażącego
naruszenia prawa należy (…) rozumieć takie sytuacje, w których doszło w sposób
oczywisty i bezsprzeczny do naruszenia treści normy prawnej, gdy wykładnia
jednoznacznie pozwala przyjąć określony sposób rozwiązania sprawy,
nie dając podstawy do zaakceptowania innych alternatywnych stanowisk.
(…) przyjęcie jednej z możliwych i konkurencyjnych interpretacji przepisów, nawet
wtedy, gdy przeważają poglądy odmienne w tej kwestii, nie oznacza, że Sąd,
dokonując takiej wykładni, dopuszcza się rażącego naruszenia prawa, zwłaszcza
wtedy, gdy swoje stanowisko wyczerpująco uzasadnia, przedstawiając argumenty,
II NSNc 216/24
13
z którymi można się nie zgadzać, ale które znajdują oparcie w poglądach
wyrażanych w piśmiennictwie. (…) przyjęcie jednego z konkurencyjnych,
ale teoretycznie możliwych, rezultatów wykładni nie oznacza z reguły rażącego
naruszenia prawa, które mogłoby stanowić podstawę uwzględnienia kasacji”
(zob. wyrok Sądu Najwyższego z 6 grudnia 2016 r., IV KK 192/16). Podnosi się
jeszcze, że „[o] rażącym naruszeniu prawa może być mowa wówczas, gdy miało
miejsce naruszenie przepisu o takim znaczeniu dla prawidłowego rozpoznania,
a także rozstrzygnięcia sprawy i uczyniono to w taki sposób, iż mogło to mieć istotny
wpływ na treść zaskarżonego orzeczenia. (…) Ocena tego, czy doszło do rażącego
naruszenia prawa, jest uzależniona od: wagi naruszonej normy, tj. jej pozycji
w hierarchii norm prawnych, stopnia (istotności) jej naruszenia i skutków naruszenia
dla stron postępowania” (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 12 maja 2021 r.,
I NSNc 53/21).
Oceniając, czy doszło do rażącego naruszenia prawa, należy więc ustalić:
1) czy naruszenie prawa było ewidentne, możliwe do stwierdzenia prima facie,
bez konieczności prowadzenia złożonych rozumowań, w szczególności wykładni
prawa lub wnioskowań prawniczych;
2) czy naruszenie dotyczyło przepisu istotnego z punktu widzenia
rozstrzygnięcia sprawy;
3) czy naruszenie prawa mogło mieć istotny wpływ na treść orzeczenia.
Negatywna odpowiedź na przynajmniej jedno z powyższych pytań prowadzi
do wniosku, iż naruszenie prawa, jeśli nastąpiło, nie miało rażącego charakteru.
W ocenie Sądu Najwyższego zasadny jest jedynie zarzut naruszenia
w sposób rażący prawa materialnego tj. art. 3531 k.c. w zw. z art. 58 § 1 i § 3 k.c.
poprzez ich niewłaściwe zastosowanie i uznanie, że zawarte umowy pożyczek
gotówkowych wraz z aneksami są w całości ważne, jako zgodne z zasadą swobody
umów, podczas gdy ich treść i cel z uwagi na zawarte klauzule dotyczące opłat
administracyjnych za obsługę, administrowanie i monitorowanie pożyczki mających
charakter lichwy są sprzeczne z zasadami współżycia społecznego i prowadzą
do obejścia przepisów o odsetkach maksymalnych, a zatem w tym zakresie umowa
jest nieważna na zasadzie art. 58 § 1 k.c. w zw. z § 3 k.c., jako sprzeczna z ustawą.
II NSNc 216/24
14
Zgodnie z art. 3531 k.c. strony zawierające umowę mogą ułożyć stosunek
prawny według swego uznania, byleby jego treść lub cel nie sprzeciwiały się
właściwości (naturze) stosunku, ustawie ani zasadom współżycia społecznego.
Przepis ten wprowadza fundamentalną na gruncie zobowiązań zasadę
wolności umów, zwaną powszechnie zasadą swobody umów. Zasada ta należy
do podstawowych zasad prawa cywilnego i podlega również ochronie konstytucyjnej.
Zasada swobody umów dotyczy jedynie umów zobowiązaniowych i oznacza
kompetencje do kształtowania przez podmioty cywilnoprawne wiążących
je stosunków prawnych w drodze oświadczeń woli (zob. Z. Radwański, A. Olejniczak,
J. Grykiel, Zobowiązania, s. 132). W ramach swobody umów wyróżnia się swobodę
kształtowania treści umowy oraz swobodę zawarcia umowy obejmującą decyzję
o zawarciu lub niezawarciu umowy, wybór kontrahenta oraz zmianę lub rozwiązanie
istniejącego stosunku umownego.
Z art. 3531 k.c. wynika także ogólna norma kompetencyjna przyznająca
podmiotom prawa cywilnego możliwość ustanawiania wiążących je norm
postępowania (obowiązków i uprawnień) na podstawie umowy (zob. postanowienie
Sądu Najwyższego z 19 kwietnia 2018 r., II UK 315/17).
Zasada wolności umów, o której stanowi art. 3531 k.c., nie jest absolutna
i ma swoje ograniczenia wynikające z ustaw, zasad współżycia społecznego oraz
właściwości (natury) stosunku zobowiązaniowego. System prawny nie może bowiem
pozwalać stronom na nieskrępowaną możliwość kreacji stosunków umownych
o doniosłości prawnej (zob. Z. Radwański, A. Olejniczak, J. Grykiel, Zobowiązania,
s. 134).
Konsekwencje naruszenia ograniczeń zasady swobody umów reguluje
art. 58 k.c. Oznacza to, że umowa, której treść lub cel jest sprzeczny z ustawą,
zasadami współżycia społecznego lub właściwością (naturą) stosunku
zobowiązaniowego, jest bezwzględnie nieważna. Jeżeli nieważnością dotknięta
byłaby tylko część umowy, to wówczas umowa pozostanie ważna w pozostałej części,
chyba że bez tych postanowień umowa nie zostałaby zawarta. Jeżeli przepis
szczególny przewiduje inne skutki niż nieważność umowy (w całości lub w części),
to wówczas te normy szczególne znajdą zastosowanie, a umowa pozostanie
skuteczna. Takim przepisem szczególnym jest przykładowo norma, która w miejsce
II NSNc 216/24
15
sankcji bezwzględnej nieważności czynności prawnej wprowadza jej wzruszalność
(tzw. nieważność względną).
Zgodnie ze stanowiskiem Sądu Najwyższego zawartym w wyroku z 30 lipca
2014, II CSK 563/13, art. 3531 k.c. należy do kategorii przepisów iuris cogentis,
a więc naruszenie któregokolwiek z wymienionych w nim kryteriów swobody
kontraktowej i w rezultacie sprzeczność treści lub celu umowy z ustawą, zasadami
współżycia społecznego lub naturą stosunku wykreowanego przez tę umowę
powoduje nieważność czynności prawnej lub jej części na podstawie art. 58 k.c.
Ocenie pod kątem kryteriów wskazanych w art. 3531 k.c. podlega nie tylko treść
kwestionowanego postanowienia umownego, ale także jego cel.
Przez "ustawę", o której mowa w przepisie należy rozumieć wszystkie źródła
prawa powszechnie obowiązującego na terytorium RP, w których zawarte są normy
bezwzględnie wiążące (ius cogens) lub semiimperatywne. Sprzeczność z ustawą
nie zachodzi w przypadku sprzeczności umowy z normami względnie wiążącymi
(ius dispositivum). W takim bowiem wypadku norma dyspozytywna nie znajdzie
zastosowania, ponieważ treść zobowiązania w tym zakresie reguluje umowa.
Ograniczenia zasady swobody umów mogą dotyczyć ustawowego wyłączenia
z tego obszaru umów o określonej treści lub niektórych postanowień umownych
(zob. G. Kozieł, w: M. Załucki, Komentarz KC, 2023). Przepisy prawa mogą
w szczególności wyłączać skuteczność ukształtowanego przez strony stosunku
zobowiązaniowego (np. art. 94, 311, 3851, 387, 388 k.c.), określać przesłanki
dopuszczalności postanowień umownych (np. art. 482 § 1 i art. 483 § 1 k.c.)
czy wskazywać maksymalne lub minimalne świadczenia, terminy itp. (np. art. 359
§ 21, art. 481 § 21, art. 537-539, art. 593 § 1 k.c.).
Przenosząc powyższe rozważania na grunt przedmiotowej sprawy,
Sąd Najwyższy wskazuje, że Sąd Rejonowy nie dokonał właściwej oceny
postanowień umowy pożyczki nr […] z 27 czerwca 2014 r. wraz z aneksem nr 1 z 1
września 2015 r. oraz umowy pożyczki nr […] z 29 lipca 2014 r. wraz z aneksem nr
1 z 15 września 2015 r dotyczących opłaty administracyjnej w określonej wysokości
4000 zł. Jak wskazał Sąd Rejonowy, postanowienie dotyczące opłaty
administracyjnej nie wynika z dyspozycji art. 720 k.c. Obowiązek taki może być
wprowadzony do treści umowy, co wynika z zasady swobody umów, uregulowanej w
II NSNc 216/24
16
art. 3531 § 1 k.c. Obowiązkiem Sądu, niezależnie od podnoszonych przez
pozwanego zarzutów i jego postawy w postępowaniu, była ocena postanowień umów
pożyczek.
Sąd powinien dokonać oceny tak sformułowanego postanowienia, udzielając
odpowiedzi na następujące pytania: Czy nie narusza ono równowagi kontraktowej
stron? Jaki jest cel tego postanowienia? Czy stosunek wartości tego świadczenia
odpowiada czynnościom, jakie powód wskazał? Czy postanowienie nie jest
iluzoryczne a w istocie stanowi nieuprawniony dochód powoda, służąc obejściu
przepisów o odsetkach maksymalnych?
Jeżeli w ocenie Sądu strony mogły wprowadzić takie postanowienie,
to obowiązkiem jego była ocena rozkładu innych niż długi i wierzytelności
obowiązków i uprawnień stron, ustalanie czy strony równomiernie obciążone
są obowiązkami i wyposażone w uprawnienia różnych postaci. W takim podejściu
chodziło o konieczność zapewnienia wzajemności lub odpowiedniości uprawnień
(rozumianych jako przysługiwanie obu stronom takich samych uprawnień
lub uprawnień różnych postaci, ale ekwiwalentnych wobec siebie, ewentualnie jako
zrównoważenie dysproporcji wartości świadczeń przez nierówny rozdział innych
obowiązków i uprawnień) oraz proporcjonalności uprawnień (tj. dostosowania
ich zakresu do rzeczywistej potrzeby ochrony interesów uprawnionego).
W rozpoznawanej sprawie z uzasadnienia wyroku nie wynika, aby Sąd
dokonał prawidłowej oceny kwestionowanego postanowienia dotyczącego opłaty
administracyjnej, jego celu, ekwiwalentności świadczenia, ani też nienależnego
dochodu powoda mającego w istocie funkcję odsetek. Przy dokonaniu prawidłowej
oceny postanowienia o opłacie administracyjnej Sąd powinien zastosować
odpowiednie sankcje z art. 58 k.c.
Wobec powyższej argumentacji Sąd Najwyższy uznaje zarzut za zasadny.
W przypadku zarzutu naruszenia w sposób rażący prawa procesowego
tj. „art. 233 § 1 k.p.c. w zw. z art. 232 k.p.c. w zw. z art. 227 k.p.c. w zw. z art. 248
§ 1 k.p.c. w zw. z art. 316 § 1 k.p.c. poprzez ich błędną wykładnię i niewłaściwe
zastosowanie wyrażające się w wydaniu wyroku, pomimo, iż Sąd zobowiązany był
do dokonania oceny roszczenia na dzień zamknięcia rozprawy w zakresie
wymagalnych kwot, nie sprostał tym wymaganiom albowiem dokonał wbrew
II NSNc 216/24
17
dyrektywom zawartym w art. 233 § 1 k.p.c. oceny dowodów, tj. pozwu i dołączonych
do niego dokumentów, z których w sposób oczywisty wynikało, że roszczenie
skierowane wobec pozwanego nie mogło być w całości uznane za udowodnione”,
zdaniem Sądu Najwyższego tak sformułowany zarzut, nawiązujący do drugiej
przesłanki szczegółowej określonej w art. 89 § 1 pkt 2 u.SN, potraktowany musi być
jako niezasadny.
Wniosek taki nasuwa się w związku z analizą czynności podjętych przez Sąd
i obowiązujących w tym zakresie unormowań prawnych. Z dokonanych tutaj ustaleń
wynika mianowicie, że jeżeli Sąd uznaje czynność prawną za czynność ważną, mimo
istnienia przesłanek do uznania jej nieważności (z uwagi na ujętą w zawartej umowie
opłatę administracyjna), to narusza on przepisy materialne, nie zaś proceduralne
(w tym zwłaszcza regulacje dotyczące oceny wiarygodności i mocy dowodów)
(art. 233 § 1 k.p.c.). Skarżący sam przecież zauważa, że umowa stron była nieważna
i można to było stwierdzić na podstawie samej jej treści (zapisy postanowień
o opłacie administracyjnej). W takiej sytuacji dopuszczanie dalszych dowodów
musiało się jawić jako bezprzedmiotowe. W żadnym wypadku nie może być zatem
mowy o naruszeniu art. 232 k.p.c.
W nawiązaniu do powyższych uwag Sąd Najwyższy wskazuje,
że dopuszczenie dowodu z urzędu co do zasady jest uprawnieniem sądu, nie zaś
jego obowiązkiem. Żeby przekształciło się ono w obowiązek, muszą zaistnieć
szczególne okoliczności sprawy, które uzasadniają przełamanie zasady
kontradyktoryjności na rzecz ochrony innych dóbr lub wartości.
Dodatkowo Sąd Najwyższy zauważa, że w niniejszej sprawie nie miało
miejsca naruszenie art. 248 k.p.c. Przepis ten dotyczy przedstawienia dokumentów
przez osobę trzecią, a nie przez stronę. Jeżeli strona odmawia przedstawienia
dowodu albo przeszkadza w jego przeprowadzeniu, to zastosowanie znajduje
art. 233 § 2 k.p.c., którego jednak skarżący nie uwzględnił w zarzucie.
Przechodząc do oceny pierwszej przesłanki szczegółowej, należy
przypomnieć, że Prokurator Generalny wskazał na naruszenie: zasad oraz praw
człowieka i obywatela określonych w art. 2, art. 32 ust. 1 i w art. 45 ust. 1 Konstytucji
RP, a mianowicie: zasady sprawiedliwości społecznej, zasady równości wobec
prawa oraz prawa do rzetelnej procedury sądowej, wyrażającego się w prawie
II NSNc 216/24
18
do odpowiednio ukształtowanej procedury sądowej, zgodnie z wymogami
sprawiedliwości i rzetelności procesu.
Odnosząc się do powyższego, Sąd Najwyższy stwierdza, że skarżący
w sposób wadliwy podniósł zarzut naruszenia zasady sprawiedliwości społecznej.
Zarzut ten, z racji przedmiotowego powiązania ww. zasady z zasadą
demokratycznego państwa prawnego (art. 2 Konstytucji), mieści się w granicach
przesłanki ogólnej skargi nadzwyczajnej, przez co – wobec wymogów określonych
w ustawie – powinien być wysuwany wyłącznie w nawiązaniu do niej.
Sąd Najwyższy za niezasadny postrzega zarzut naruszenia prawa do rzetelnej
procedury, który skarżący wywiódł z art. 45 ust. 1 Konstytucji RP
statuującego zasadę „prawa do sądu”.
W realiach niniejszej sprawy nie sposób dopatrzyć się jakichkolwiek uchybień
w zakresie zastosowania i realizacji tego uregulowania. Chybione są zwłaszcza
twierdzenia skarżącego, że w sprawie Sąd dokonał błędnej oceny ważności
postanowień będącej podstawą roszczenia umów pożyczek wraz z aneksami,
w których dłużnik zobowiązał się do zapłaty odsetek w wysokości 1% miesięcznie
oraz kwoty 4000 zł miesięcznie tytułem opłaty administracyjnej (co w istocie
obciążyło pożyczkobiorcę rocznie kwotą w wysokości 120 000 zł – co stanowiło 60%
kwot udzielonych pożyczek), a nadto braku właściwej oceny okoliczności,
iż zabezpieczeniem umów pożyczek było przewłaszczenie na zabezpieczenie
nieruchomości i w wyniku jej sprzedaży doszło do całkowitego zaspokojenia
roszczeń powoda, a w konsekwencji przez wydanie wyroku zasądzającego w całości
zgłoszone powództwo, podczas gdy zapisy umów w zakresie odsetek i opłaty
administracyjnej o charakterze lichwy, naruszały zasadę swobody umów określoną
w art. 3531 k.c., były sprzeczne z zasadami współżycia społecznego, a przez
to nieważne na zasadzie art. 58 § 2 k.c. i wskazywały na bezzasadność powództwa
w tej części, uniemożliwiając tym samym wydanie wyroku. W przekonaniu
Sądu Najwyższego żaden z elementów sprawiedliwości proceduralnej, o jakiej mówi
wskazany art. 45 ust. 1 Konstytucji, nie doznał naruszenia.
Zgodnie z art. 95 pkt 1 u.SN, w zakresie nieregulowanym przepisami
ustawy do skargi nadzwyczajnej, w tym postępowania w sprawie tej skargi,
stosuje się w sprawach cywilnych przepisy ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. –
II NSNc 216/24
19
Kodeks postępowania cywilnego dotyczące skargi kasacyjnej, z wyłączeniem
art. 3984 § 2 oraz 3989. Wyłączone przy tym zostały przepisy statuujące obowiązek
zamieszczenia w skardze wniosku o jej przyjęcie do rozpoznania i jego uzasadnienia,
a także instytucji tzw. przedsądu. W konsekwencji, wobec tak precyzyjnego
wyłączenia, należy przyjąć, że pozostałe przepisy dotyczące skargi kasacyjnej
znajdują zastosowanie.
Wskazać wypada art. 3984 § 1 k.p.c. określający wymagania konstrukcyjne
skargi kasacyjnej jako szczególnego środka odwoławczego. Zgodnie z powyższym
skarga nadzwyczajna powinna zawierać: (1) oznaczenie orzeczenia, od którego jest
wniesiona, ze wskazaniem, czy jest ono zaskarżone w całości czy w części;
(2) przytoczenie podstaw skargi nadzwyczajnej i ich uzasadnienie; (3) wniosek
o uchylenie lub zmianę orzeczenia z oznaczeniem zakresu żądanego uchylenia
i zmiany. Wskazane wyżej warunki konstrukcyjne skargi nadzwyczajnej nakładają
na wnoszącego skargę nadzwyczajną m.in. obowiązek przytoczenia podstaw skargi
nadzwyczajnej i ich uzasadnienie.
Akcentując szczególnie istotny z punktu widzenia niniejszego postępowania
obowiązek przytoczenia podstaw skargi nadzwyczajnej i ich uzasadnienia,
należy zwrócić uwagę, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Sądu Najwyższego
obowiązek ten obejmuje powołanie przepisu, który zdaniem skarżącego został
naruszony, z oznaczeniem konkretnej jednostki redakcyjnej aktu normatywnego,
czyli artykułu, a także, jeśli występują, pomniejszych jednostek redakcyjnych
(z wielu zob.: wyrok Sądu Najwyższego z 9 marca 2022 r., I NKRS 14/22;
postanowienia Sądu Najwyższego z: 29 maja 2019 r., II UK 217/18; 13 czerwca
2008 r., III CSK 104/08; 26 marca 1997 r., II CKN 63/97). Co więcej – należy
też mieć na względzie, że „(…) powoływane w kasacji liczne przepisy prawa,
których naruszenia w żadnej mierze się w niej nie uzasadnia, stanowią pozór
podstawy kasacyjnej (…) i nie mogą być przedmiotem merytorycznej oceny
ze strony Sądu Najwyższego” (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 20 lipca 2000 r.,
I PKN 741/99).
Wskazane orzecznictwo nie pozostawia wątpliwości, że przytoczenie
podstawy skargi nadzwyczajnej musi być precyzyjne, gdyż z uwagi na związanie
sądu granicami podstaw skargi Sąd Najwyższy uwzględnia tylko te przepisy, które
II NSNc 216/24
20
zostały wyraźnie wskazane w skardze nadzwyczajnej jako naruszone. Jednocześnie,
zważywszy na okoliczność, że ustawowy opis podstaw skargi nadzwyczajnej
ma charakter abstrakcyjny i syntetyczny, skarżący powinien je prawidłowo
sprecyzować, zaś w części motywacyjnej skargi uzasadnić, łącząc z realiami
konkretnej sprawy, w której wydano zaskarżone orzeczenie.
W dotychczasowym orzecznictwie podejmującym problematykę skargi
kasacyjnej, które odnieść można do niniejszej sprawy, Sąd Najwyższy podkreślał
konieczność precyzyjnego formułowania podstaw skargi. Zajmując takie stanowisko,
wyjaśniał, że konieczność ta wynika z niemożności samodzielnego dokonywania
przezeń konkretyzacji zarzutów skarżącego oraz snucia hipotez na temat tego,
jakiego przepisu dotyczy podstawa skargi (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego
z: 27 kwietnia 2016 r., II CSK 456/15; 1 grudnia 2000 r., V CKN 138/00; 14 marca
2014 r., III CSK 88/13 oraz postanowienia Sądu Najwyższego z: 30 czerwca 2021 r.,
I NSNc 60/21; 19 listopada 2014 r., III CSK 277/14).
Przekładając powyższe na realia rozpatrywanej skargi nadzwyczajnej,
stwierdzić należy, że Prokurator Generalny dopuścił się szeregu błędów natury
konstrukcyjnej. Ściśle biorąc, albo nie uzasadnił w ogóle danego przepisu pomimo
oznaczenia go w części wstępnej skargi, albo wysunął zarzut bez należytego
powiązania go z przesłankami skargi, albo wreszcie uzasadnił naruszenie przepisów,
których w ogóle nie zarzucił.
I tak, zarzucając art. 32 ust. 1 Konstytucji RP, nie uzasadnił jego naruszenia.
Przepis art. 64 ust. 2 Konstytucji RP ujął w ramach przesłanki ogólnej, nie zaś
w ramach pierwszej przesłanki szczegółowej. Szeroko argumentował zarzut
naruszenia godności człowieka z art. 30 Konstytucji RP, pomimo że nie wskazał
go ani nie przytoczył go w podstawach skargi nadzwyczajnej.
Jak już podnoszono wcześniej, Sąd Najwyższy nie może domniemywać
intencji wnoszącego skargę i konkretyzować zawartych w niej zarzutów. Skarga
nadzwyczajna powinna być więc tak zredagowana, żeby nie stwarzała żadnych
wątpliwości, zaś intencje wnoszącego skargę winny być wyartykułowane w sposób
jednoznaczny.
II NSNc 216/24
21
Mając na uwadze powyższe, należy uznać, że takie uzasadnienie podstaw
skargi uniemożliwia Sądowi Najwyższemu rozpoznanie wskazanych powyżej
zarzutów.
Gdy idzie o ocenę przesłanki ogólnej, Sąd Najwyższy zwraca uwagę,
że Prokurator Generalny wniósł skargę nadzwyczajną: „z uwagi na konieczność
zapewnienia zgodności orzeczenia z zasadą demokratycznego państwa prawnego
urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej – albowiem zasądzenie
opłaty administracyjnej w wysokości 4000 zł miesięcznie w związku z zawarciem
umowy pożyczki – jest sprzeczne z zasadą sprawiedliwości społecznej oraz zasadą
zaufania obywatela do państwa, z którą wiąże się bezpośrednio zasada
bezpieczeństwa prawnego, które winno być rozumiane nie tylko formalnie,
jako przewidywalność działań władzy publicznej, ale także jako skuteczne
zabezpieczanie dóbr życiowych człowieka i jego interesów i realizację prawa do sądu,
w tym szczególnie ochrony przed nieuczciwymi praktykami rynkowymi, jak również
określonej w art. 64 ust. 2 Konstytucji RP ochrony prawnej własności”.
Jednocześnie Sad Najwyższy wskazuje, że Prokurator Generalny w ramach
pierwszej przesłanki szczegółowej wyprowadził z art. 2 Konstytucji RP naruszenie
zasady sprawiedliwości, która w płaszczyźnie merytorycznej wiąże się z zasadą
demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości
społecznej i tym samym wpisuje się w przedmiotowe granice przesłanki ogólnej.
W tym kontekście Sąd Najwyższy przypomina, że przesłanka ogólna,
wyrażona w art. 89 § 1 in principio u.SN, stanowi samodzielną i niezależną
od przesłanek szczegółowych stypizowanych w art. 89 § 1 pkt 1-3 u.SN podstawę
skargi nadzwyczajnej, a w związku z tym, stosownie do dyspozycji art. 3984 § 1
pkt 2 k.p.c. w zw. z art. 95 pkt 1 u.SN, powinna zostać w jej treści wyraźnie
przytoczona i uzasadniona.
Mając to na uwadze, raz jeszcze warto przywołać tezy orzecznicze, jakie Sąd
Najwyższy formułował w przeszłości. W ich świetle obowiązek przytoczenia podstaw
skargi obejmuje powołanie przepisu, który zdaniem skarżącego został naruszony,
z oznaczeniem konkretnej jednostki redakcyjnej aktu normatywnego, czyli artykułu,
oraz, jeśli występują, pomniejszych jednostek redakcyjnych (z wielu zob.: wyrok
Sądu Najwyższego z 9 marca 2022 r., I NKRS 14/22; postanowienia Sądu
II NSNc 216/24
22
Najwyższego z: 29 maja 2019 r., II UK 217/18; 13 czerwca 2008 r., III CSK 104/08;
26 marca 1997 r., II CKN 63/97); „(…) powoływane w kasacji liczne przepisy prawa,
których naruszenia w żadnej mierze się w niej nie uzasadnia, stanowią pozór
podstawy kasacyjnej (…) i nie mogą być przedmiotem merytorycznej oceny ze strony
Sądu Najwyższego” (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 20 lipca 2000 r., I PKN 741/99).
Wobec tak określonych wymogów nie ulega wątpliwości, że przytoczenie
podstawy skargi nadzwyczajnej winno być precyzyjne. Sąd Najwyższy bowiem,
z uwagi na związanie sądu granicami podstaw skargi, uwzględnia tylko te przepisy,
które zostały wyraźnie wskazane w skardze nadzwyczajnej jako naruszone.
Z tego powodu na skarżącym ciąży obowiązek ujęcia zarzutów w sposób
klarowny i prawidłowy, a następnie w części motywacyjnej skargi – przy powiązaniu
z realiami konkretnej sprawy, w której wydano zaskarżone orzeczenie –
ich należytego uzasadnienia. Jak zauważa się w literaturze przedmiotu,
„W uzasadnieniu podstawy ogólnej skargi nadzwyczajnej skarżący ma obowiązek
konkretnie wykazać na czym polega niezgodność zaskarżonego orzeczenia
z zasadą demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego
zasady sprawiedliwości społecznej, w szczególności przez wskazanie naruszonej
zasady pochodnej wywiedzionej z art. 2 Konstytucji RP i sposobu naruszenia
wskazanej zasady” (O. Nawrot, K. Olszak, Podstawa ogólna skargi nadzwyczajnej,
„Prawo i Więź” 2024, nr 3, s. 371).
Tylko taki sposób sformułowania przesłanki ogólnej gwarantuje, że Sąd
Najwyższy będzie w stanie poszukiwać balansu między racjami, jakie w świetle
art. 2 Konstytucji przemawiają za utrzymaniem w mocy prawomocnego wyroku
wydanego z naruszeniem art. 3531 k.c. w zw. z art. 58 § 1 i § 3 k.c., a ogółem racji,
jakie – wyrastając z integralnie pojmowanej zasady demokratycznego państwa
prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej na gruncie
orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego – przemawiają by ten wyrok uchylić.
I tylko on otwiera Sądowi Najwyższemu drogę do uznania, że ewentualne uchylenie
tego wyroku będzie proporcjonalnym środkiem pozwalającym zapewnić zgodność
decyzji jurysdykcyjnych z art. 2 Konstytucji RP (zob. wyrok Sądu Najwyższego
z 25 listopada 2020 r., I NSNc 57/20).
II NSNc 216/24
23
W przypadku rozpatrywanej skargi nadzwyczajnej Prokurator Generalny
wskazał przesłankę ogólną – zapewnienie zgodności z zasadą demokratycznego
państwa prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej, wiążąc
ją z jednej strony z zasadą sprawiedliwości społecznej oraz zasadą zaufania
obywatela do państwa, z którą wiąże się bezpośrednio zasada bezpieczeństwa
prawnego, które winno być rozumiane nie tylko formalnie, jako przewidywalność
działań władzy publicznej, ale także jako skuteczne zabezpieczanie dóbr życiowych
człowieka i jego interesów i realizację prawa do sądu, w tym szczególnie ochrony
przed nieuczciwymi praktykami rynkowymi, jak również określonej w art. 64
ust. 2 Konstytucji RP ochrony prawnej własności, z drugiej zaś – przy jednoznacznie
oznaczonej przez siebie podstawie prawnej tj. pierwszej przesłanki szczegółowej
(art. 89 § 1 pkt 1 u.SN) zarzucając naruszenie określonej w art. 2 Konstytucji RP:
zasady sprawiedliwości społecznej.
Jednocześnie należy zauważyć, że skarżący w uzasadnieniu skargi
wyodrębnił redakcyjnie uzasadnienie przesłanki funkcjonalnej określonej w art. 89
in principio. W tej części uzasadnienia zawarł rozważania dotyczące specyfiki skargi
nadzwyczajnej jej celu, wprowadzonych przez ustawodawcę odrębnych przesłanek
jej wniesienia. Zasygnalizował, że zasady demokratycznego państwa prawnego
urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej wyprowadzana jest zasada
zaufania obywatela do państwa i stanowionego przez nie prawa, konieczności
zapewnienia bezpieczeństwa prawnego jednostki, zasada pewności co do prawa
i prawidłowości stosowania prawa przez organy państwa. Wspomniał także o idei
solidarności społecznej. W tym kontekście powiązał zasadę państwa sprawiedliwości
społecznej z zasadą publicznego prawa gospodarczego, zasadami społecznej
gospodarki rynkowej. Kojarząc ją zarazem z obowiązkiem państwa wyrównywania
różnić społecznych oraz obowiązku troski o socjalną pewność osiąganą
za pośrednictwem zabezpieczeń społecznych, łącząc także ze skierowanym
do wszystkich organów władzy publicznej obowiązkiem ochrony godności człowieka.
Skarżący zawarł jeszcze rozważania dotyczące art. 21 Konstytucji chroniącego
własność i prawo dziedziczenia, art. 64 ust. 1 i 2 i art. 165 ust. 1 Konstytucji
i zawartego w rozróżnieniu prawa do ochrony własności, prawa dziedziczenia
i innych praw majątkowych. Opowiedział się dodatkowo za uchyleniem
II NSNc 216/24
24
zaskarżonego wyroku z uwagi na obowiązywanie zasady proporcjonalności.
Podniósł wreszcie, że orzeczenie Sądu Rejonowego w Gliwicach, będące w jego
uznaniu rozstrzygnięciem błędnym i rażąco naruszającym obowiązujące przepisy
prawa, nie może się ostać w demokratycznym państwie prawa. Ocenę tę powiązał
z opłatą administracyjną ujętą w umowie, ale też z wygórowanymi – jego zdaniem –
odsetkami; w tym kontekście zdefiniował lichwę.
W uznaniu Sądu Najwyższego tak sformułowane uzasadnienie przesłanki
ogólnej nie wykazuje ani tego, na czym polega niezgodność zaskarżonego
orzeczenia z zasadą demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego
zasady sprawiedliwości społecznej, ani też tego, w jaki sposób i w jakim zakresie
miało dojść do naruszenia zasad pochodnych (i których) wywiedzionych
z art. 2 Konstytucji RP. To zaś oznacza, że skarżący, mając na uwadze brzmienie
art. 89 § 1 in principio nie dowiódł, by konieczne było uchylenie zaskarżonego wyroku.
Z powyższego względu Sąd Najwyższy na podstawie art. 91 § 1 in fine u.SN,
oddalił skargę nadzwyczajną.
O wzajemnym zniesieniu kosztów postępowania wywołanego wniesioną
skargą nadzwyczajną Sąd Najwyższy orzekł na podstawie art. 39818 k.p.c.
w zw. z art. 95 pkt 1 u.SN.
[D.Z.]
[a,ł]
