II NSNc 189/24
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w składzie:
Dnia 29 kwietnia 2025 r.
Prezes SN Krzysztof Wiak (przewodniczący)
SSN Grzegorz Pastuszko (sprawozdawca)
Marek Sławomir Molczyk (ławnik Sądu Najwyższego)
w sprawie z powództwa M. Ś.
przeciwko B. M. (poprzednio G.)
o zapłatę,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw
Publicznych w dniu 29 kwietnia 2025 r.
skargi nadzwyczajnej wniesionej przez Prokuratora Generalnego od nakazu zapłaty
w postępowaniu upominawczym Sądu Rejonowego w Bytomiu z 26 lutego 2007 r.,
sygn. VII Nc 712/07:
1. uchyla zaskarżony nakaz zapłaty w całości i przekazuje
sprawę Sądowi Rejonowemu w Bytomiu do ponownego
rozpoznania;
2. znosi wzajemnie między stronami koszty postępowania
przed Sądem Najwyższym wywołane wniesioną skargą
nadzwyczajną.
II NSNc 189/24
2
UZASADNIENIE
Pozwem z 19 lutego 2007 r. (data prezentaty Sądu Rejonowego w Bytomiu)
P.P.H.U. „O.” M. Ś. (dalej także: „powód”), wniósł o zasądzenie od B. G. (dalej także:
„pozwana”) kwoty 200 zł z odsetkami umownymi w wysokości 20 zł za każdy dzień
opóźnienia liczonymi od 18 listopada 2006 r. do dnia zapłaty oraz kosztami procesu
w tym kosztami zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
Z uzasadnienia pozwu i dołączonych do niego dokumentów wynikało,
że 18 października 2006 r. pozwana zawarła z powodem „Umowę o pośrednictwo
finansowe”, na podstawie, której powód zobowiązał się do podjęcia działań
prowadzących do zawarcia przez pozwaną umowy o pożyczkę gotówkową.
W § 6 umowy strony ustaliły, że wynagrodzeniem powoda za czynności wymienione
w § 1 i § 2 umowy jest kwota 200 zł płatna do dnia 17 listopada 2006 r. W § 7 umowy
z kolei strony wskazały, że w przypadku niedokonania zapłaty w terminie określonym
w § 6 umowy, ustala się odsetki umowne, które pozwana będzie zobowiązana
zapłacić w wysokości 20 zł za każdy dzień opóźnienia, począwszy od dnia
18 listopada 2006 r. do dnia zapłaty. Dodatkowo pozwana 23 października 2006 r.
na dokumencie umowy złożyła dodatkowe oświadczenie, w którym potwierdziła
wykonanie umowy.
Pozwana nie uiściła należnego wynagrodzenia i powód pismem z 15 grudnia
2006 r. wezwał ją do jego zapłaty, które pozostało niewykonane, a to skutkowało
wniesieniem pozwu o zapłatę.
Sąd Rejonowy w Bytomiu, nakazem zapłaty w postępowaniu upominawczym
z 26 lutego 2007 r., wydanym w sprawie VII Nc 712/07, nakazał pozwanej B. G., by
zapłaciła powodowi kwotę 200 zł z umownymi odsetkami w wysokości 20 zł za każdy
dzień opóźnienia od 18 listopada 2006 r. oraz kwotę 107 zł tytułem kosztów procesu
w tym kwotę 77 zł tytułem kosztów zastępstwa procesowego w terminie dwóch
tygodni od doręczenia nakazu albo wniosła w tymże terminie sprzeciw.
Pozwana nie wniosła sprzeciwu od nakazu zapłaty i w dniu 31 marca 2007 r.
Sąd Rejonowy w Bytomiu stwierdził jego prawomocność z dniem 31marca 2007 r.,
zaopatrując go w klauzulę wykonalności.
II NSNc 189/24
3
Pismem z 12 grudnia 2023 r. Prokurator Generalny (dalej także: „skarżący”)
na podstawie art. 89 § 1 i § 2 w zw. z art. 115 § 1 i § 1a ustawy z dnia 8 grudnia 2017
r. o Sądzie Najwyższym (tekst jedn. Dz.U. 2023, poz. 1093, dalej: „u.SN”), wniósł za
pośrednictwem Sądu Rejonowego w Bytomiu do Sądu Najwyższego skargę
nadzwyczajną od prawomocnego nakazu zapłaty w postępowaniu upominawczym
Sądu Rejonowego w Bytomiu z 26 lutego 2007 r., VII Nc 712/07, zaskarżając go w
całości. Czyniąc to, zaznaczył, że jest ona wniesiona z uwagi na konieczność
zapewnienia zgodności z zasadą demokratycznego państwa prawnego
urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej, albowiem wydany nakaz
zapłaty doprowadził do legalizacji nieuczciwych praktyk rynkowych i naruszył prawa
pozwanej jako konsumenta wynikające z Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej i
Kodeksu cywilnego.
Skarżący na podstawie art. 89 § 1 pkt 1 i 2 u.SN zarzucił zaskarżonemu
orzeczeniu:
I. naruszenie zasad, wolności i praw człowieka i obywatela, określonych w art.
30 i 76 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz.U. 1997,
nr 78, poz. 486 ze zm.), takich jak godność człowieka i ochrona konsumenta, jako
strony słabszej strukturalnie w stosunkach prywatnoprawnych z przedsiębiorcą przed
nieuczciwymi praktykami rynkowymi przez orzeczenie nakazem zapłaty w
postępowaniu upominawczym wierzytelności wynikającej z zawartej przez pozwaną
z powodem umowy o pośrednictwo finansowe bez zbadania potencjalnie
nieuczciwego charakteru zapisów umowy, z którego wynikało zobowiązanie;
II. naruszenie w sposób rażący prawa materialnego, tj. przepisów art. 359
§ 21 k.c., art. 359 § 22 k.c., oraz 359 § 23 k.c., przez niewłaściwe ich zastosowanie
i orzeczenie zgodnie z żądaniem pozwu o obowiązku zapłaty przez pozwaną kwoty
200 zł wraz z umownymi odsetkami w wysokości 20 zł za każdy dzień opóźnienia
od 18 listopada 2006 r., co stanowi 300% w skali miesiąca, podczas gdy wskazane
przepisy w brzmieniu obowiązującym zarówno w dacie czynności prawnej, z której
wynikał obowiązek zapłaty odsetek umownych, jak i w dacie orzekania przez Sąd,
stanowiły, że maksymalna wysokość odsetek wynikająca z czynności prawnej nie
może w stosunku rocznym przekraczać czterokrotności wysokości stopy kredytu
lombardowego Narodowego Banku Polskiego, tj. 22%, a jeżeli przekracza
II NSNc 189/24
4
tę wysokość to należą się odsetki maksymalne;
III. naruszenie w sposób rażący prawa procesowego, tj. przepisu art. 499 pkt
1 i 2 k.p.c., art. 3531 k.c. w zw. z art. 58 § 2 k.c. w brzmieniu obowiązującym w dacie
orzekania, przez ich niezastosowanie i uznanie, że umowa o pośrednictwo finansowe,
zawarta 18 października 2006 r., pomiędzy pozwaną a powodem, jest w całości
ważna, pomimo że w § 7 ust. 1 umowy zastrzeżone zostały odsetki umowne „za
każdy dzień opóźnienia” w zapłacie zobowiązania w wysokości 20 zł dziennie, czyli
300% miesięcznie i 3650% w stosunku rocznym, a więc o charakterze „lichwiarskim”
i obiektywnie nieusprawiedliwione oraz mogące realnie spowodować niemożność
wykonania zobowiązania przez dłużnika, podczas gdy ich wysokość, mając na
względzie zasadę swobody umów oraz zasady współżycia społecznego, nie mogła
być – stosownie do Rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 13 października 2005 r.
w sprawie określenia wysokości odsetek ustawowych (Dz.U. 2005, nr 201, poz. 1662,
dalej: „Rozporządzenie”) – wyższa niż 11,5% w stosunku rocznym, a tym samym
wydanie nakazu nie było dopuszczalne;
IV. rażące naruszenie prawa materialnego, tj. przepisu art. 221 k.c., poprzez
jego niezastosowanie do pozwanej jako konsumenta w sytuacji, kiedy z okoliczności
sprawy nie wynika, żeby dokonana przez nią czynność prawna – zawarcie z
powodem umowy o pośrednictwo finansowe z 18 października 2006 r. – była
związana z działalnością gospodarczą lub zawodową pozwanej.
Skarżący na zasadzie art. 91 § 1 u.SN, wniósł o uchylenie zaskarżonego
nakazu zapłaty w postępowaniu upominawczym wydanego przez Sąd Rejonowy w
Bytomiu 26 lutego 2007 r., sygn. VII Nc 712/07 w całości i przekazanie sprawy do
ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu w Bytomiu, z pozostawieniem temu
sądowi rozstrzygnięcia o kosztach postępowania ze skargi nadzwyczajnej.
Skarżący wyjaśnił, że w dniu zawierania umowy o pośrednictwo finansowe
pozwana nosiła nazwisko G., po śmierci męża wróciła do nazwiska pańskiego i
obecnie nazywa się M.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
II NSNc 189/24
5
Dopuszczalność wniesienia skargi nadzwyczajnej uzależniona jest od
spełnienia szeregu przesłanek ustawowych, wśród których wyróżnia się przesłanki
formalne i materialne.
Przesłanki formalne odnoszą się do substratu zaskarżenia, terminu
i podmiotów uprawnionych do wniesienia skargi.
Stosownie do art. 89 § 1 u.SN skarga nadzwyczajna może być wniesiona od
prawomocnego orzeczenia sądu powszechnego lub wojskowego kończącego
postępowanie w sprawie, które nie może być uchylone lub zmienione w trybie
innych nadzwyczajnych środków zaskarżenia.
Zgodnie z art. 504 § 2 k.p.c. (w brzmieniu obowiązującym w dacie wydania
zaskarżonego nakazu zapłaty) nakaz zapłaty, przeciwko któremu w całości
lub w części nie wniesiono skutecznie sprzeciwu, ma skutki prawomocnego wyroku.
Zaskarżony nakaz zapłaty wydany 26 lutego 2007 r. przez Sąd Rejonowy w
Bytomiu, VII Nc 712/07 – wobec braku jego zaskarżenia przez pozwaną przy
dokonaniu prawidłowego doręczenia odpisu nakazu zapłaty uznanego za doręczone
w trybie podwójnego awizowania – uprawomocnił się, dlatego też nie przysługuje od
niego żaden inny nadzwyczajny środek zaskarżenia.
Artykuł 89 § 2 u.SN przewiduje ściśle określony krąg podmiotów uprawnionych
do wniesienia skargi nadzwyczajnej.
Zgodnie z art. 89 § 3 u.SN, skargę nadzwyczajną wnosi się w terminie 5 lat od
dnia uprawomocnienia się zaskarżonego orzeczenia, a jeżeli od orzeczenia została
wniesiona kasacja albo skarga kasacyjna – w terminie roku od dnia ich rozpoznania.
Jednocześnie art. 115 § 1 u.SN stanowi, że w okresie 6 lat od dnia wejścia w życie
ustawy skarga nadzwyczajna może być wniesiona od prawomocnych orzeczeń
kończących postępowanie w sprawach, które uprawomocniły się po dniu 17
października 1997 r. W tych sytuacjach przepisu art. 89 § 3 zdanie pierwsze
nie stosuje się.
Stosownie do art. 115 § 1a u.SN skarga nadzwyczajna od prawomocnego
orzeczenia kończącego postępowanie w sprawie, które uprawomocniło się przed
wejściem w życie niniejszej ustawy, może być wniesiona
przez Prokuratora Generalnego lub Rzecznika Praw Obywatelskich. Przepisu art. 89
§ 2 nie stosuje się. W przedmiotowej sprawie skarga nadzwyczajna została
II NSNc 189/24
6
wniesiona – jak wskazano wyżej – od prawomocnego orzeczenia kończącego
postępowanie w sprawie, w określonym ustawą terminie i przez podmiot
legitymowany.
Skarga nadzwyczajna spełnia przesłanki formalne i podlega merytorycznej
ocenie.
Skarga nadzwyczajna jest nadzwyczajnym środkiem zaskarżenia służącym
eliminowaniu z obrotu wadliwych, naruszających zasadę demokratycznego państwa
prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej, orzeczeń
sądowych dotyczących konkretnych, zindywidualizowanych podmiotów (zob.
postanowienie Sądu Najwyższego z 3 kwietnia 2019 r., I NSNk 2/19). Konsekwentnie
rolą przeprowadzanej przez Sąd Najwyższy kontroli nadzwyczajnej nie jest
eliminowanie z obrotu wszelkich wadliwych orzeczeń, a jedynie tych, które godzą w
podstawy umowy społecznej będącej fundamentem demokratycznego państwa
prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej, a zatem
dotyczą określonego kształtu relacji pomiędzy jednostką a władzą publiczną
(przedmiotowa strona zasady demokratycznego państwa prawnego) lub godności
upodmiotowionej jednostki (podmiotowa strona zasady demokratycznego
państwa prawnego).
Cel skargi nadzwyczajnej, jakim jest wyeliminowanie z obrotu wadliwego
orzeczenia, może zostać zrealizowany wyłącznie w przypadku zaistnienia jednej
z trzech przesłanek szczegółowych wskazanych w art. 89 § 1 pkt 1-3 u.SN. Podmiot
wnoszący skargę musi więc przede wszystkim wykazać zaistnienie przynajmniej
jednego z uchybień wymienionych w art. 89 § 1 pkt 1-3 u.SN. Zaistnienie tego rodzaju
uchybienia potwierdza wadliwość zaskarżonego nakazu zapłaty, a jednocześnie
otwiera drogę do badania czy wadliwość ta powinna być usunięta z uwagi na
naruszenie zasady demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego
zasady sprawiedliwości społecznej. Samo zaistnienie przesłanki szczegółowej
wskazanej w art. 89 § 1 pkt 1-3 u.SN nie przesądza o konieczności wyeliminowania
z obrotu wadliwego orzeczenia. Wskazać w tym miejscu bowiem należy, że
stabilność oraz prawomocność orzeczeń sądowych, a także kształtowanych przez
nie stosunków prawnych również jest zasadą konstytucyjną, wywodzoną z prawa do
sądu (art. 45 ust. 1 w zw. z art. 2 Konstytucji RP), zaś odstąpienie od niej powinno
II NSNc 189/24
7
być podyktowane wyjątkowymi względami. Konsekwentnie stwierdzone uchybienia
muszą być na tyle poważne, by wzgląd na całokształt zasady wynikającej z art. 2
Konstytucji RP nakazywał ingerencję w powagę rzeczy osądzonej (zob. wyrok Sądu
Najwyższego z 9 grudnia 2020 r., I NSNu 2/20). Ten punkt widzenia potwierdzał
wielokrotnie Europejski Trybunał Praw Człowieka, podkreślając, że prawo do
rzetelnego procesu musi być interpretowane w świetle zasady rządów prawa,
będącej wspólnym dziedzictwem państw – stron Konwencji o ochronie praw
człowieka i podstawowych wolności (Dz.U. 1993, nr 61, poz. 284 ze zm.). Jednym z
fundamentalnych aspektów rządów prawa pozostaje zaś zasada pewności prawnej,
która przewiduje wymóg, by tam, gdzie sądy ostatecznie rozstrzygnęły jakąś kwestię,
ich orzeczenie – co do zasady – nie było kwestionowane (zob. np. wyroki
Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z: 28 października 1999 r. w sprawie
Brumărescu przeciwko Rumunii, skarga nr 28342/95, par. 61; 24 lipca 2003 r. w
sprawie Ryabykh przeciwko Rosji, skarga nr 52854/99, par. 52; 6 października 2011
r. w sprawie Agrokompleks przeciwko Ukrainie, skarga nr 23465/03, par. 148).
Stosownie do powyższego, przystępując do merytorycznego badania skargi
nadzwyczajnej, Sąd Najwyższy w pierwszej kolejności ustala, czy doszło do
naruszenia którejś z przesłanek szczegółowych określonych w art. 89 § 1 pkt 1-3
u.SN i wskazanych w skardze nadzwyczajnej, a jeśli tak, to czy w celu zapewnienia
zgodności z zasadą demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego
zasady sprawiedliwości społecznej konieczne jest uwzględnienie skargi
nadzwyczajnej. A contrario samo naruszenie zasady demokratycznego państwa
prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej nie stanowi racji
wystarczającej dla usunięcia z obrotu prawnego zaskarżonego orzeczenia.
Konstruując art. 89 § 1 u.SN, ustawodawca posłużył się zwrotem „o ile”, który
uniemożliwia realizację zasadniczego celu instrumentu, jakim jest skarga
nadzwyczajna, bez zaistnienia okoliczności wskazanych w przesłankach
szczegółowych, nawet jeśli za powyższym przemawiałyby fundamentalne racje
aksjologiczne związane z istotą demokratycznego państwa prawnego.
Z drugiej jednak strony, brak naruszenia zasady demokratycznego państwa
prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej zamyka drogę
do wyeliminowania z obrotu prawnego zaskarżonego orzeczenia, nawet jeśli narusza
II NSNc 189/24
8
ono którąś z przesłanek szczegółowych, w tym zasady lub wolności i prawa
człowieka i obywatela określone w Konstytucji. Jak już wskazano, celem skargi
nadzwyczajnej jest bowiem zapewnienie zgodności z zasadą demokratycznego
państwa prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej, nie zaś
z innymi zasadami, wolnościami lub prawami człowieka określonymi w Konstytucji.
Oceniając przesłanki szczegółowe skargi nadzwyczajnej, należy zauważyć,
że Prokurator Generalny zarzucił zaskarżonemu nakazowi zapłaty naruszenie
pierwszej i drugiej przesłanki szczegółowej.
W pierwszym przypadku wskazał on naruszenie zasad, wolności i praw
człowieka i obywatela, określonych w art. 30 i 76 Konstytucji RP, takich jak godność
człowieka i ochrona konsumenta, jako strony słabszej strukturalnie w stosunkach
prywatnoprawnych z przedsiębiorcą przed nieuczciwymi praktykami rynkowymi
przez orzeczenie nakazem zapłaty w postępowaniu upominawczym wierzytelności
wynikającej z zawartej przez pozwaną z powodem umowy o pośrednictwo finansowe
bez zbadania potencjalnie nieuczciwego charakteru zapisów umowy, z którego
wynikało zobowiązanie.
W ocenie Sądu Najwyższego zasadny jest zarzut naruszenia art. 76
Konstytucji RP, który określa podstawowe gwarancje konstytucyjne w zakresie
ochrony konsumenta w stosunkach z przedsiębiorcą. Z art. 76 Konstytucji RP wynika
obowiązek zapewnienia właściwej ochrony konsumentów spoczywający na każdym
organie i instytucji, której właściwość obejmuje sprawy dotyczące konsumentów, w
tym na sądach. Stanowisko to znajduje potwierdzenie w orzecznictwie Trybunału
Konstytucyjnego podkreślającym, że art. 76 Konstytucji RP wyraża zasadę
konstytucyjną zobowiązującą władze publiczne, w tym również sądy powszechne, do
podejmowania działań mających na celu ochronę konsumentów przed nieuczciwymi
praktykami rynkowymi. Przepis ten powinien być uwzględniany zarówno przez
ustawodawcę na etapie stanowienia prawa, jak i przez sądy powszechne w procesie
jego stosowania i dokonywania jego wykładni (zob. wyroki Trybunału
Konstytucyjnego z: 21 kwietnia 2004 r., K 33/03; 13 września 2005 r., K 38/04; 17
maja 2006 r., K 33/05; 13 września 2011 r., K 8/09).
Statuowana przez niego ochrona konsumenta uregulowana jest szczegółowo
na poziomie ustawowym.
II NSNc 189/24
9
W świetle art. 9 Konstytucji RP, dla wyznaczenia standardów tej ochrony, mają
także zastosowanie przepisy Traktatu o Funkcjonowaniu Unii Europejskiej (wersja
skonsolidowana: Dz.Urz. UE C 202 z 7 czerwca 2016 r.). W orzecznictwie Sądu
Najwyższego przyjmuje się, że zakres ochrony konsumentów wynikający z art. 76
Konstytucji RP należy oceniać z uwzględnieniem zasad i wymagań prawa unijnego,
z uwagi na zakres implementowania regulacji unijnych dotyczących prawa
konsumenckiego do krajowego porządku prawnego (zob. wyroki Sądu Najwyższego
z: 28 października 2020 r., I NSNc 22/20; 2 czerwca 2021 r., I NSNc 178/20; 29
czerwca 2021 r., I NSNc 115/21; 28 lipca 2021 r., I NSNc 179/20; 15 grudnia 2021 r.,
I NSNc 67/21; 19 stycznia 2022 r., I NSNc 216/21 wraz z powołanym tam
orzecznictwem).
Szczególne znaczenie dla ochrony konsumentów ma Dyrektywa 93/13/EWG
w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz.U. 1993, L 95,
s. 29, dalej: „Dyrektywa 93/13”). Artykuł 7 ust. 1 i motyw 24 Dyrektywy 93/13
nakładają bowiem na państwa członkowskie obowiązek zapewnienia skutecznych
środków mających na celu zapobieganie stosowaniu nieuczciwych warunków w
umowach konsumenckich. Należy podkreślić, że zgodnie z art. 3 ust. 1 Dyrektywy
93/13 warunki umowy, które nie były indywidualnie negocjowane, mogą być uznane
za nieuczciwe, jeśli stoją w sprzeczności z wymogami dobrej wiary, powodują
znaczną nierównowagę wynikających z umowy praw i obowiązków ze szkodą dla
konsumenta.
Określenie „konsument” użyte w art. 76 Konstytucji RP ma charakter
autonomiczny i nie może być ograniczane do denotacji wyznaczonej treścią art. 221
k.c. Jak podkreślił Trybunał Konstytucyjny, norma art. 76 Konstytucji RP zapewnia
ochronę „wszelkim podmiotom, w szczególności osobom fizycznym” mającym
słabszą pozycję wobec profesjonalnego podmiotu (zob. wyroki Trybunału
Konstytucyjnego z: 13 września 2005 r., K 38/04; 2 grudnia 2008 r., K 37/07).
Natomiast zgodnie z treścią art. 221 k.c. za konsumenta uważa się osobę fizyczną
dokonującą z przedsiębiorcą czynności prawnej niezwiązanej bezpośrednio z jej
działalnością gospodarczą lub zawodową. Analogicznie art. 2 lit. b) Dyrektywy 93/13
stanowi, że „konsument” oznacza każdą osobę fizyczną, która w umowach objętych
II NSNc 189/24
10
dyrektywą działa w celach niezwiązanych z handlem, przedsiębiorstwem lub
zawodem.
W rozpoznawanej sprawie zarówno z treści pozwu, jak i z załączonej do niego
umowy o pośrednictwo finansowe wynika, że nie została ona zawarta w związku z
prowadzeniem przez osobę fizyczną działalności gospodarczej lub zawodowej,
dlatego też w ocenie Sądu Najwyższego nie ulega wątpliwości, że pozwanej
przysługuje status konsumenta zarówno w świetle brzmienia art. 221 k.c.,
jak i art. 76 Konstytucji RP.
Zdaniem Sądu Najwyższego w przypadku nakazu zapłaty wydawanego w
postępowaniu upominawczym, gdy pozwanym jest konsument, czynności sądu
nie powinny się ograniczać wyłącznie do oceny roszczenia w zakresie jego podstawy
faktycznej (pod kątem braku wątpliwości co do okoliczności przytoczonych przez
powoda), tudzież w zakresie oczywistej bezzasadności (przy uwzględnieniu
określonych w art. 499 k.p.c. przesłanek negatywnych). Stąd za niewłaściwy należy
uznać powyższy modus operandi, który polega na tym, że sąd dopiero po wniesieniu
sprzeciwu od nakazu zapłaty ponownie rozpoznaje sprawę, badając obligatoryjnie
podniesione przez pozwaną zarzuty przeciwko żądaniu pozwu. Takie działanie stoi
w sprzeczności z konstytucyjną zasadą ochrony konsumenta wynikającą z art. 76
Konstytucji RP, jak i gwarancjami ujętymi w przywołanej wcześniej Dyrektywie 93/13.
Wymyka się ono także utrwalonej tezie orzeczniczej Trybunału Sprawiedliwości Unii
Europejskiej, zgodnie z którą organy wymiaru sprawiedliwości z urzędu dokonują
oceny nieuczciwych postanowień umowy konsumenckiej (zob. wyrok z 21 kwietnia
2016 r., Radlinger i Radlingerová, C-377/14, pkt 77 i przywołane tam orzecznictwo).
Przypomnieć należy również, że Sąd Najwyższy uznał, iż przepisy
proceduralne ograniczające możliwość skorzystania przez konsumenta z
przysługującej ochrony na gruncie prawa wspólnotowego, zezwalające na badanie
treści konsumenckiego stosunku podstawowego wyłącznie w przypadku wniesienia
sprzeciwu, nie realizowałyby celu prawa konsumenckiego, jakim jest realne
wyrównanie pozycji stron umowy konsumenckiej (zob. wyroki Sądu Najwyższego z:
28 października 2020 r., I NSNc 22/20; 2 czerwca 2021 r., I NSNc 178/20; 28 lipca
2021 r., I NSNc 179/20; 24 listopada 2021 r., I NSNc 66/21). Z tego względu przyjąć
należy, że również w postępowaniu upominawczym (w niniejszej sprawie umowy o
II NSNc 189/24
11
pośrednictwo finansowe), w celu zapewnienia właściwej ochrony konsumentowi, sąd
jest zobowiązany z urzędu zbadać, czy postanowienia uzgodnione między stronami
mają nieuczciwy charakter.
Do zaskarżonego nakazu zapłaty nie sporządzono uzasadnienia,
dlatego też trudno jest stwierdzić, czy Sąd wziął pod uwagę konsumencki charakter
sprawy. Z uwagi jednak na fakt, że wydanie nakazu zapłaty nastąpiło z uchybieniami,
o jakich będzie mowa w dalszej części wywodu, pozwala domniemywać,
że nie został on uwzględniony.
Ze względu na powyższe, Sąd Najwyższy uznaje, że sposób procedowania
przez Sąd Rejonowy nie zapewnił realizacji celu, jakim jest ochrona konsumenta
będącego w pozycji słabszej względem przedsiębiorcy. Sąd Rejonowy w Bytomiu,
wydając 26 lutego 2007 r. zaskarżony nakaz zapłaty w postępowaniu upominawczym
w sprawie VII Nc 712/07, naruszył wynikającą z art. 76 Konstytucji RP zasadę
ochrony konsumentów poprzez pominięcie faktu, że pozwana występuje w sprawie
w charakterze konsumenta, ale także poprzez niezapewnienie pozwanej właściwej
ochrony, o której mowa we wspomnianym przepisie Konstytucji.
W świetle powyższej argumentacji Sąd Najwyższy uznaje także za zasadny
zarzut rażącego naruszenia prawa materialnego, tj. art. 221 k.c.
Odnosząc się do zarzutu naruszenia zasad, wolności i praw człowieka i
obywatela, określonych w art. 30 Konstytucji RP – godności człowieka,
Sąd Najwyższy wskazuje, że skarżący – nie formułując zarzutu w petitum skargi –
ograniczył się wyłącznie do uwag zawartych w uzasadnieniu. Podniósł przy tym, że
Sąd orzekający był zobowiązany do respektowania zasad konstytucyjnych oraz
chronionych konstytucyjnie wolności i praw człowieka i obywatela, w tym godności
człowieka wskazanej w art. 30 Konstytucji RP. Wskazał też, że konieczność
wprowadzenia na poziomie Konstytucji RP regulacji praw i wolności ekonomicznych
ma swoje źródło w poszanowaniu godności ludzkiej i że realizacja postulatu ochrony
godności nie jest możliwa bez stworzenia warunków bytowych i ekonomicznych,
umożliwiających ludziom godną egzystencję i udział w życiu gospodarczym i
społecznym. Prawa i wolności ekonomiczne są bowiem elementem godności
człowieka i warunkiem jej poszanowania.
II NSNc 189/24
12
W tym miejscu zauważyć należy, że w orzecznictwie Sądu Najwyższego
odrzuca się upowszechniającą się tendencję, by jako naruszenie godności człowieka
traktować każde niesprawiedliwe albo nawet tylko niesatysfakcjonujące zdarzenie.
Taki kierunek myślenia jest wyrazem dążenia do nadania konstytucyjnej ochronie
godności osoby ludzkiej odpowiedniej rangi i jednocześnie uniknięcia jej
normatywnej i aksjologicznej deprecjacji. Wobec jego przyjęcia uznaje się,
że do naruszenia konstytucyjnie chronionej godności orzeczeniem sądowym może
dojść wyłącznie w sytuacji zakwestionowania w tymże orzeczeniu człowieczeństwa.
Orzeczenie to musi więc spowodować drastyczne uprzedmiotowienie człowieka
(zob. wyroki Sądu Najwyższego z: 28 października 2020 r., I NSNc 22/20; 5 lutego
2025 r., II NSNc 132/24).
Odnosząc się do zarzutu obejmującego drugą przesłankę szczegółową,
Sąd Najwyższy w pierwszej kolejności stwierdza, że zasadny jest zarzut naruszenia
w sposób rażący prawa materialnego, tj. art. 359 § 21 k.c., art. 359 § 22 k.c., oraz art.
359 § 23 k.c. W ocenie Sądu Najwyższego zarówno w dacie zawarcia spornej umowy
o pośrednictwo finansowe, jak i w dacie wydania zaskarżonego nakazu zapłaty
obowiązywały już przepisy regulujące maksymalne odsetki z czynności prawnych
oraz odsetki za opóźnienie. Przepisy te zostały wprowadzone do polskiego porządku
prawnego ustawą z dnia 7 lipca 2005 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz o
zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. 2005, nr 157, poz. 1316) i stały się częścią
obowiązującego porządku prawnego od 20 lutego 2006 r., znajdując zastosowanie
do czynności prawnych dokonanych po ich wejściu w życie. Przepisy art. 359 § 21 i
§ 22 k.c. w terminach istotnych dla rozpoznawanej sprawy przewidywały, że
maksymalna wysokość odsetek wynikających z czynności prawnej nie może w
stosunku rocznym przekraczać czterokrotności wysokości stopy kredytu
lombardowego Narodowego Banku Polskiego (odsetki maksymalne). Jeżeli
wysokość odsetek wynikających z czynności prawnej przekracza wysokość odsetek
maksymalnych, należą się odsetki maksymalne. Zgodnie z art. 359 § 23 k.c.
postanowienia umowne nie mogły wyłączać ani ograniczać przepisów o odsetkach
maksymalnych. W takim przypadku zastosowania wymagały przepisy ustawy.
II NSNc 189/24
13
W dacie zawarcia umowy o pośrednictwo finansowe stopa kredytu
lombardowego NBP wynosiła 5,5%, zaś odsetki maksymalne – biorąc pod uwagę
ówcześnie obowiązujące przepisy – 22% w stosunku rocznym.
W realiach rozpoznawanej sprawy w spornej umowie przewidziano odsetki
umowne na poziomie 20 zł za każdy dzień opóźnienia w spłacie kwoty 200 zł. W
przełożeniu na procenty, oprocentowanie umowne odpowiadało kwocie głównej w
skali 10% dziennie, 300% miesięcznie i 3650% rocznie. Okoliczność ta daje
podstawy do przyjęcia, że przewidziane w umowie oprocentowanie miało charakter
lichwiarski. W konsekwencji pozwala też uznać, że zasądzenie przez Sąd
zaskarżonym nakazem zapłaty odsetek za opóźnienie na poziomie 300% w skali
miesiąca stanowiło rażące naruszenie art. 359 § 21-23 k.c.
Ze względu na niesporządzenie uzasadnienia sporego nakazu zapłaty
(także już po wniesieniu skargi nadzwyczajnej) niemożliwym jest obecnie poznanie
motywów, którymi kierował się wydający go Sąd. Zdaniem składu orzekającego
już jednak sam fakt bezrefleksyjnego zasądzenia takich odsetek pozwala stwierdzić,
że nakaz ów naruszył przepisy obowiązującego prawa, także w zakresie
statuowanych przez nie elementarnych zasad współżycia społecznego.
Sąd Najwyższy zwraca w tym kontekście uwagę, że nie umknęła mu
informacja zawarta przez skarżącego, iż w toku postępowania egzekucyjnego
wyegzekwowano od pozwanej kwotę 2140,72 zł, z czego powodowi przekazano
kwotę 1830,99 zł, a 309,73 zaliczono na koszty egzekucji (k. 10).
Przechodząc do zarzutu naruszenia w sposób rażący prawa procesowego, tj.
art. 499 pkt 1 i 2 k.p.c., art. 3531 k.c. w zw. z art. 58 § 2 k.c. w brzmieniu
obowiązującym w dacie orzekania, Sąd Najwyższy stwierdza, że zarzut ten
jest zasadny z wyjątkiem naruszenia art. 499 pkt 2 k.p.c.
W pierwszej kolejności należy wskazać, że rację ma skarżący, który twierdzi,
iż w rozpoznawanej sprawie doszło do rażącego naruszenia art. 3531 k.c. w zw. z art.
58 § 2 k.c. Rzeczywiście bowiem wysokość odsetek (20 zł za każdy dzień), jaką
zastrzeżono na wypadek zwłoki w zapłacie kwoty 200 zł wynikającej z umowy o
pośrednictwo finansowe (§ 6 umowy, k. 5 akt VII Nc 712/07), ma charakter
„lichwiarski”, zaś same odsetki pozostają sprzeczne z celem i naturą umowy oraz
II NSNc 189/24
14
zasadami współżycia społecznego. Niewątpliwie z tego powodu doszło do
unieważnienia umowy na podstawie art. 58 § 2 k.c.
W niniejszej sprawie z całą pewnością mamy do czynienia z umową pożyczki
pozornie nazwaną „umową o pośrednictwo finansowe”. Z załączonej do pozwu
umowy (k. 5 akt VII Nc 712/07) wynika, że strony zawarły ją 18 października 2006 r.,
w jej treści wskazano termin zwrotu kwoty – 17 listopada 2006 r. oraz zastrzeżono
odsetki umowne na wypadek niedokonania jej zwrotu w terminie w wysokości 20 zł
za każdy dzień opóźnienia począwszy od 18 listopada 2006 r. Udzielający takiej
pożyczki powód wyzbywa się swojego kapitału tylko na określony czas licząc na jego
zwrot. W przypadku opóźnienia w spłacie takiej pożyczki wierzyciel (powód)
na podstawie art. 481 k.c. może żądać odsetek za opóźnienie, chociażby nie poniósł
żadnej szkody a opóźnienie było następstwem okoliczności, za które dłużnik
odpowiedzialności nie ponosi. Stopa odsetek za opóźnienie w spłacie pożyczki może
być uzgodniona przez strony. Nie ulega przy tym wątpliwości, że taka umowa nie
może być wolna od oceny uwzględniającej kryteria, o których mowa w art. 3531 k.c.,
w tym ustalone w umowie odsetki za opóźnienie w jej spłacie. W przeciwnym
wypadku w skrajnych sytuacjach mogłoby to oznaczać przyzwolenie na wypaczenie
sensu umowy w zakresie dotyczącym charakteru stosunku prawnego
ukształtowanego tą umową, zarówno z punktu widzenia zasady ograniczenia
swobody kontraktowej, jak i granic wykonywania prawa podmiotowego (zob. wyrok
Sądu Najwyższego z 23 czerwca 2005 r., II CK 742/04). Ocena wysokości odsetek
za opóźnienie w świetle kryteriów z art. 3531 k.c. wymaga uwzględnienia funkcji tych
odsetek. Odsetki za opóźnienie spełniają kilka kluczowych funkcji: funkcję
stymulującą (motywacyjną) – odsetki służą wywarciu na dłużnika presji, by
bezwzględnie spełnił świadczenie (zob. E. Gniewek, P. Machnikowski (red.), Kodeks
cywilny. Komentarz. Wyd. 10, Warszawa 2021, objaśnienia do art. 481); funkcję
kompensacyjną – dają możliwość ryczałtowego pokrycia szkody poniesionej przez
wierzyciela z tego powodu, że nie mógł on w określonym czasie korzystać z należnej
mu sumy pieniężnej; powiązaną z tą ostatnią funkcję wynagradzającą –
wynagrodzenie za korzystanie z pieniędzy wierzyciela wbrew jego woli (zob. wyrok
Sądu Najwyższego z 17 czerwca 2010 r., III CSK 308/09); wreszcie funkcję
II NSNc 189/24
15
waloryzacyjną – odsetki stanowią rekompensatę wierzycielowi skutków spadku siły
nabywczej pieniądza.
Mając na uwadze powyższe, należy stwierdzić, że wysokość odsetek za
opóźnienie spłaty pożyczki winna być wiązana z ekwiwalentnością wynagrodzenia
pożyczkodawcy za korzystanie z jego środków pieniężnych oraz stanowić
zabezpieczenie wymuszenia terminowości spłaty zadłużenia, a nie stanowić
niemożliwego do wykonania dla pożyczkobiorcy zobowiązania do zapłaty (zob.
wyrok Sądu Najwyższego z 17 czerwca 2020 r., I NSNc 47/19). Dochód od kapitału
w postaci odsetek powinien być zgodny z funkcją, jaką one pełnią, czyli refundować
wierzycielowi spadek wartości pieniądza i dawać dochód, jaki wynikałby z przeciętnej
lokaty lub inwestycji pieniężnej w okresie, w którym korzysta się z pieniędzy, nawet
po terminie ich zwrotu (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 27 lipca 2000 r., IV CKN
85/00). Nie powinien natomiast dawać zysków nadmiernych, niemożliwych w
normalnym obrocie do osiągnięcia, zwłaszcza jeśli stanowi wykorzystanie sytuacji
finansowej dłużnika otrzymującego pożyczkę (zob. wyroki Sądu Najwyższego z: 27
maja 2010 r., III CSK 230/09; 17 czerwca 2020 r., I NSNc 47/19).
Poza tym ustalone w umowie odsetki ocenić należy w świetle klauzuli zasad
współżycia społecznego. W orzecznictwie Sądu Najwyższego zwracano uwagę, że
klauzula generalna „zasady współżycia społecznego” została wprowadzona wraz z
uchwaleniem Kodeksu cywilnego, podkreślając jednocześnie, że ma ona wyraźny
związek z klauzulami generalnymi znanymi wcześniejszemu prawodawstwu. Do tych
ostatnich zaliczają się podstawowe zasady etycznego i uczciwego postępowania,
odwołujące się do takich znanych pojęć, jak „»zasady słuszności«, »zasady
uczciwego obrotu«, »zasady uczciwości« czy »lojalności«” (zob. wyroki Sądu
Najwyższego z: 14 października 1998 r., II CKN 928/97; 28 listopada 2014 r., I CSK
735/13; 9 listopada 2016 r., II CSK 93/16; 23 marca 2017 r., V CSK 396/16;
9 września 2021 r., I NSNc 43/20).
Sąd Najwyższy wskazuje, że odwołanie się do zasad współżycia społecznego
oznacza odwołanie się do idei słuszności w prawie i do powszechnie uznawanych
wartości w kulturze naszego społeczeństwa, a więc do podstawowych zasad
etycznych i uczciwego postępowania (zob. wyroki Sądu Najwyższego z: 28 listopada
II NSNc 189/24
16
2001 r., IV CKN 1756/00; 23 maja 2013 r., IV CSK 660/12; 9 września 2021 r.,
I NSNc 43/20).
Jednocześnie Sąd Najwyższy podkreśla, że zasady współżycia społecznego
to swoisty system norm pozaprawnych, konkretnych i powszechnie przyjmowanych,
jako ogólne normy społeczne, które mają służyć realizacji sprawiedliwości w
znaczeniu materialnoprawnym, będącej wartością konstytucyjną
(art. 45 ust. 1 Konstytucji) (zob. uchwała Sądu Najwyższego z 20 grudnia 2012 r., III
CZP 84/12; wyrok Sądu Najwyższego z 23 lutego 2017 r., V CSK 230/16).
Poprzez odwoływanie się do zasad współżycia społecznego chodzi o „zapobieganie
stosowaniu prawa w sposób prowadzący do skutków niemoralnych lub rozmijających
się zasadniczo z celem, dla którego dane prawo zostało ustanowione” (zob. wyrok
Sądu Najwyższego z 3 lipca 2015 r., IV CSK 595/14).
Zastrzeganie w umowie pożyczki odsetek za opóźnienie w wysokości
nadmiernej niemającej uzasadnienia ani w wysokości inflacji, ani w zyskach
osiąganych w ramach normalnej, rzetelnie prowadzonej działalności gospodarczej,
może być sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Taką właściwość należy
przypisać określonej w umowie stopie odsetkowej, nieprzystającej – z racji
jej wysokości – do wynagrodzenia możliwego do osiągnięcia w uczciwym obrocie
jakiegokolwiek rodzaju (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 23 czerwca 2005 r.,
II CK 742/04).
Dochód z kapitału, w okolicznościach pozostawania w zwłoce ze spełnieniem
świadczenia pieniężnego, nie powinien kojarzyć się z lichwą, tj. z zachowaniem
pożyczkodawcy zawsze uważanym za naganne moralnie i bardzo negatywnie
oceniane. Korzystanie z prawa podmiotowego właściciela pieniędzy jako dysponenta
określonej wartości ekonomicznej z nadmiernego oprocentowania, jest sprzeczne
z zasadami uczciwości, uczciwego zarobku, rzetelności strony stosunku umownego
i tych wartości, które kierują uczciwym społeczeństwem w potocznym rozumieniu
tych określeń (zob. wyroki Sądu Najwyższego z: 27 maja 2010 r., III CSK 230/09;
17 czerwca 2020 r., I NSNc 47/19).
Z analizy orzecznictwa Sądu Najwyższego wynika, że za nadmiernie
wygórowane odsetki umowne uznawano już od wysokości 0,5% dziennie, tj. 185%
rocznie (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 27 lipca 2000 r., IV CKN 85/00, z
II NSNc 189/24
17
aprobującymi glosami A. Stelmachowskiego, OSP 2001, nr 3, poz. 48
oraz M. Lemkowskiego, dz. cyt., s. 46 i nast., por. także wyroki z: 8 stycznia 2003 r.,
II CKN 1097/00; 27 listopada 2003 r., III CK 152/02; 23 czerwca 2005 r., II CK 742/04;
4 listopada 2005 r., V CK 162/05; 6 grudnia 2007 r., IV CSK 320/07; 29 kwietnia 2010
r., IV CSK 370/09; 8 maja 2014 r., V CSK 376/13; 6 kwietnia 2017 r., III CSK 174/16;
17 czerwca 2020 r., I NSNc 47/19; a także uchwałę Sądu Najwyższego z 15 marca
2018 r., III CZP 107/17). Na ocenę tej kwestii może mieć wpływ to, kiedy badana
umowa została zawarta. Co do zasady jednak, począwszy od 1990 r. – w wyniku
obniżania się wskaźnika inflacji – zmniejszała się też granica akceptowanej
wysokości odsetek umownych (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 9 września 2021 r.,
I NSNc 43/20).
W rozpoznawanej sprawie – jak wynika z załączonej do pozwu umowy o
pośrednictwo finansowe z 18 października 2006 r. – powód oczekiwał zapłaty kwoty
200 zł do 17 listopada 2006 r. W chwili zawarcia umowy inflacja wynosiła 1%
w stosunku rocznym, nie była więc tak wygórowana, jak w latach 1994-2000, kiedy
kształtowała się w przedziale od 32,2% do 7,3%. Z kolei przeciętne wynagrodzenie
w gospodarce narodowej w 2006 r. wynosiło 2477,23 zł, natomiast stopa
referencyjna na 31 marca 2006 r. – 4%.
Jednocześnie ustalone w umowie odsetki umowne w wysokości kwoty 20 zł
naliczanej za każdy dzień odpowiadały 10% kwoty 200 zł w skali dziennej, co
oznaczało, że były 3650-krotnie wyższe od inflacji i ponad 912-krotnie wyższe od
stopy referencyjnej obowiązującej w marcu 2006 r., ergo – pozwalały na uzyskanie
dochodu w wysokości 3650% (10% x 365 dni) „zainwestowanej” kwoty w skali roku.
W takim stanie rzeczy, przy tak ukształtowanym oprocentowaniu, w ocenie
Sądu Najwyższego zasadne jest przyjęcie, że doszło do rażącego naruszenia normy
zawartej w art. 3531 k.c. w części wymagającej, by treść lub cel ułożonego stosunku
prawnego nie sprzeciwiała się zasadom współżycia społecznego, a ściśle biorąc –
by nie sprzeciwiał się tymże zasadom lichwiarki charakter owego stosunku.
Zajmując takie stanowisko, należy pamiętać, że art. 3531 k.c. ma charakter
iuris cogentis, wobec czego stwierdzenie naruszenia któregokolwiek z wymienionych
w nim kryteriów (właściwości stosunku prawnego, przepisów ustawy, zasad
współżycia społecznego) powoduje nieważność czynności prawnej lub jej części
II NSNc 189/24
18
(zob. B. Fuchs, w: Kodeks cywilny. Komentarz. Tom III. Zobowiązania. Część ogólna
(art. 353-534), red. M. Fras i M. Habdas, LEX/el 2018, teza 10).
Tym samym, wobec obowiązywania art. 58 § 2 k.c., sprzeczność czynności
prawnej z zasadami współżycia społecznego rodzi sytuację, w której czynność ta już
w chwili powstawania stosunku prawnego pozostaje dotknięta wadliwością. Jest więc
od początku nieważna w całości, albo – jak to przewiduje art. 58 § 3 k.c. – w części
(zob. A. Zbiegień-Turzańska w: Kodeks cywilny. Komentarz, red. K. Osajda, wyd. 26,
Legalis 2020, tezy 99-100 do art. 5, por. także powołane tam orzecznictwo).
Powyższe ustalenia prowadzą do wniosku, że zastrzeżenie odsetek w sposób,
w jaki dokonano tego w ramach umowy, należało ocenić jako sprzeczne z zasadami
współżycia społecznego w rozumieniu art. 58 § 2 k.c., jak i art. 3531 k.c. Niniejszym
Sąd Najwyższy stwierdza, że umowa w tej części nie odpowiada prawu
(zob. uzasadnienia uchwał składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z: 22 maja
1991 r., III CZP 15/91; 6 maja 1992 r., III CZP 141/91; 17 czerwca 2020 r.,
I NSNc 47/19).
Sąd Najwyższy podziela także stanowisko wyrażone we wcześniejszym
orzecznictwie, że postanowienia umowy zastrzegające rażąco wygórowane odsetki
są nieważne w takiej części, w jakiej – w okolicznościach sprawy – zasady
współżycia społecznego ograniczają zasadę swobody umów, wyrażoną w art. 3531
k.c. i czynią to w odniesieniu zarówno do obrotu powszechnego, jak i profesjonalnego
(tak m.in. wyroki Sądu Najwyższego z: 8 stycznia 2003 r., II CKN 1097/00; 27 maja
2010 r., III CSK 230/09; 17 czerwca 2020 r., I NSNc 47/19). Nieważność
postanowienia umowy w przedmiocie wysokości odsetek wywołuje taki skutek, jak
gdyby wysokość ta nigdy nie była w inny sposób oznaczona. Dotyczy to zarówno
wynagrodzenia za wskazany w umowie okres korzystania z pożyczonych pieniędzy,
jak i odszkodowania z tytułu opóźnienia zwrotu tych pieniędzy (zob. wyroki Sądu
Najwyższego z: 30 października 1969 r., II CR 430/69; 23 czerwca 2005 r., II CK
742/04; 17 czerwca 2020 r., I NSNc 47/19). Powodowi należą się odsetki ustawowe
za opóźnienie wynikające z art. 481 k.c.
Dodatkowo Sąd Najwyższy zauważa, że prawo wierzyciela do żądania
odsetek za czas opóźnienia w spełnieniu świadczenia pieniężnego wynika wprost z
art. 481 § 1 k.c. Wysokość tych odsetek może być ustalona przez strony, dopiero zaś
II NSNc 189/24
19
w braku takiego ustalenia zastosowanie mają odsetki ustawowe (art. 481 § 2 k.c.).
Eksponując wskazaną regulację, należy jednak pamiętać, że chwili orzekania nie
obowiązywał jeszcze art. 481 § 21 k.c. określający odsetki maksymalne za
opóźnienie (dwukrotności wysokości odsetek ustawowych), wprowadzony
począwszy od 1 stycznia 2016 r. ustawą z dnia 9 października 2015 r. o zmianie
ustawy o terminach zapłaty w transakcjach handlowych, ustawy – Kodeks cywilny
oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. 2015, poz. 1830). W mocy pozostawał
natomiast art. 359 § 21 k.c. określający maksymalną wysokość odsetek wynikających
z czynności prawnej – czterokrotności wysokości stopy kredytu lombardowego
Narodowego Banku Polskiego (odsetki maksymalne). W rezultacie w dacie zawarcia
spornej umowy obowiązywały już przepisy o wysokości dopuszczalnych odsetek
ustalanych umownie wynikających z czynności prawnej (art. 359 k.c.). Tym samym
powinnością Sądu było dokonanie oceny spornej umowy chociażby w zakresie
odsetek umownych za opóźnienie w świetle art. 3531 z wz. z art. 58 § 2 k.c.
Sąd Najwyższy zwraca jeszcze uwagę, że konsekwencją wskazanego
naruszenia jest nieprawidłowe zastosowanie art. 499 pkt 1 k.p.c. (w brzmieniu
obowiązującym w dacie wydania nakazu zapłaty). Według tego przepisu nie ma
podstaw do wydania nakazu zapłaty w postępowaniu upominawczym, jeżeli według
treści pozwu roszczenie jest oczywiście bezzasadne.
Wypada w tym miejscu przypomnieć, że zgodnie z przyjętą linią orzeczniczą
oczywista bezzasadność ma miejsce wtedy, gdy z treści pozwu wynika wyraźnie, że
powodowi nie przysługiwało prawo żądania od pozwanego określonego świadczenia
na podstawie przytoczonych faktów (wyrok Sądu Najwyższego z 14 kwietnia 2021 r.,
I NSNc 35/20) a także, że powództwo pozostaje w niewątpliwej sprzeczności z
podlegającymi jedynej możliwej wykładni przepisami prawa materialnego i stąd nie
może być uwzględnione.
W niniejszej sprawie, jak już wskazano wcześniej, zastrzeżenie w umowie
odsetek o charakterze lichwiarskim stanowiło naruszenie prawa, a przy tym
sprzeciwiło się zasadom współżycia społecznego To zaś, wobec obowiązywania z
art. 58 § 2 k.c., powodowało nieważność dokonanej czynności prawnej. Mimo to Sąd
Rejonowy w Bytomiu pominął wskazane okoliczności i wydał zaskarżony nakaz
zapłaty. W ten sposób, działając w ramach postępowania upominawczego mającego
II NSNc 189/24
20
na celu przyspieszenie i uproszczenie dochodzenia należnych wierzytelności,
doprowadził do sytuacji, w której doszło do oczywistego pokrzywdzenia drugiej strony
postępowania (por. wyrok Sądu Najwyższego z 4 grudnia 2024 r., II NSNc 454/23).
Takie zaś działanie, bez względu na walor szybkości i prostoty przedmiotowego
postępowania, trudno uznać za odpowiadające prawu.
Uwzględniając naruszenie art. 499 pkt 1 k.p.c., należy jednak stwierdzić, że w
rozpoznawanej sprawie nie zachodzi podstawa do uwzględnienia pkt 2 art. 499 k.p.c.
Podstawa ta bowiem, choć ma autonomiczny charakter, to jednak może być badana
pod warunkiem, że sąd nie stwierdzi w danej sprawie oczywistej bezzasadności
roszczenia, o której mowa w art. 499 pkt 1 k.p.c. W innym wypadku, tj., gdy owa
bezzasadność ma miejsce, takie badanie należy uznać za niecelowe.
Stwierdzenie zaistnienia przesłanek szczegółowych skargi nadzwyczajnej
w postaci rażącego naruszenia art. 359 § 21- § 23 k.c., art. 3531 k.c. w zw. z art. 58 §
2 k.c., art. 499 pkt 1 k.p.c., a także art. 76 Konstytucji RP, daje podstawy
Sądowi Najwyższemu do zbadania, czy w obliczu wspomnianego naruszenia można
mówić o konieczności uchylenia lub zmiany zaskarżonego orzeczenia celem
zapewnienia poszanowania zasady demokratycznego państwa prawnego
urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej.
W orzecznictwie Sądu Najwyższego zwraca się uwagę, że instytucja skargi
nadzwyczajnej powinna być wykorzystywana z daleko posuniętą ostrożnością i nie
powinna być postrzegana jako kolejny nadzwyczajny środek zaskarżenia służący
kontroli i ewentualnej korekcie wszelkich wadliwych orzeczeń. Dodatkowo w
orzecznictwie tym podnosi się też, że skarga nadzwyczajna jest „wentylem
bezpieczeństwa”, środkiem absolutnie ekstraordynaryjnym, który winien być
wnoszony przez uprawniony podmiot tylko we wskazanych w ustawie sytuacjach
(zob. wyrok Sądu Najwyższego z 24 czerwca 2020 r., I NSNc 41/19; postanowienie
Sądu Najwyższego z 30 czerwca 2021 r., I NSNc 61/20), kiedy skorygowanie
prawomocnego orzeczenia w celu zapewnienia zgodności z zasadami
konstytucyjnymi przy pomocy innych środków nadzwyczajnych nie jest już, bądź
nigdy nie było, możliwe (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 15 grudnia 2021 r.,
I NSNc 199/21).
II NSNc 189/24
21
Dokonując oceny ziszczenia się przesłanki funkcjonalnej, czyli oceniając
konieczność zapewnienia zgodności prawomocnych orzeczeń z zasadą wynikającą
z art. 2 Konstytucji RP, kluczowe staje się ważenie konstytucyjnych wartości.
Przemawia za tym charakter zasady z art. 2 Konstytucji, której zachowanie jest
oceniane nie tyle w dychotomicznych kategoriach naruszenia bądź nienaruszenia,
ale przez ocenę stopnia jej realizacji w optymalizacyjnej konfrontacji z innymi
zasadami.
Biorąc po uwagę specyfikę kontroli nadzwyczajnej należy podkreślić, że celem
ostatniego jej etapu jest wykazanie, iż natura i rozmiar nieprawidłowości
popełnionych przy wydawaniu zaskarżonego orzeczenia usprawiedliwia odstąpienie
od – wynikającej skądinąd również z zasady państwa prawnego – ochrony
przynależnej powadze rzeczy osądzonej poprzez zmianę lub uchylenie
zaskarżonego wyroku. Co do zasady, art. 2 Konstytucji RP stoi na straży
ostateczności i trwałości prawomocnych orzeczeń sądów powszechnych, jednak
niekiedy natura i ciężar popełnionych uchybień może nakazywać danie
pierwszeństwa względom wynikającym z konieczności ochrony innych praw
i wolności konstytucyjnych.
W sprawie podlegającej rozpoznaniu ważeniem objęta jest z jednej strony
zasada stabilności prawomocnych orzeczeń sądowych, z drugiej zaś zasada
zaufania obywatela do państwa. Sąd Najwyższy musi więc dokonać wyboru,
która z nich w obliczu ustalonych okoliczności zasługuje na potraktowanie w sposób
priorytetowy.
Ocena Sądu Najwyższego jest w tym względzie jednoznaczna. Zdaniem
składu orzekającego w rozpoznawanej sprawie doszło do wydania oczywiście
niesprawiedliwego nakazu zapłaty i tym samym do wyraźnego naruszenia zasady
zaufania obywatela do państwa oraz związanej z nią zasady bezpieczeństwa
prawnego jednostki. Nakaz ów bowiem stwierdził obowiązek pozwanej zapłaty –
obok kwoty głównej zaciągniętej pożyczki – odsetek w wysokości 3650% w stosunku
rocznym (20 zł za każdy dzień opóźnienia od kwoty 200 zł), które stoją w
sprzeczności z obowiązującym prawem, a przy tym godzą w elementarne poczucie
sprawiedliwości.
II NSNc 189/24
22
W ocenie Sądu Najwyższego, z powyższych względów zaktualizowały się
przesłanki, o których mowa w art. 89 § 1 u.SN, tj. zaskarżone orzeczenie w sposób
rażący narusza prawo na skutek jego niewłaściwego zastosowania, a eliminacja
wadliwego nakazu zapłaty z 26 lutego 2007 r. konieczna jest dla zapewnienia
zgodności z zasadą demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego
zasady sprawiedliwości społecznej, co stanowiło o uznaniu skargi za zasadną.
Zgodnie z art. 91 § 1 zdanie pierwsze u.SN, w przypadku uwzględnienia skargi
nadzwyczajnej, Sąd Najwyższy uchyla zaskarżone orzeczenie w całości lub w części
i stosownie do wyników postępowania orzeka co do istoty sprawy albo przekazuje
sprawę do ponownego rozpoznania właściwemu sądowi, w razie potrzeby uchylając
także orzeczenie sądu pierwszej instancji, albo umarza postępowanie.
Należy jeszcze zauważyć, że na przeszkodzie uwzględnieniu skargi
nadzwyczajnej nie stoi treść art. 115 § 2 u.SN, zgodnie z którym, jeżeli zachodzą
przesłanki wskazane w art. 89 § 1 u.SN, a zaskarżone orzeczenie wywołało
nieodwracalne skutki prawne, w szczególności jeżeli od dnia uprawomocnienia się
zaskarżonego orzeczenia upłynęło 5 lat, a także jeżeli uchylenie orzeczenia
naruszyłoby międzynarodowe zobowiązania Rzeczypospolitej Polskiej, Sąd
Najwyższy ogranicza się do stwierdzenia wydania zaskarżonego orzeczenia
z naruszeniem prawa oraz wskazania okoliczności, z powodu których wydał takie
rozstrzygnięcie, chyba że zasady lub wolności i prawa człowieka i obywatela
określone w Konstytucji przemawiają za wydaniem rozstrzygnięcia, o którym mowa
w art. 91 § 1 u.SN.
Pomimo że od wydania zaskarżonego nakazu upłynęło już ponad 5 lat, to
według Sądu Najwyższego prawa człowieka i obywatela określone w Konstytucji RP
przemawiają za wydaniem orzeczenia, o jakim mowa w art. 91 § 1 u.SN. Dalsze
obowiązywanie zaskarżonego nakazu zapłaty skutkowałoby utrzymaniem istnienia
długu pozwanej w rozmiarze dotkliwie ingerującym w jej prawa majątkowe. Również
naruszenie ochrony konsumenta z art. 76 Konstytucji pozbawiło ją prawa do
uwzględnienia konsumenckiego charakteru roszczenia.
Niezależnie od powyższego Sąd Najwyższy wskazuje, że zaskarżony nakaz
zapłaty jest niewykonalny w zakresie zasądzonych odsetek przez brak określenia
II NSNc 189/24
23
końcowego terminu ich zapłaty: „…z umownymi odsetkami w wysokości 20 zł
za każdy dzień opóźnienia od dnia 18 listopada 2006 r….”
Przy ponownym rozpoznawaniu sprawy Sąd uznając, że pozwana posiada
status konsumenta, zastosowuje prawo należne pozwanej, oceni stosunek
podstawowy łączący strony w tym w zakresie zastrzeżonej wysokości odsetek
umownych 20 zł za każdy dzień opóźnienia biorąc pod uwagę relewantne przepisy
prawa materialnego i procesowego oraz poglądy Sądu Najwyższego wyrażone
powyżej.
Mając na uwadze powyższe, Sąd Najwyższy na podstawie 91 § 1 u.SN
orzekł jak w sentencji wyroku.
Jednocześnie, na podstawie art. 39818 k.p.c. w zw. z art. 95 pkt 1 u.SN
Sąd Najwyższy zniósł wzajemnie między stronami koszty postępowania wywołanego
wniesieniem skargi nadzwyczajnej.
[D.Z.]
[r.g.]
