II NSNc 185/24
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w składzie:
Dnia 29 kwietnia 2025 r.
SSN Elżbieta Karska (przewodniczący, sprawozdawca)
SSN Tomasz Demendecki
Marek Sławomir Molczyk (ławnik Sądu Najwyższego)
w sprawie z powództwa M. Ś.
przeciwko J. L.
o zapłatę,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw
Publicznych w dniu 29 kwietnia 2025 r.
skargi nadzwyczajnej wniesionej przez Prokuratora Generalnego od nakazu zapłaty
w postępowaniu upominawczym Sądu Rejonowego w Bytomiu z 8 listopada
2012 r., sygn. I 2 Nc 5068/12:
I. uchyla zaskarżony nakaz zapłaty w postępowaniu
upominawczym Sądu Rejonowego w Bytomiu z 8 listopada
2012 r. o sygn. I 2 Nc 5068/12 w całości i przekazuje sprawę
temu Sądowi do ponownego rozpoznania;
II. znosi wzajemnie między stronami koszty postępowania
wywołanego wniesieniem skargi nadzwyczajnej.
II NSNc 185/24
2
UZASADNIENIE
J. L. dnia 2 czerwca 2011 r. w Bytomiu zawarła umowę pożyczki gotówkowej
z (...). „O.” M. Ś. z siedzibą w B., której wysokość wynosiła 300,00 zł. Pożyczkobiorca
zobowiązała się zwrócić kwotę 390 zł do dnia 30 czerwca 2011 r. Postanowienia
umowy przewidywały, że w przypadku niedokonania zwrotu pożyczki w terminie,
pożyczkodawca ma prawo dochodzić wymienionych w umowie opłat i kwot wraz z
maksymalnymi odsetkami ustawowymi od wszystkich tych kwot, naliczanymi od
następnego dnia po wskazanym w umowie terminie, tj. 30 czerwca 2011 r. oraz
dochodzić zwrotu wszelkich dodatkowych kosztów powstałych podczas i w związku
z dochodzeniem zwrotu należności (§ 6 umowy pożyczki gotówkowej). Ponadto w
przypadku niespłacenia pożyczki w terminie pożyczkobiorca zobowiązała się do
ponoszenia zryczałtowanej opłaty z tytułu zwrotu kosztów dojazdu (...) w kwocie
każdorazowo 150 zł oraz 40 zł z tytułu każdorazowego wezwania do zapłaty (…) (§
11 umowy pożyczki gotówkowej). Zaś § 15 przewidywał, że w związku z
nieterminową spłatą pożyczki, pożyczkodawca poniesie szkodę związana z brakiem
możliwości dalszego pożyczenia sumy uzyskanej ze zwrotu całości pożyczki, tj.
kwoty 300 zł. Szkoda ta wyniesie 90 zł w skali miesiąca ponieważ taką kwotę
pożyczkodawca uzyskałby z tytułu udzielenia pożyczki identycznej jak objęta
niniejszą umową (…).
Pismami z 17 października 2011 r. oraz 1 października 2012 r. J.L. została
wezwana do zapłaty oraz do zapłaty odszkodowania z tytułu umowy z 2 czerwca
2011 r. kwoty w wysokości 1350,00 zł (jeden tysiąc trzysta pięćdziesiąt złotych)
wyliczonych na dzień 30 września 2012 r.
Pozwem z 9 października 2012 r., który wpłynął do Sądu Rejonowego
w Bytomiu 22 października 2012 r. M. Ś. (…) „O.”, działając przez profesjonalnego
pełnomocnika, zażądał w drodze nakazu zapłaty w postępowaniu upominawczym
zasądzenia kwoty 1350,00 zł (jeden tysiąc trzysta pięćdziesiąt złotych) wraz z
odsetkami ustawowymi od dnia wniesienia pozwu do dnia zapłaty oraz kosztów
procesu w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. W
uzasadnieniu pozwu wskazał, że strona powodowa zawarła umowę
nieoprocentowanej pożyczki, a strona pozwana nie spłaciła jej w umówionym
II NSNc 185/24
3
terminie. Pomimo wezwania do zapłaty zaległa należność do dnia wniesienia pozwu
nie została uregulowana.
Nakazem zapłaty z 8 listopada 2012 r. o sygn. akt I 2 Nc 5068/12
Sąd Rejonowy w Bytomiu I Wydział Cywilny, po rozpoznaniu na posiedzeniu
niejawnym w postępowaniu upominawczym na skutek pozwu wniesionego w dniu
22 października 2022 r. przez powoda M. Ś. nakazał pozwanej J. L. zapłacić na
rzecz powoda M. Ś. kwotę 1350,00 zł (jeden tysiąc trzysta pięćdziesiąt złotych) wraz
z ustawowymi odsetkami od dnia 22 października 2012 r. do dnia zapłaty oraz kwotę
205 zł (dwieście pięć złotych) tytułem kosztów postępowania, w tym kwotę 197,00 zł
(sto dziewięćdziesiąt siedem złotych) tytułem kosztów zastępstwa procesowego w
terminie dwóch tygodni od doręczenia nakazu zapłaty albo żeby wniosła w tymże
terminie sprzeciw do Sądu.
Prokurator Generalny skargą nadzwyczajną z 14 listopada 2023 r.,
która wpłynęła do Sądu Rejonowego w Bytomiu 21 listopada 2023 r.,
działając na podstawie art. 89 § 1 i § 2 w zw. z art. 115 § 1 i § 1a ustawy z dnia
8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym (tekst jedn. Dz.U. 2023, poz. 1093)
zaskarżył prawomocny nakaz zapłaty z 8 listopada 2012 r. o sygn. akt
I 2 Nc 5068/12 wydany w postępowaniu upominawczym w całości, z uwagi
na naruszenie zasady demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego
zasady sprawiedliwości społecznej, tj. zasady zaufania obywatela do państwa,
a w konsekwencji pewności co do prawa, z którą wiąże się bezpośrednio zasada
bezpieczeństwa prawnego, które winno być rozumiane nie tylko formalnie,
jako przewidywalność działań władzy publicznej, ale także jako skuteczne
zabezpieczanie dóbr życiowych człowieka i jego interesów i realizację prawa
do sądu, w tym szczególnie ochrony konsumentów, użytkowników i najemców
przed działaniami zagrażającymi ich zdrowiu, prywatności i bezpieczeństwu,
jako strony słabszej strukturalnie w stosunkach prywatnoprawnych z przedsiębiorcą
przed nieuczciwymi praktykami rynkowymi.
Zaskarżonemu orzeczeniu Prokurator Generalny zarzucił:
II NSNc 185/24
4
I. naruszenie zasad, wolności i praw człowieka i obywatela, określonych w art. 2
i 20 oraz w art. 45 ust. 1 oraz art. 76 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia
2 kwietnia 1997 r. (Dz.U. 1997, nr 78, poz. 486 ze zm.) takich jak zasada zaufania
do państwa oraz zasady bezpieczeństwa prawnego, społecznej gospodarki rynkowej
oraz prawa obywatela do sądu, wyrażającego się w prawie do odpowiednio
ukształtowanej procedury sądowej, zgodnie z wymogami sprawiedliwości
i rzetelności procesu oraz ochrony konsumenta jako strony słabszej strukturalnie
w stosunkach prywatnoprawnych z przedsiębiorcą przed nieuczciwymi praktykami
rynkowymi, co nastąpiło w wyniku braku zbadania przez sąd – przy wydawaniu
nakazu zapłaty przeciwko zobowiązanemu, potencjalnie nieuczciwego charakteru
zapisów umowy z dnia 2 czerwca 2011 r., z której wynikało zobowiązanie
pożyczkobiorcy do zwrotu kwoty pożyczki 300,00 zł wraz z odsetkami umownymi
w wysokości 90,00 zł, a w konsekwencji przez wydanie nakazu zapłaty,
podczas gdy zapisy w zakresie „odszkodowania”, naruszały zasadę swobody umów
z art. 3531 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (tekst jedn.
Dz.U. 2019, poz. 1145, dalej: „k.c.”), były sprzeczne z przepisami prawa
materialnego i zasadami współżycia społecznego, a przez to nieważne na zasadzie
art. 58 § 2 k.c. i wskazywały na bezzasadność powództwa w tej części,
uniemożliwiając tym samym wydanie nakazu zapłaty,
- nieuwzględnienie konsumenckiego charakteru rozpoznawanej sprawy,
niezbadanie przez Sąd z urzędu potencjalnie nieuczciwego charakteru zapisów
umowy, z której wynikało zobowiązanie, w sytuacji, gdy w sposób istotny naruszały
równowagę kontraktową na niekorzyść pozwanej i implikowało obowiązek zbadania
przez Sąd jej postanowień, nieskierowanie sprawy do rozpoznania w postępowaniu
zwyczajnym, zaś zaniechanie powyższego skutkowało bezpodstawnym
wzbogaceniem się strony powodowej, a także godziło w prawo do odpowiednio
ukształtowanej procedury sądowej, zgodnie z wymogami określonymi przez art. 45
ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej jako sprawiedliwości proceduralnej
mającej zapewnić pozwanej rzetelność prawa do sądu i pozbawiło stronę pozwaną
skutecznej ochrony przed nieuczciwymi praktykami rynkowymi wynikającymi z art. 7
ust. 1 Dyrektywy Rady nr 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. o nieuczciwych
warunkach w umowach konsumenckich (Dz.U. UE L 1993, nr 95, s. 29);
II NSNc 185/24
5
II. naruszenie w sposób rażący:
1.
przepisów prawa materialnego, tj. art. 3531 k.c. w zw. z art. 58 §
1 i § 3 k.c. poprzez ich niewłaściwe zastosowanie i uznanie, że umowa
pożyczki z dnia 2 czerwca 2011 r., zawarta pomiędzy powodem (…) „O.”
M. Ś. a J. L., na podstawie której pożyczkobiorca zobowiązała się do zwrotu
kwoty pożyczki 300,00 zł wraz z odsetkami umownymi w wysokości 90,00 zł,
jest w całości ważna, zgodna z zasadą swobody umów, podczas gdy jej zapisy
są sprzeczne z celem i naturą umowy pożyczki, a także z zasadami
współżycia społecznego i w tym zakresie umowa jest nieważna na zasadzie
art. 58 § 1 k.c. w zw. z § 3 k.c., jako sprzeczna z ustawą,
2.
przepisów prawa materialnego art. 3851 § 1 k.c. poprzez błędną
wykładnię i niewłaściwe zastosowanie polegające na zaniechaniu przez Sąd
obowiązku kontroli postanowień umowy pożyczki z dnia 2 czerwca 2011 r. pod
kątem ich abuzywności, podczas gdy w jej zapisach stosunek kosztów
pozaodsetkowych w postaci opłaty odszkodowawczej w wysokości 90,00 zł
miesięcznie do wysokości rzeczywiście udzielonej pożyczki J. L. w kwocie
300,00 zł, stanowił niedozwolone zastrzeżenie umowne prowadzące do
rażącej i niczym nieuzasadnionej nierównowagi obowiązków stron na
niekorzyść pozwanej jako konsumenta,
3.
przepisów prawa materialnego, tj. art. 471 k.c. i art. 473 § 1 k.c.
poprzez ich niewłaściwe zastosowanie i zasądzenie na rzecz powoda
dochodzonej należności w postaci „odszkodowania”, a w istocie kary umownej
w wysokości 1350,00 zł za niewykonanie zobowiązania, w sytuacji, gdy kara
umowna może być zastrzeżona jedynie na wypadek niewykonania lub
nienależytego wykonania świadczenia niepieniężnego, a zawarta w § 15
umowy pożyczki łączącej powoda i pozwaną z dnia 2 czerwca 2011 r.
klauzula przewidująca „odszkodowanie” w wysokości 90,00 zł miesięcznie,
czyli 360% w skali roku była niedopuszczalna jako sprzeczna z normą
bezwzględnie obowiązującą, nieważna w świetle art. 58 § 1 k.c.,
II NSNc 185/24
6
4.
przepisów prawa procesowego, tj. art. 499 pkt 1 k.p.c. w zw. z
art. 498 § 2 k.p.c. w brzmieniu obowiązującym na dzień orzekania, przez ich
niewłaściwe zastosowanie i orzeczenie w postępowaniu upominawczym
zgodnie z żądaniem pozwu o obowiązku zapłaty przez pozwaną kwoty
„odszkodowania” w wysokości 1350,00 zł wraz z ustawowymi odsetkami od
dnia 22 października 2012 r., podczas gdy z treści pozwu, a nadto dołączonej
do niego umowy pożyczki w sposób oczywisty wynika, że roszczenie
skierowane wobec J. L. w zakresie żądania we wskazanej wysokości
„odszkodowania” było oczywiście bezzasadne, albowiem było nieważne na
zasadzie art. 58 § 1 i § 3 k.c., jako sprzeczne z przepisem art. 3531 k.c.,
nakaz zapłaty w postępowaniu upominawczym nie mógł więc być wydany.
Prokurator Generalny wniósł o uchylenie zaskarżonego nakazu zapłaty
w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu
w Bytomiu I Wydziałowi Cywilnemu wraz z pozostawieniem temu sądowi
rozstrzygnięcia o kosztach postępowania ze skargi nadzwyczajnej.
Ponadto w przedmiotowej sprawie, zaskarżone orzeczenie uprawomocniło się
z dniem 13 grudnia 2012 r., a więc po dniu 17 października 1997 r.,
a przed wejściem w życie ustawy o Sądzie Najwyższym. Zaskarżony nakaz zapłaty
nie może być uchylony ani zmieniony w trybie innych nadzwyczajnych środków
zaskarżenia. Stąd legitymacja Prokuratora Generalnego do wniesienia skargi
nadzwyczajnej nie budzi wątpliwości.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Skarga nadzwyczajna Prokuratora Generalnego zasługuje na uwzględnienie.
Wprowadzenie do polskiego systemu prawnego instytucji kontroli nadzwyczajnej w
art. 89-95 u.SN miało na celu zaradzenie podnoszonym w orzecznictwie Trybunału
Konstytucyjnego, ograniczeniom skargi konstytucyjnej, która nie pozwalała na adekwatną
reakcję względem orzeczeń sądów powszechnych lub wojskowych, które wprawdzie
zapadały z naruszeniem zasad konstytucyjnych, jednak w oparciu o przepisy, którym nie
można było czynić zarzutu niekonstytucyjności (zob. sygnalizacja pełnego składu Trybunału
II NSNc 185/24
7
Konstytucyjnego dokonana 12 marca 2003 r., S 1/03, OTK ZU 2003, nr 3, poz. 24).
Skarga nadzwyczajna została wprowadzona celem zaradzenia temu deficytowi
nadzwyczajnych środków zaskarżenia pozwalających na eliminację rażąco wadliwych
orzeczeń z poszanowaniem prawa do sądu (zob. wyrok pełnego składu Trybunału
Konstytucyjnego z 19 lutego 2003 r., P 11/02, pkt 5) afirmując w ten sposób zasadę
demokratycznego państwa prawa urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej.
Realizując te założenia, skarga nadzwyczajna z całą pewnością nie stanowi
instrumentu ponownej kontroli instancyjnej (trzeciej instancji – gdy nie ma możliwości
złożenia skargi kasacyjnej lub czwartej – gdy skarga kasacyjna nie została uwzględniona),
ale instrument skonkretyzowanej kontroli konstytucyjności aktów jurysdykcyjnych, zaś jej
zgodność z międzynarodowymi standardami ochrony praw człowieka była już kilkukrotnie
wyjaśniana w orzecznictwie Sądu Najwyższego (wyroki Sądu Najwyższego: z 28
października 2020 r., I NSNc 22/20, pkt 1-6; z 25 listopada 2020 r., I NSNc 57/20, pkt 1-5; z
28 września 2021 r., I NSNc 107/21).
Skarga nadzwyczajna może zostać wniesiona jedynie wówczas, gdy jest to
konieczne dla zapewnienia zgodności prawomocnych orzeczeń sądów powszechnych i
wojskowych z zasadą demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego zasady
sprawiedliwości społecznej (art. 89 § 1 in principio u.SN) i to tylko w sytuacji, gdy można
ją oprzeć na przynajmniej jednej z trzech podstaw, określonych w art. 89 § 1 pkt 1-3 u.SN.
Sąd Najwyższy zwracał uwagę, że połączenie ogólnej przesłanki funkcjonalnej
ze szczegółowymi podstawami skargi nadzwyczajnej sformułowaniem „o ile”,
jednoznacznie wskazuje na konieczność jednoczesnego zaistnienia przesłanki funkcjonalnej
i którejś (przynajmniej jednej) z jej szczegółowych podstaw wymienionych w art. 89 § 1 pkt
1-3 u.SN (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 25 czerwca 2020 r., I NSNc 48/19). Jednocześnie,
wzajemna relacja, zachodząca między przesłanką funkcjonalną i przesłankami
szczegółowymi wymaga, aby w pierwszej kolejności dokonać oceny zaistnienia podstaw
szczegółowych, a następnie dopiero dokonać oceny tego, czy ziściła się również przesłanka
funkcjonalna (zob. wyroki Sądu Najwyższego: z 28 października 2020 r., I NSNc 22/20, pkt
2; z 25 listopada 2020 r., I NSNc 57/20, pkt 10).
II NSNc 185/24
8
Na podmiocie inicjującym kontrolę nadzwyczajną prawomocnego orzeczenia ciąży
obowiązek przytoczenia i uzasadnienia podstaw wniesienia skargi nadzwyczajnej (art. 95
pkt 1 u.SN w zw. z art. 3984 § 1 k.p.c.). Oznacza to konieczność wskazania i uzasadnienia nie
tylko którejś spośród szczegółowych podstaw skargi (art. 89 § 1 pkt 1-3 u.SN), ale następnie
również wykazania, w kontekście realiów konkretnej sprawy, zaistnienia przesłanki
funkcjonalnej (art. 89 § 1 principium u.SN), czyli wyjaśnienia, z czego wynika konieczność
zapewnienia zgodności z zasadą konstytucyjną wyrażoną w art. 2 Konstytucji RP. O ile
jednak ocena spełnienia przesłanek szczegółowych sprowadza się,
w dużym uproszczeniu, do dokonania subsumpcji, o tyle dokonując oceny ziszczenia się
przesłanki funkcjonalnej, czyli oceniając konieczność zapewnienia zgodności
prawomocnych orzeczeń z art. 2 Konstytucji RP, kluczowe staje się ważenie
konstytucyjnych wartości (zob. wyroki Sądu Najwyższego: z 28 października 2020 r., I NSNc
22/20; z 25 listopada 2020 r., I NSNc 57/20; z 21 kwietnia 2021 r., I NSNc 89/20).
Również z tego względu, przy odpowiednim stosowaniu art. 39813 § 1 k.p.c. w zw. z
art. 95 pkt 1 u.SN, przewidującego związanie sądu podstawami skargi, uwzględnić należy
specyfikę przesłanki funkcjonalnej skargi nadzwyczajnej. Konieczność zapewnienia
zgodności z art. 2 Konstytucji RP wymaga wzięcia pod uwagę sformułowanych w
orzecznictwie i doktrynie zasad konkretyzujących tę normę ustrojową. Sąd Najwyższy nie
może jednak abstrahować od całokształtu zasady wyrażonej w tym przepisie Konstytucji
RP, nawet jeśli ten nie wyeksplikował z należytą dokładnością, istotnych dla sprawy
aspektów zasady demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego zasady
sprawiedliwości społecznej (zob. wyroki Sądu Najwyższego: z 28 października 2020 r., I
NSNc 22/20; z 25 listopada 2020 r., I NSNc 57/20).
Przechodząc do meritum sprawy, ale nie odnosząc się jeszcze do zarzutów
sformułowanych w skardze nadzwyczajnej, należy zwrócić uwagę na kilka
istotnych okoliczności. Po pierwsze, wyżej opisana umowa pożyczki gotówkowej
zawarta była na formularzu, którego postanowienia nie były indywidualnie
negocjowane. Po drugie, okoliczność ta nie zmienia istoty sprawy, którą jest to,
że w umowie zastrzeżono odszkodowanie za opóźnienie w realizacji świadczenia
na poziomie lichwiarskim, tj. rażąco przekraczającym limit odsetek maksymalnych.
II NSNc 185/24
9
Po trzecie, biorąc pod uwagę powyższe założenie, należy uznać, że wydanie nakazu
zapłaty, na podstawie którego nastąpiło zasądzenie od pozwanej kwoty
przekraczającej wartość pożyczki, jest w sposób oczywisty niesprawiedliwe
i niewątpliwie naruszyło zasadę zaufania obywatela do państwa, z którą wiąże się
bezpośrednio zasada bezpieczeństwa prawnego jednostki. Po czwarte,
w rozpoznawanej sprawie poprzez wydanie zaskarżonego orzeczenia,
zostało także rażąco naruszone prawo do ochrony konsumenta przed nieuczciwymi
praktykami rynkowymi. Podkreślenia bowiem wymaga, iż postanowienia umowne nie
mogły wyłączać, ani też ograniczać, stosowania przepisów o istocie umowy pożyczki.
Niewątpliwie dysproporcja pomiędzy kwotą pożyczki w wysokości 300,00 zł,
a wynikającą z nakazu kwotą odszkodowania za zwłokę w spełnieniu świadczenia
pieniężnego w wysokości 90,00 zł miesięcznie skutkuje tym, że określone w umowie
odszkodowanie było niedopuszczalne, a także w sposób oczywisty sprzeczne
z celem i naturą umowy pożyczki.
Oceniając powyższe fakty przez pryzmat zarzutów stawianych w skardze
nadzwyczajnej, należy stwierdzić, że skarżący ma rację. Zdaniem Sądu Najwyższego, w
sytuacji, gdy mamy do czynienia faktycznie z odszkodowaniem wyczerpującym znamiona
lichwy, to skutkuje ono poważnymi konsekwencjami, rażącym naruszeniem przepisów
prawa materialnego i procesowego, godzi w prawo do sądu wyrażone w art. 45 ust. 1
Konstytucji RP oraz zasadę zaufania obywateli do państwa i jego organów, pewności
prawa oraz prawidłowości stosowania prawa przez organy państwa zawarte w art. 2
Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.
Ponadto w przedmiotowej sprawie, Sąd Rejonowy w Bytomiu,
stosując przepisy o postępowaniu upominawczym wydał orzeczenie,
które w świetle zasady ochrony konsumenta przed nieuczciwymi praktykami
rynkowymi nie może się ostać. Niewątpliwie należy zgodzić się ze skarżącym,
że normy chroniące konsumentów, realizujące przedmiotowe zasady, mają na celu
zapewnienie swoistej równowagi między profesjonalnym uczestnikiem obrotu,
jakim jest przedsiębiorca, a konsumentem. Z tego też powodu wydanie
przez Sąd Rejonowy w Bytomiu I Wydział Cywilny nakazu zapłaty, nakładającego
na stronę będącą konsumentem, obowiązek zapłaty, bez badania prawidłowości
II NSNc 185/24
10
stosunku podstawowego, z którego wynika zobowiązanie, z uwagi na istniejące
wątpliwości, co do jego uczciwego charakteru, należy niewątpliwie kwalifikować
jako sprzeczne z zasadą demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego
zasady sprawiedliwości społecznej.
W pełni uzasadniona jest też ocena, że podjęte działania ustawodawcy,
celem ochrony interesów konsumentów w sytuacji, gdy działania przedsiębiorcy
wykonującego m.in. działalność w zakresie udzielania pożyczek gotówkowych godzą
w interesy ogólnospołeczne i dotykają szerokiego kręgu uczestników rynku,
w niniejszej sprawie okazały się niewystarczające. Orzeczenie Sądu wydane
na podstawie przepisów o postępowaniu nakazowym, usankcjonowało bowiem
warunki zawarte w umowie konsumenckiej, której postanowienia nie były
indywidualnie negocjowane, a ich część, mając na uwadze okoliczności niniejszej
sprawy, kwalifikuje się na wyczerpujące znamiona przestępstwa wyzysku, co godzi
nie tylko w obowiązujący porządek prawny, ale także w wartości chronione
przez system prawa, stanowiące podstawę wprowadzonych przepisów
z art. 3851 k.c., określających postępowanie w przypadku niedozwolonych
postanowień umownych i jest niewątpliwie sprzeczne ze sprawiedliwością
społeczną.
Podkreślenia wymaga to, że swoje żądanie powód wywodził z treści
art. 471 k.c. w zw. z art. 473 § 1 k.c. oraz § 15 umowy pożyczki gotówkowej
z 2 czerwca 2011 r. Jednakże w przedmiotowej sprawie nie doszło
do udowodnienia odpowiedzialności odszkodowawczej, której przesłankami są
zdarzenie, szkoda i związek przyczynowy między nimi. Nie można zatem kwoty
90,00 zł uznać ani za odszkodowanie ani też za karę umowną, bowiem zgodnie
z art. 483 k.c. ta może być zastrzeżona jedynie na wypadek niewykonania
lub nienależytego wykonania świadczenia niepieniężnego. Stąd należy
wnioskować, że w rozpatrywanej sprawie określona w umowie kwota
jako odszkodowanie stanowi równowartość przyjęcia oprocentowania umownego
kwot przeterminowanych w wysokości 360% w skali roku. Mając na uwadze
te okoliczności roszczenie powoda o zasądzenie na jego rzecz kwoty 1350,00 zł
tytułem odszkodowania umownego za niewykonanie przez pozwaną zobowiązania
II NSNc 185/24
11
wynikającego z umowy pożyczki gotówkowej było
należało oddalić.
niezasadne, a powództwo
Wszystkie orzeczenia sądowe powinny być sprawiedliwe oraz wydawane
na podstawie obowiązujących przepisów prawa. Powyższe założenie odnosi się
również do nakazów zapłaty, które są orzeczeniami merytorycznymi,
zrównanymi w skutkach z wyrokami. Nakaz zapłaty może być wydany przy tym
tylko wtedy, gdy sąd uwzględnia powództwo w całości i zasądza dochodzone
pozwem roszczenie. Na tle rozpoznawanej sprawy, gdy wysokość żądania pozwu
jest sprzeczna z bezwzględnie obowiązującymi przepisami prawa, należało przyjąć
brak możliwości wydania nakazu zapłaty wobec części roszczenia i oddalić
powództwo w pozostałym zakresie. Koniecznym jest także skierowanie sprawy
na rozprawę.
Sąd Najwyższy zwraca uwagę, że zarówno w dacie zawarcia umowy pożyczki,
stanowiącej podstawę dochodzonego roszczenia, tj. w dniu 2 czerwca 2011 r.,
jak i w dacie orzekania, tj. 8 listopada 2012 r. obowiązywały przepisy bezpośrednio
regulujące dopuszczalną wysokość oprocentowania umowy pożyczki. Przedmiotowe
regulacje dotyczące odsetek maksymalnych zawarte w art. 359 § 21, 359 § 22
oraz 359 § 23 k.c. weszły w życie w dniu 20 lutego 2006 r. i zgodnie z art. 5
wprowadzającej je ustawy z dnia 7 lipca 2005 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny
oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. 2005, nr 157, poz. 1316) stosuje się
je do czynności prawnych dokonanych po jej wejściu w życie. Przepis art. 359
§ 21 k.c. określający wysokość odsetek maksymalnych od dnia 20 lutego 2006 r.
do dnia 31 grudnia 2015 r. wskazywał natomiast, że ich maksymalna wysokość
wynikająca z czynności prawnej nie może w stosunku rocznym przekraczać
czterokrotności wysokości stopy kredytu lombardowego Narodowego Banku
Polskiego. Natomiast przepis art. 359 § 22 k.c. stanowi, że w przypadku,
gdy wysokość odsetek wynikających z czynności prawnej przekracza wysokość
odsetek maksymalnych należą się odsetki maksymalne. Trzeba podkreślić,
że przepisy te mają przy tym charakter bezwzględnie obowiązujący, co wynika
z brzmienia art. 359 § 23 k.c., zgodnie z którym postanowienia umowne nie mogą
wyłączać, ani też ograniczać przepisów o odsetkach maksymalnych.
II NSNc 185/24
12
Zasadniczym celem ustawy z dnia 7 lipca 2005 r. (Dz.U. 2005, nr 157,
poz. 1316) wprowadzającej przedmiotowe regulacje, była eliminacja z obrotu
nadmiernych, lichwiarskich odsetek, grożących „pętlą zadłużenia”, co miało chronić
interesy słabszych uczestników obrotu gospodarczego. Regulacje te dotyczyły
przy tym nie tylko odsetek kapitałowych, lecz także odsetek za opóźnienie (tak m.in.
uchwała Sądu Najwyższego z 15 marca 2018 r., III CZP 107/17, OSNC 2019, nr 2,
poz. 17). Wysokość odsetek winna bowiem być związana z ekwiwalentnością
wynagrodzenia pożyczkodawcy, a także stanowić zabezpieczenie terminowości
spłaty zadłużenia. W tym przypadku generuje niemożliwe do wykonania
dla pożyczkobiorcy zobowiązanie do zapłaty, pozornie nazwane odszkodowaniem.
Wydanie więc przez Sąd nakazu zapłaty, z którego wynika obowiązek zapłaty
odszkodowania w wysokości 360% w skali roku, jest niewątpliwie sprzeczne nie tylko
z bezwzględnie obowiązującymi przepisami prawa, ale także z zasadą
demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości
społecznej.
Zaskarżony nakaz zapłaty bowiem, usankcjonował lichwiarski charakter
postanowień umowy, godzący w obowiązujący porządek prawny oraz wartości
przez ten system chronione. Jest to niewątpliwie sprzeczne ze sprawiedliwością
społeczną. Jak już podkreślono, w niniejszej sprawie odszkodowanie zostało
ustanowione na poziomie 90 zł miesięcznie wobec należności głównej
wynoszącej 300,00 zł. W stosunku rocznym oprocentowanie to wynosiło zatem
aż 360%. Wskazana dysproporcja pomiędzy oznaczoną w umowie kwotą pożyczki
w wysokości 300,00 zł, a wynikającą z nakazu kwotą do zapłaty oznacza,
że określone w umowie oprocentowanie, niewątpliwie sprzeczne z przepisem
art. 359 § 21 k.c., było również sprzeczne z celem umowy. Nie może nim być
nadmierne wzbogacenie po stronie pożyczkodawcy, a tym bardziej faktyczne
doprowadzenie pożyczkobiorcy do pozbawienia go realnych możliwości spłaty
zadłużenia.
Sąd Najwyższy zgadza się ze skarżącym, który twierdzi też,
że przekroczenie wskazanych ograniczeń swobody umów w postaci zasad
współżycia społecznego i natury stosunku prawnego czyni zasadnym zarzut
II NSNc 185/24
13
naruszenia art. 3531 k.c. i choć przepis ten nie zawiera samodzielnej sankcji,
to jego naruszenie, stanowiące naruszenie któregokolwiek z wymienionych w nim
kryteriów swobody kontraktowej, powoduje sankcję nieważności przewidzianą
w art. 58 k.c.
W konsekwencji uzasadnione jest zarzucenie zaskarżonemu nakazowi
zapłaty w postępowaniu upominawczym także rażącego naruszenia przepisów
prawa procesowego, tj. art. 499 pkt 1 k.p.c. w brzmieniu obowiązującym w dacie
orzekania, który przewidywał, że nakaz zapłaty nie może być wydany, jeżeli według
treści pozwu roszczenie jest oczywiście bezzasadne, a przytoczone okoliczności
budzą wątpliwości. Należy mieć jednak na uwadze, że orzekając nakazem zapłaty,
sąd uwzględnia powództwo i zasądza dochodzone roszczenie w całości.
Wydanie nakazu zapłaty jest zatem możliwe tylko w razie stwierdzenia zasadności
całego dochodzonego roszczenia. W przypadku, gdy dochodzone roszczenie okaże
się częściowo niezasadne, np. jako częściowo sprzeczne z obowiązującymi
przepisami prawa, w analizowanym przypadku z art. 3531 k.c., to brak jest możliwości
wydania nakazu zapłaty tylko w stosunku do części roszczenia i oddalenia
powództwa w pozostałym zakresie. W takiej sytuacji zachodzi konieczność
skierowania sprawy do postępowania zwykłego i wyznaczenia rozprawy
na podstawie art. 498 § 2 k.p.c. w brzmieniu obowiązującym w dacie wydania
zaskarżonego nakazu zapłaty, co powinien był uczynić Sąd Rejonowy w Bytomiu.
Sąd Najwyższy stwierdza, że Sąd Rejonowy w Bytomiu wydając zaskarżony
nakaz zapłaty w postępowaniu upominawczym, poprzez niewłaściwe zastosowanie
przepisów prawa procesowego, tj. art. 499 pkt 1 i 2 k.p.c., naruszył zasadę zaufania
obywatela do państwa, wywodzoną z art. 2 Konstytucji RP. Zasada ta wyraża się
bowiem także w możności oczekiwania przez obywatela, aby organy władzy
publicznej prawidłowo stosowały obowiązujące przepisy prawa, skoro zgodnie
z art. 7 Konstytucji RP są one zobowiązane do działania na podstawie
i w granicach prawa.
Sąd orzekający w niniejszej sprawie zobowiązany był przy tym również
do respektowania zasad konstytucyjnych oraz chronionych konstytucyjnie wolności
i praw człowieka i obywatela, w tym godności człowieka wskazanej w art. 30
II NSNc 185/24
14
Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz wiążącego się z nim, a możliwego
do wyprowadzenia z jej art. 76 prawa oczekiwania do wywiązania się przez władze
publiczne z obowiązku podejmowania działań chroniących konsumenta
przed nieuczciwymi praktykami rynkowymi. Nie budzi wątpliwości, że osoba
fizyczna, będąca stroną umowy z podmiotem prowadzącym działalność gospodarczą
i zawodowo zajmującym się działalnością finansową, a nadto w swojej działalności
stosującym standardowe, niepodlegające negocjacji umowy, jest objęta ochroną
przedmiotowej regulacji Konstytucji RP. Niewątpliwie więc osoby takie jak pozwana
pozostają, jako konsumenci, słabszymi stronami w stosunkach z profesjonalistami,
obejmuje ich zatem regulacja art. 76 Konstytucji RP.
W niniejszej sprawie Sąd stosując przepisy o postępowaniu upominawczym
wydał orzeczenie, które w świetle zasady poszanowania godności człowieka
i ochrony konsumenta przed nieuczciwymi praktykami rynkowymi,
nie może się ostać. Jak słusznie podnosi skarżący, że Sąd Rejonowy w Bytomiu
wydając kwestionowane orzeczenie z dnia 8 listopada 2012 r. nie dokonał analizy,
czy sprawa ma charakter konsumencki, czym naruszył przepis art. 221 k.c.,
a w myśl tego przepisu za konsumenta uważa się osobę fizyczną dokonującą
z przedsiębiorcą czynności prawnej niezwiązanej bezpośrednio z jej działalnością
gospodarczą lub zawodową. Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 18 września 2019 r.,
sygn. akt IV CSK 334/18 wskazał, że dla oceny, czy dana osoba fizyczna
jest w konkretnym przypadku konsumentem w rozumieniu art. 221 k.c., czy też
nie można jej nadać takiego statusu ze względu na związek podejmowanej
czynności prawnej z działalnością gospodarczą lub zawodową tej osoby,
nie ma znaczenia subiektywne przekonanie, że nie dokonywała ona
z przedsiębiorcą określonych czynności prawnych w ramach działalności
gospodarczej, lecz okoliczności mogące posłużyć obiektywnej ocenie charakteru
tej działalności.
W niniejszej sprawie należało przyjąć, że brak jest takich danych,
które nakazywały uznać, że pozwana nie była konsumentem. Stan faktyczny
niniejszej sprawy odnosi się bowiem do zawarcia przez pozwaną z powodem,
który jest przedsiębiorcą udzielającym zawodowo pożyczek umowy, w ramach której
II NSNc 185/24
15
powód, w przypadku opóźnienia w uregulowaniu zobowiązania, mógł naliczać
nadmiernie wysokie odszkodowanie, co powinno skłonić Sąd do rozpatrzenia sprawy
z uwzględnieniem ochrony praw konsumenckich. Jednocześnie podnieść należy,
że w art. 221 k.c. określono szeroko rodzaj działań osoby, która może być uważana
za konsumenta. Jest nim osoba fizyczna dokonująca czynności prawnych,
przez które należy rozumieć przede wszystkim umowy, a także i czynności prawne
jednostronne (wyrok Sądu Najwyższego z 10 maja 2017 r., I CSK 477/16).
Dodać przy tym jednak trzeba, iż mechanizm tej kontroli, w sytuacji
występowania wątpliwości co do zasadności dochodzonego roszczenia,
jak już wskazano wyżej, musi następować z urzędu z inicjatywy samego sądu
rozpatrującego sprawę. Wypada jedynie przypomnieć, że zgodnie z Dyrektywą Rady
nr 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków
w umowach konsumenckich (Dz.U. WE L 95, s. 29), w takich okolicznościach,
sąd powinien zbadać z urzędu, czy postanowienia uzgodnione między stronami
mają nieuczciwy charakter nawet, jeżeli przepisy krajowe uzależniają taką kontrolę
od podniesienia stosownego w tym względzie zarzutu.
Implementacja ww. Dyrektywy do krajowego porządku prawnego dokonana
została ustawą z dnia 2 marca 2000 r. o ochronie niektórych praw konsumentów
oraz odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną przez produkt niebezpieczny
(Dz.U. nr 22, poz. 271 z późn. zm.). Spory z udziałem konsumentów, do których
zastosowanie znajdują przepisy wprowadzające powołaną Dyrektywę,
wszczęte po dniu 1 maja 2004 r., zyskały walor spraw, w których Dyrektywa
oraz jej wykładnia dokonana przez Trybunał Sprawiedliwości w sposób
zapewniający skuteczność ochrony przyznanej konsumentowi powinny być
uwzględniane. Warto powołać także art. 12 Traktatu o Funkcjonowaniu
Unii Europejskiej, zgodnie z którym wymogi ochrony konsumentów muszą być
uwzględniane przy określaniu i realizacji wszystkich innych polityk i działań Unii,
bowiem polityka ochrony konsumentów ma na celu poprawę jakości życia wszystkich
obywateli Unii.
II NSNc 185/24
16
Słusznie skarżący twierdzi, że już z samego przepisu art. 499 § 1 pkt 1
i 2 k.p.c. (Dz.U. 2004, nr 172, poz. 1804) wynikała uzasadniona potrzeba
przeprowadzenia z urzędu, sądowej kontroli postanowień umowy pożyczki
gotówkowej z dnia 2 czerwca 2011 r., które wskazują prima facie na bezzasadność
roszczenia powoda w zakresie odszkodowania, czy też na słuszne wątpliwości
co do treści pozwu. W jego uzasadnieniu powód wskazał, że z uwagi na brak
wykonania zobowiązania wezwał pozwaną do zapłaty kwoty 1350,00 zł
wraz z odsetkami ustawowymi od dnia wniesienia pozwu do dnia zapłaty.
Z kolei w umowie zawartej pomiędzy pozwaną a powodem znajdują się
stwierdzenia o wysokości dodatkowych opłat oraz nadmiernego odszkodowania.
Powyższe uzasadniało więc konieczność kontroli umowy, albowiem zachodzą
istotne wątpliwości co do uczciwego charakteru jej postanowień.
Przy takich okolicznościach Sąd winien był odmówić wydania nakazu zapłaty.
Przepis art. 499 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c. zobowiązywał bowiem Sąd do badania,
czy zachodzą przesłanki do wydania nakazu zapłaty, a w przypadku uznania,
że roszczenie jest oczywiście bezzasadne lub przytoczone w treści pozwu
okoliczności budzą wątpliwości – art. 499 § 1 pkt 2 k.p.c., do skierowania sprawy
na rozprawę. W przypadku dochodzenia roszczeń z tytułu umów konsumenckich
Sąd jest zobligowany do zbadania, czy zapisy tych umów nie stoją w sprzeczności
z obowiązującymi przepisami prawa, nie zawierają postanowień niedozwolonych
i w tym zakresie ma możliwość prowadzenia nawet z urzędu postępowania
dowodowego, obejmującego również wiedzę dotyczącą praktyk danego
przedsiębiorcy.
Ustawodawca, mając na względzie bogactwo życia gospodarczego,
sformułował konieczne ograniczenia w postaci klauzul generalnych i pozostawił
sądom wypełnienie ich treścią na podstawie znajomości zjawisk ekonomicznych
i społecznych. Do nich należą zasady współżycia społecznego, a wśród nich zakaz
lichwy, tj. zastrzegania rażąco wygórowanych odsetek przysparzających
nadmiernych w danych stosunkach i nieusprawiedliwionych zysków dla jednej
ze stron (wyrok Sądu Najwyższego z 27 lipca 2000 r., IV CKN 85/00).
Korzystanie więc z nadmiernego odszkodowania (oprocentowania) jest sprzeczne
z zasadami uczciwości, uczciwego zarobku, rzetelności strony stosunku umownego
II NSNc 185/24
17
i tych wartości, które kierują uczciwym społeczeństwem w potocznym rozumieniu
tych określeń.
Sąd Najwyższy stwierdza, że odszkodowanie za opóźnienie w spełnieniu
pełnego zobowiązania lub w terminie określonym umową w wysokości 360% rocznie
stanowią lichwę, czyli jest wynikiem nagannego zachowania wierzyciela,
sprzecznego z zasadami współżycia społecznego, rozumianymi jako przyjmowane
w społeczeństwie reguły moralnego, słusznego postępowania człowieka.
W konsekwencji wskazane wyżej umowne uregulowanie naliczania
przez powoda odszkodowania za opóźnienie na poziomie 90 zł miesięcznie,
co czyni 360% w stosunku rocznym, a więc w wysokości lichwiarskiej,
realnie powodować mogło niemożliwe do wykonania dla dłużnika zobowiązania
i dlatego należy uznać je za nieważne w zakresie, w którym sprzeniewierza się
tym zasadom. Przekroczenie ograniczeń swobody umów w postaci zasad
współżycia społecznego i natury stosunku prawnego, czyni zasadnym zarzut
naruszenia art. 3531 k.c. Przepis ten nie zawiera samodzielnej sankcji, ale należy
do kategorii iuris cogentis, a więc naruszenie któregokolwiek z wymienionych w nim
kryteriów swobody kontraktowej uruchamia sankcję przewidzianą w art. 58 k.c.
W konsekwencji, zastrzeżenie odsetek jako odszkodowania w sposób
ustalony w umowie należy ocenić jako sprzeczne z zasadami współżycia
społecznego w rozumieniu art. 58 § 2 k.c., jak i art. 3531 k.c. (por. wyrok
Sądu Najwyższego z 17 czerwca 2020 r., I NSNc 47/19). Wydanie
przez Sąd Rejonowy w Bytomiu nakazu zapłaty w związku z tym trzeba uznać
za niesprawiedliwe i niewątpliwie naruszające zasadę pochodną zaufania obywatela
do państwa, z którą wiąże się bezpośrednio zasada bezpieczeństwa prawnego.
Skoro państwo i jego organy są zobowiązane do ochrony praw konsumenta,
to tym bardziej powinny wychwycić nieuczciwe, nastawione na bezpodstawne
wzbogacenie, niekorzystne zapisy umów pomiędzy konsumentami
i przedsiębiorcami, czego Sąd Rejonowy w Bytomiu nie uczynił.
Przez „rażące naruszenie prawa” należy rozumieć naruszenie prawa na tyle
wyraźne, że do jego ustalenia nie jest konieczne prowadzenie złożonych procesów
II NSNc 185/24
18
intelektualnych (zob. K. Szczucki, Ustawa o Sądzie Najwyższym. Komentarz, Warszawa
2018, s. 467). Również Sąd Najwyższy, w wielu orzeczeniach wskazywał, że „rażące”
naruszenie musi być „oczywiste”, czyli „widoczne dla przeciętnego prawnika prima facie
bez konieczności wnikliwej analizy” (zob. postanowienie z 29 marca 2019 r., V CSK 326/18;
wyrok z 8 czerwca 2017 r., SNO 22/17; wyrok z 13 maja 2020 r., I NSNc 28/19, wyrok z 21
września 2021 r., I NSNc 59/20; wyrok z 28 września 2021 r., I NSNc 107/21). O rażącym
naruszeniu prawa może być mowa wówczas, gdy miało miejsce naruszenie przepisu o
takim znaczeniu dla prawidłowego rozpoznania i rozstrzygnięcia sprawy, iż mogło to mieć
istotny wpływ na treść zaskarżonego orzeczenia (zob. A. Kotowski, Skarga nadzwyczajna na
tle modeli kontroli odwoławczej, Prokuratura i Prawo 2018, nr 9, s. 51 i in.). Ponadto, w
przypadku skargi nadzwyczajnej Sąd Najwyższy wskazał, że ocena tego, czy doszło do
rażącego naruszenia prawa jest uzależniona od takich kryteriów jak: pozycja naruszonej
normy w hierarchii norm prawnych, istotność naruszenia, a także skutki naruszenia dla
stron postępowania (zob. wyroki Sądu Najwyższego: z 8 maja 2019 r., I NSNc 2/19; z 13
maja 2020 r., I NSNc 28/19).
Zarzucone naruszenie prawa jest rażące i oczywiste, a także sprzeczne z zasadą
zaufania obywateli do państwa i jego organów, pewności prawa oraz prawidłowości
stosowania prawa przez organy państwa w świetle art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej
Polskiej. Zarówno samo brzmienie art. 2 Konstytucji, jak i orzecznictwo Trybunału
Konstytucyjnego wskazuje, że sprawiedliwość społeczna jest celem, który ma być
urzeczywistniany przez demokratyczne państwo prawne. Nie jest bowiem
demokratycznym państwem prawnym państwo, które nie realizuje idei sprawiedliwości,
przynajmniej pojmowanej jako dążenie do zachowania równowagi w stosunkach
społecznych i powstrzymywanie się od kreowania nieusprawiedliwionych, niepopartych
obiektywnymi wymogami i kryteriami przywilejów dla wybranych grup obywateli (zob.
wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 12 kwietnia 2000 r., K 8/98, OTK 2000, nr 3, poz. 87
oraz z 19 grudnia 2012 r., K 9/12, OTK-A 2012, nr 11, poz. 136). Odnosząc się do wzajemnej
relacji zasady zaufania do państwa i stanowionego przezeń prawa oraz sprawiedliwości
społecznej – Trybunał wskazał, że zasad tych nie należy sobie przeciwstawiać, bowiem
sprawiedliwość społeczna jest celem, który ma urzeczywistniać demokratyczne państwo
II NSNc 185/24
19
prawne” (zob. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 12 kwietnia 2000 r., K 8/98, OTK 2000,
nr 3, poz. 87 oraz z 17 czerwca 2003 r., P 24/02, OTK-A 2003, nr 6, poz. 55).
Jak zaznaczył Trybunał, wyrażona w art. 2 Konstytucji zasada sprawiedliwości
społecznej nie stanowi jedynie ogólnej zasady ustrojowej Rzeczypospolitej Polskiej
czy też swoistej „dyrektywy programowej”. Zdaniem Trybunału Konstytucyjnego,
na gruncie tego przepisu można wskazać szczególne prawo podlegające ochronie,
jakim jest prawo do sprawiedliwego traktowania, jeśli zarazem jest ono odnoszone
do sfery stosunków objętych gwarancjami konstytucyjnymi, choćby ogólnie ujętymi.
Jest ono sprzężone z obowiązkiem państwa stania na straży sprawiedliwości
społecznej poprzez zaniechanie aktów (działań) mogących stać z nią w sprzeczności
oraz eliminowanie takich aktów, które uznano za godzące w tę zasadę. Dotyczy to
zarówno etapu stanowienia, jak i stosowania prawa (zob. wyrok
Trybunału Konstytucyjnego z 12 grudnia 2001 r., SK 26/01, OTK 2001, nr 8,
poz. 258).
Sąd Najwyższy w wyroku z 20 marca 1996 r. o sygn. II PRN 4/96 wskazał zaś,
że naruszenie prawa jest rażące wtedy, gdy w jego następstwie powstają skutki
niemożliwe do aprobaty w świetle wymagań praworządności, czy też powodujące
niemożność akceptacji zaskarżonego orzeczenia, jako aktu wydanego przez organ
praworządnego państwa.
W niniejszej sprawie skutkiem naruszenia przepisów prawa materialnego było
wydanie orzeczenia nakładającego obowiązek zapłaty przez pozwaną kwoty
przekraczającej wysokość ustawowych uregulowań, co jest oczywiście sprzeczne
z zasadą praworządności. Naruszenie to jest nie tylko rażące, ale również oczywiste.
Nie budzi bowiem wątpliwości okoliczność, iż w sprawie powinny zostać
zastosowane obowiązujące wówczas przepisy, a brak ich zastosowania wywołał
skutki nieakceptowane społecznie. Usankcjonowanie nakazem zapłaty żądania
tak wygórowanych kwot, całkowicie nieproporcjonalnych do wysokości udzielonej
pożyczki, jest sprzeczne z poczuciem sprawiedliwości. Naruszenia te miały charakter
rażący, a podniesione zarzuty podstaw zaskarżenia są uzasadnione, bowiem
kwestionowany nakaz zapłaty doprowadził do naruszenia art. 3851 § 1 k.c.
art. 3531 k.c. w zw. z art. 58 § 2 k.c., art. 471 i art. 473 § 1 k.c., art. 499 pkt. 1 k.p.c.
i art. 498 § 2 k.p.c.
II NSNc 185/24
20
Uwzględnienie skargi nadzwyczajnej pozwoli przywrócić równowagę
w stosunkach społecznych zachwianą przez fakt negatywnych skutków nakazu
zapłaty Sądu Rejonowego w Bytomiu I Wydziału Cywilnego.
Uchylenie zaskarżonego orzeczenia pozwala na wzięcie pod uwagę Sądowi meriti
całokształtu okoliczności prawnych i faktycznych, które w świetle zasady
demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości
społecznej winny zostać wzięte pod uwagę.
Dokonując wyważenia racji przemawiających za utrzymaniem w mocy nakazu
zapłaty, a ogółem racji wynikających z integralnie pojmowanej zasady
demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego zasady
sprawiedliwości społecznej i przemawiających za tym, by nakaz ten uchylić, należy
jednoznacznie stwierdzić, że uchylenie orzeczenia będzie proporcjonalnym środkiem
pozwalającym zapewnić zgodność decyzji jurysdykcyjnych z art. 2
i art. 45 Konstytucji RP.
Jednocześnie należy zwrócić uwagę na to, że w poddanej pod osąd sprawie
od uprawomocnienia się zaskarżonego orzeczenia upłynęło więcej niż pięć lat.
Nie ulega jednak wątpliwości, że doszło do naruszenia praw i wolności człowieka
i obywatela określonych w Konstytucji RP. W szczególności podnoszona w skardze
ochrona konsumenta, jako strony strukturalnie słabszej w stosunkach
prywatnoprawnych z przedsiębiorcą przed nieuczciwymi praktykami rynkowymi,
przemawia za wydaniem orzeczenia, o jakim mowa w art. 91 § 1 ustawy
o Sądzie Najwyższym. Ponadto, w ocenie Sądu Najwyższego, wykreowana
zaskarżonym nakazem zapłaty sytuacja prawna, związana z nakazaniem pozwanej
zapłaty dochodzonej kwoty tytułem odszkodowania, jest możliwa do weryfikacji,
nie prowadząc do nieprzewidywalnych skutków materialnoprawnych wynikających
z dynamiki obrotu cywilnoprawnego (por. wyrok Sądu najwyższego z 27 listopada
2024 r., II NSNc 463/23).
Wobec powyższego, zasadnym jest uznanie, iż uchylenie zaskarżonego
nakazu zapłaty jest konieczne dla zapewnienia zgodności z zasadą
demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości
społecznej. Sąd rozpoznając sprawę powinien dokonać reasumpcji zaskarżonego
orzeczenia, którego wydanie było niedopuszczalne, stosując przy tym rygory
II NSNc 185/24
21
przewidziane prawem procesowym, bowiem sprawa winna być skierowana
do rozpoznania w trybie zwykłym na rozprawie. Ponownie rozpoznając powództwo
Sąd Rejonowy powinien dokonać jego wszechstronnej analizy, biorąc pod uwagę
mające zastosowanie przepisy prawa materialnego i procesowego, a także wyrażone
w niniejszym orzeczeniu poglądy Sądu Najwyższego.
Mając powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy, na podstawie art. 91 § 1 u.SN,
uchylił zaskarżony nakaz zapłaty i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania
Sądowi Rejonowemu w Bytomiu I Wydziałowi Cywilnemu. Jednocześnie,
na podstawie art. 39818 k.p.c. w zw. z art. 95 pkt 1 u.SN Sąd Najwyższy
zniósł wzajemnie między stronami koszty postępowania wywołanego wniesieniem
skargi nadzwyczajnej.
JW.
[a.ł]
