II NSNc 116/24
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w składzie:
Dnia 19 lutego 2025 r.
SSN Elżbieta Karska (przewodniczący, sprawozdawca)
SSN Tomasz Demendecki
Marek Sławomir Molczyk (ławnik Sądu Najwyższego)
w sprawie z powództwa W. S.
przeciwko I. S.
o zapłatę,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw
Publicznych 19 lutego 2025 r.
skargi nadzwyczajnej Prokuratora Generalnego od nakazu zapłaty w postępowaniu
upominawczym Sądu Rejonowego w Bytomiu z 6 lutego 2006 r., sygn. VII Nc
740/06,
I. uchyla zaskarżony nakaz zapłaty w postępowaniu
upominawczym Sądu Rejonowego w Bytomiu z 6 lutego
2006 r. o sygn. VII Nc 740/06 i przekazuje sprawę temu
Sądowi do ponownego rozpoznania;
II. znosi wzajemnie między stronami koszty postępowania
wywołanego wniesieniem skargi nadzwyczajnej.
II NSNc 116/24
2
UZASADNIENIE
I. J. (obecnie: I. S.) dnia 17 października 2005 r. w B. zawarł umowę pożyczki
z [..] W. S., której przedmiotem było udzielenie pożyczki pieniężnej w kwocie
500,00 (pięćset) złotych. Zgodnie z § 3 umowy pożyczkobiorca zobowiązał się
zwrócić kwotę pożyczki w terminie do 17 listopada 2005 r. W przypadku
niedokonania zwrotu pożyczki w ww. terminie strony ustaliły zmianę wysokości
odsetek umownych w wysokości 20,00 (dwadzieścia) złotych za każdy dzień
opóźnienia począwszy od dnia 18 listopada 2005 r. do dnia zapłaty (§ 4 umowy).
Pismem z 18 listopada 2005 r. I. J. został wezwany do zapłaty z tytułu umowy
pożyczki udzielonej dnia 17 października 2005 r. kwoty w wysokości 670 (sześćset
siedemdziesiąt) złotych.
Pozwem z 2 lutego 2006 r., który wpłynął do Sądu Rejonowego w Bytomiu
tego samego dnia W. S. […] zażądał w drodze nakazu zapłaty w postępowaniu
upominawczym zasądzenia kwoty 500 (pięćset) złotych wraz z odsetkami
umownymi w wysokości 20 (dwadzieścia) złotych za każdy dzień opóźnienia od 18
listopada 2005 r. do dnia zapłaty. W uzasadnieniu pozwu wskazał, że strona
powodowa zawarła umowę pożyczki, a pomimo wezwania do zapłaty
nie uregulowała zaległych należności.
Nakazem zapłaty z 6 lutego 2006 r. o sygn. VII Nc 740/06 Sąd Rejonowy
w Bytomiu VII Wydział Grodzki, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym
w postępowaniu upominawczym na skutek pozwu wniesionego w dniu 2 lutego
2006 r. przez W. S., nakazał pozwanemu I. J., by zapłacił powodowi kwotę 500,00 zł
(pięćset złotych) z umownymi odsetkami w wysokości 20,00 zł (dwadzieścia złotych)
dziennie od dnia 18 listopada 2005 r. oraz kwotę 15 zł (piętnaście złotych) tytułem
kosztów procesu, w terminie dwóch tygodni od doręczenia nakazu albo wniósł
w tymże terminie sprzeciw.
Prokurator Generalny skargą nadzwyczajną z 27 listopada 2023 r.,
która wpłynęła do Sądu Rejonowego w Bytomiu 5 grudnia 2023 r., działając
na podstawie art. 89 § 1 i § 2 w zw. z art. 115 § 1 i § 1a ustawy z dnia 8 grudnia
2017 r. o Sądzie Najwyższym (tekst jedn. Dz.U. 2023, poz. 1093) zaskarżył
nakaz zapłaty z 17 stycznia 2007 r. o sygn. akt VII Nc 57/07 wydany w postępowaniu
II NSNc 116/24
3
upominawczym w całości, z uwagi na naruszenie zasady demokratycznego
państwa prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej,
tj. zasady zaufania obywatela do państwa, a w konsekwencji pewności co do prawa,
z którą wiąże się bezpośrednio zasada bezpieczeństwa prawnego, które winno być
rozumiane nie tylko formalnie, jako przewidywalność działań władzy publicznej,
ale także jako skuteczne zabezpieczanie dóbr życiowych człowieka i jego interesów
i realizację prawa do sądu, w tym szczególnie ochrony konsumentów,
użytkowników i najemców przed działaniami zagrażającymi ich zdrowiu,
prywatności i bezpieczeństwu, jako strony słabszej strukturalnie w stosunkach
prywatnoprawnych z przedsiębiorcą przed nieuczciwymi praktykami rynkowymi,
albowiem wydany nakaz zapłaty doprowadził do legalizacji nieuczciwych
praktyk rynkowych.
Zaskarżonemu orzeczeniu Prokurator Generalny zarzucił:
1. naruszenie zasad, wolności i praw człowieka i obywatela, określonych
w art. 2 i 20 oraz w art. 45 ust. 1 oraz art. 76 Konstytucji Rzeczypospolitej
Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz.U. 1997, nr 78, poz. 486 ze zm.)
takich jak zasada zaufania do państwa oraz zasady bezpieczeństwa prawnego,
społecznej gospodarki rynkowej oraz prawa obywatela do sądu,
wyrażającego się w prawie do odpowiednio ukształtowanej procedury sądowej,
zgodnie z wymogami sprawiedliwości i rzetelności procesu oraz ochrony
konsumenta jako strony słabszej strukturalnie w stosunkach prywatnoprawnych
z przedsiębiorcą przed nieuczciwymi praktykami rynkowymi, co nastąpiło
w wyniku braku zbadania przez sąd – przy wydawaniu nakazu zapłaty
przeciwko zobowiązanemu, potencjalnie nieuczciwego charakteru zapisów
umowy z dnia 17 października 2005 r., z której wynikało zobowiązanie się
pożyczkobiorcy do zwrotu kwoty pożyczki 500,00 zł wraz z odsetkami
umownymi w wysokości 150,00 zł oraz w przypadku zwłoki ze zwrotem pożyczki
odsetek umownych w wysokości 20,00 zł za każdy dzień zwłoki, tj. 4% dziennie,
a w konsekwencji przez wydanie nakazu zapłaty, podczas gdy zapisy w zakresie
odsetek o charakterze lichwy, naruszały zasadę swobody umów z art. 3531
ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (tekst jedn. Dz.U. 2019,
poz. 1145; dalej: „k.c.”), były sprzeczne z zasadami współżycia społecznego,
II NSNc 116/24
4
a przez to nieważne na zasadzie art. 58 § 2 k.c. i wskazywały na bezzasadność
powództwa w tej części, uniemożliwiając tym samym wydanie nakazu zapłaty,
1. nieuwzględnienie konsumenckiego charakteru rozpoznawanej sprawy,
niezbadanie przez Sąd z urzędu potencjalnie nieuczciwego charakteru zapisów
umowy, z której wynikało zobowiązanie, w sytuacji, gdy oprocentowanie
pożyczki zostało ustalone na poziomie zabronionym przez prawo i w sposób
istotny naruszały równowagę kontraktową na niekorzyść pozwanego
i implikowało obowiązek zbadania przez Sąd jej postanowień, skierowanie
sprawy do rozpoznania w postępowaniu zwyczajnym, zaś zaniechanie
powyższego skutkowało bezpodstawnym wzbogaceniem się strony powodowej,
a także godziło w prawo do odpowiednio ukształtowanej procedury sądowej,
zgodnie z wymogami określonymi przez art. 45 ust. 1 Konstytucji
Rzeczypospolitej Polskiej jako sprawiedliwości proceduralnej mającej zapewnić
pozwanemu rzetelność prawa do sądu i pozbawiło stronę pozwaną skutecznej
ochrony przed nieuczciwymi praktykami rynkowymi wynikającymi z art. 7 ust. 1
Dyrektywy Rady nr 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. o nieuczciwych
warunkach w umowach konsumenckich (Dz.U. UE L 1993, nr 95 poz. 29);
II. naruszenie w sposób rażący:
2. prawa materialnego, tj. art. 3531 k.c. w zw. z art. 58 § 1 i § 3 k.c. poprzez
ich niewłaściwe zastosowanie i uznanie, że umowa pożyczki z dnia
17 października 2005 r., zawarta pomiędzy powodem […] W. S. I. J. (obecnie
S.), na podstawie której pożyczkobiorca zobowiązał się do zwrotu kwoty
pożyczki 500,00 zł wraz z odsetkami umownymi w wysokości 150,00 zł oraz w
przypadku zwłoki ze zwrotem pożyczki odsetek umownych w wysokości 20,00
zł za każdy dzień zwłoki, tj. 4% dziennie, jest w całości ważna, jako zgodna z
zasadą swobody umów, podczas gdy jej treść i cel z uwagi na regulacje
dotyczące zastrzeżenia wysokości odsetek mających charakter lichwy są
sprzeczne z celem i naturą umowy pożyczki, a także z zasadami współżycia
społecznego i w tym zakresie umowa jest nieważna na zasadzie art. 58 § 1 k.c.
w zw. z § 3 k.c., jako sprzeczna z ustawą,
II NSNc 116/24
5
3. prawa procesowego, tj. art. 499 pkt 1 k.p.c. w zw. z art. 498 § 2 k.p.c.
w brzmieniu obowiązującym na dzień orzekania, przez ich niewłaściwe
zastosowanie i orzeczenie w postępowaniu upominawczym zgodnie
z żądaniem pozwu o obowiązku zapłaty przez pozwanego kwoty 500,00 zł
wraz z umownymi odsetkami w wysokości 20,00 zł za każdy dzień zwłoki,
tj. 4% w stosunku dziennym (1460% w skali roku), podczas gdy z treści pozwu,
a nadto dołączonej do niego umowy pożyczki w sposób oczywisty wynika,
że roszczenie skierowane wobec I. J. (obecnie S.) w zakresie żądania we
wskazanej wysokości odsetek było oczywiście bezzasadne, albowiem było
nieważne na zasadzie art. 58 § 1 i § 3 k.c., jako sprzeczne z przepisem art. 3531
k.c., nakaz zapłaty w postępowaniu upominawczym nie mógł więc być wydany.
Prokurator Generalny wniósł o uchylenie zaskarżonego nakazu w całości
i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu w Bytomiu
I Wydziałowi Cywilnemu wraz z pozostawieniem temu sądowi rozstrzygnięcia
o kosztach postępowania ze skargi nadzwyczajnej. Na mocy Rozporządzenia
Ministra Sprawiedliwości z dnia 18 grudnia 2009 r. w sprawie zniesienia sądów
grodzkich (Dz.U. 2009, nr 221 poz. 1745) zniesiony został Wydział VII Grodzki
w Sądzie Rejonowym w Bytomiu, który wydał zaskarżony nakaz zapłaty.
Zgodnie zaś z Zarządzeniem Prezesa Sądu Rejonowego w Bytomiu ww. sprawa
podlega rozpoznaniu w Wydziale I Cywilnym Sądu Rejonowego w Bytomiu.
Ponadto w przedmiotowej sprawie, zaskarżone orzeczenie
uprawomocniło się z dniem 28 marca 2006 r., a więc po dniu 17 października 1997 r.,
a przed wejściem w życie ustawy o Sądzie Najwyższym. Ponadto zaskarżony
nakaz zapłaty nie może być uchylony ani zmieniony w trybie innych
nadzwyczajnych środków zaskarżenia. Stąd legitymacja Prokuratora Generalnego
do wniesienia skargi nadzwyczajnej nie budzi wątpliwości.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Skarga nadzwyczajna Prokuratora Generalnego zasługuje na uwzględnienie.
Wprowadzenie do polskiego systemu prawnego instytucji kontroli nadzwyczajnej w
art. 89-95 u.SN miało na celu zaradzenie podnoszonym w orzecznictwie Trybunału
II NSNc 116/24
6
Konstytucyjnego, ograniczeniom skargi konstytucyjnej, która nie pozwalała na adekwatną
reakcję względem orzeczeń sądów powszechnych lub wojskowych, które wprawdzie
zapadały z naruszeniem zasad konstytucyjnych, jednak w oparciu o przepisy, którym nie
można było czynić zarzutu niekonstytucyjności (zob. sygnalizacja pełnego składu Trybunału
Konstytucyjnego dokonana 12 marca 2003 r., S 1/03, OTK ZU 2003 nr 3, poz. 24). Skarga
nadzwyczajna została wprowadzona celem zaradzenia temu deficytowi nadzwyczajnych
środków zaskarżenia pozwalających na eliminację rażąco wadliwych orzeczeń z
poszanowaniem prawa do sądu (zob. wyrok pełnego składu Trybunału Konstytucyjnego z
19 lutego 2003 r., P 11/02, pkt 5) afirmując w ten sposób zasadę demokratycznego
państwa prawa urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej.
Realizując te założenia, skarga nadzwyczajna z całą pewnością nie stanowi
instrumentu ponownej kontroli instancyjnej (trzeciej instancji – gdy nie ma
możliwości złożenia skargi kasacyjnej lub czwartej – gdy skarga kasacyjna nie została
uwzględniona), ale instrument skonkretyzowanej kontroli konstytucyjności aktów
jurysdykcyjnych, zaś jej zgodność z międzynarodowymi standardami ochrony praw
człowieka była już kilkukrotnie wyjaśniana w orzecznictwie Sądu Najwyższego (wyroki Sądu
Najwyższego: z 28 października 2020 r., I NSNc 22/20, pkt 1-6; z 25 listopada 2020 r., I
NSNc 57/20, pkt 1-5; z 28 września 2021 r., I NSNc 107/21).
Skarga nadzwyczajna może zostać wniesiona jedynie wówczas,
gdy jest to konieczne dla zapewnianie zgodności prawomocnych orzeczeń
sądów powszechnych i wojskowych z zasadą demokratycznego państwa
prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej (art. 89 § 1
in principio u.SN) i to tylko w sytuacji, gdy można ją oprzeć na przynajmniej jednej z trzech
podstaw, określonych w art. 89 § 1 pkt 1-3 u.SN. Sąd Najwyższy zwracał uwagę, że
połączenie ogólnej przesłanki funkcjonalnej ze szczegółowymi podstawami skargi
nadzwyczajnej sformułowaniem „o ile”, jednoznacznie wskazuje na konieczność
jednoczesnego zaistnienia przesłanki funkcjonalnej i którejś (przynajmniej jednej) z jej
szczegółowych podstaw wymienionych w art. 89 § 1 pkt 1-3 u.SN (zob. wyrok Sądu
Najwyższego z 25 czerwca 2020 r., I NSNc 48/19). Jednocześnie, wzajemna relacja,
zachodząca między przesłanką funkcjonalną i przesłankami szczegółowymi wymaga, aby w
II NSNc 116/24
7
pierwszej kolejności dokonać oceny zaistnienia podstaw szczegółowych, a następnie
dopiero dokonać oceny tego, czy ziściła się również przesłanka funkcjonalna (zob. wyroki
Sądu Najwyższego: z 28 października 2020 r., I NSNc 22/20, pkt 2; z 25 listopada 2020 r.,
I NSNc 57/20, pkt 10).
Na podmiocie inicjującym kontrolę nadzwyczajną prawomocnego orzeczenia ciąży
obowiązek przytoczenia i uzasadnienia podstaw wniesienia skargi nadzwyczajnej (art. 95
pkt 1 u.SN w zw. z art. 3984 § 1 k.p.c.). Oznacza to konieczność wskazania i uzasadnienia nie
tylko którejś spośród szczegółowych podstaw skargi (art. 89 § 1 pkt 1-3 u.SN), ale następnie
również wykazania, w kontekście realiów konkretnej sprawy, zaistnienia przesłanki
funkcjonalnej (art. 89 § 1 principium u.SN), czyli wyjaśnienia, z czego wynika konieczność
zapewnienia zgodności z zasadą konstytucyjną wyrażoną w art. 2 Konstytucji RP. O ile
jednak ocena spełnienia przesłanek szczegółowych sprowadza się, w dużym uproszczeniu,
do dokonania subsumpcji, o tyle dokonując oceny ziszczenia się przesłanki funkcjonalnej,
czyli oceniając konieczność zapewnienia zgodności prawomocnych orzeczeń z art. 2
Konstytucji RP, kluczowe staje się ważenie konstytucyjnych wartości (zob. wyroki Sądu
Najwyższego: z 28 października 2020 r., I NSNc 22/20; z 25 listopada 2020 r., I NSNc 57/20;
z 21 kwietnia 2021 r., I NSNc 89/20).
Również z tego względu, przy odpowiednim stosowaniu art. 39813 § 1 k.p.c. w zw. z
art. 95 pkt 1 u.SN, przewidującego związanie sądu podstawami skargi, uwzględnić należy
specyfikę przesłanki funkcjonalnej skargi nadzwyczajnej. Konieczność zapewnienia
zgodności z art. 2 Konstytucji RP wymaga wzięcia pod uwagę sformułowanych w
orzecznictwie i doktrynie zasad konkretyzujących tę normę ustrojową. Sąd Najwyższy nie
może jednak abstrahować od całokształtu zasady wyrażonej w tym przepisie Konstytucji
RP, nawet jeśli ten nie wyeksplikował z należytą dokładnością, istotnych dla sprawy
aspektów zasady demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego zasady
sprawiedliwości społecznej (zob. wyroki Sądu Najwyższego: z 28 października 2020 r., I
NSNc 22/20; z 25 listopada 2020 r., I NSNc 57/20).
Przechodząc do meritum sprawy, ale nie odnosząc się jeszcze do zarzutów
sformułowanych w skardze nadzwyczajnej, należy zwrócić uwagę na kilka
II NSNc 116/24
8
istotnych okoliczności. Po pierwsze, wyżej opisana umowa pożyczki została
zawarta na formularzu i nie była indywidualnie negocjowana z pożyczkobiorcą.
Po drugie, wskazana okoliczność nie zmienia istoty sprawy, którą jest to,
że w umowie zastrzeżono odsetki za opóźnienie w realizacji świadczenia
na poziomie lichwiarskim, tj. rażąco przekraczającym limit odsetek maksymalnych.
Po trzecie, biorąc pod uwagę powyższe założenie, należy uznać, że wydanie
nakazu zapłaty, na podstawie którego nastąpiło zasądzenie od pozwanego
odsetek o charakterze lichwy, jest w sposób oczywisty niesprawiedliwe i niewątpliwie
naruszyło zasadę zaufania obywatela do państwa, z którą wiąże się bezpośrednio
zasada bezpieczeństwa prawnego jednostki. W rozpoznawanej sprawie poprzez
wydanie zaskarżonego orzeczenia, zostało także rażąco naruszone prawo do
ochrony konsumenta przed nadmiernymi odsetkami umownymi w stosunku rocznym,
tj. w wysokości 1460%. Podkreślenia bowiem wymaga, iż postanowienia umowne
nie mogły wyłączać, ani też ograniczać, stosowania przepisów o istocie
umowy pożyczki. Sąd, wydając zaskarżony nakaz zapłaty, zupełnie pominął to,
aprobując tak wysokie oprocentowanie.
Oceniając powyższe fakty przez pryzmat zarzutów stawianych w skardze
nadzwyczajnej, należy stwierdzić, że skarżący ma rację. Zdaniem Sądu Najwyższego, w
sytuacji, gdy mamy do czynienia faktycznie z lichwą, to skutkuje ona poważnymi
konsekwencjami, rażącym naruszeniem przepisów prawa materialnego i procesowego,
godzi w prawo do sądu wyrażone w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP oraz zasadę zaufania
obywateli do państwa i jego organów, pewności prawa oraz prawidłowości stosowania
prawa przez organy państwa zawarte w art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.
Ponadto w przedmiotowej sprawie, Sąd Rejonowy w Bytomiu,
stosując przepisy o postępowaniu upominawczym wydał orzeczenie,
które w świetle zasady ochrony konsumenta przed nieuczciwymi praktykami
rynkowymi nie może się ostać. Niewątpliwie należy zgodzić się ze skarżącym,
że normy chroniące konsumentów, realizujące przedmiotowe zasady, mają na celu
zapewnienie swoistej równowagi między profesjonalnym uczestnikiem obrotu,
jakim jest przedsiębiorca, a konsumentem. Z tego też powodu wydanie
przez Sąd Rejonowy w Bytomiu VII Wydział Grodzki nakazu zapłaty,
II NSNc 116/24
9
nakładającego na stronę będącą konsumentem, obowiązek zapłaty, bez badania
prawidłowości stosunku podstawowego, z którego wynika zobowiązanie, z uwagi
na istniejące wątpliwości, co do jego uczciwego charakteru, należy niewątpliwie
kwalifikować jako sprzeczne z zasadą demokratycznego państwa prawnego
urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej.
Wszystkie orzeczenia sądowe powinny być sprawiedliwe oraz wydawane
na podstawie obowiązujących przepisów prawa. Powyższe założenie odnosi się
również do nakazów zapłaty, które są orzeczeniami merytorycznymi, zrównanymi
w skutkach z wyrokami. Nakaz zapłaty może być wydany przy tym tylko wtedy,
gdy sąd uwzględnia powództwo w całości i zasądza dochodzone pozwem
roszczenie. Na tle rozpoznawanej sprawy, gdy wysokość żądania pozwu
jest sprzeczna z bezwzględnie obowiązującymi przepisami prawa, należało przyjąć
brak możliwości wydania nakazu zapłaty wobec części roszczenia i oddalić
powództwo w pozostałym zakresie. Koniecznym jest także skierowanie sprawy
na rozprawę.
Należy także podkreślić, że ani w dacie zawarcia umowy pożyczki,
stanowiącej podstawę dochodzonego roszczenia, tj. w dniu 17 października 2005 r.,
ani w dacie orzekania tj. 6 lutego 2006 r. jeszcze nie obowiązywały przepisy
bezpośrednio regulujące dopuszczalną wysokość oprocentowania umowy pożyczki.
Przedmiotowe regulacje dotyczące odsetek maksymalnych zawarte w art. 359 § 21,
359 § 22 oraz 359 § 23 k.c. weszły w życie w dniu 20 lutego 2006 r. i zgodnie
z art. 5 wprowadzającej je ustawy z dnia 7 lipca 2005 r. o zmianie ustawy
– Kodeks cywilny oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. 2005 nr 157,
poz. 1316) stosuje się je do czynności prawnych dokonanych po jej wejściu w życie.
Przepis art. 359 § 21 k.c. określający wysokość odsetek maksymalnych
od dnia 20 lutego 2006 r. do dnia 31 grudnia 2015 r. wskazywał natomiast,
że ich maksymalna wysokość wynikająca z czynności prawnej nie może
w stosunku rocznym przekraczać czterokrotności wysokości stopy kredytu
lombardowego Narodowego Banku Polskiego. Natomiast przepis art. 359 § 22 k.c.
stanowi, że w przypadku, gdy wysokość odsetek wynikających z czynności prawnej
przekracza wysokość odsetek maksymalnych należą się odsetki maksymalne.
II NSNc 116/24
10
Trzeba podkreślić, że przepisy te mają przy tym charakter bezwzględnie
obowiązujący, co wynika z brzmienia art. 359 § 23 k.c., zgodnie z którym
postanowienia umowne nie mogą wyłączać, ani też ograniczać przepisów
o odsetkach maksymalnych.
Zasadniczym celem ustawy z dnia 7 lipca 2005 r. (Dz.U. 2005 nr 157,
poz. 1316) wprowadzającej przedmiotowe regulacje, była eliminacja z obrotu
nadmiernych, lichwiarskich odsetek, grożących „pętlą zadłużenia”, co miało chronić
interesy słabszych uczestników obrotu gospodarczego. Regulacje te dotyczyły
przy tym nie tylko odsetek kapitałowych, lecz także odsetek za opóźnienie
(tak m.in. uchwała Sądu Najwyższego z 15 marca 2018 r., III CZP 107/17,
OSNC 2019 nr 2, poz. 17). Wysokość odsetek winna bowiem być związana
z ekwiwalentnością wynagrodzenia pożyczkodawcy, a także stanowić
zabezpieczenie terminowości spłaty zadłużenia. W tym przypadku generuje
niemożliwe do wykonania dla pożyczkobiorcy zobowiązanie do zapłaty.
Mimo że w rozpoznawanym stanie faktycznym przepisy o wysokości
odsetek maksymalnych jeszcze nie mogły mieć zastosowania, to zdaniem Sądu
Najwyższego, zaskarżony nakaz zapłaty, usankcjonował lichwiarski charakter
postanowień umowy, godzący w obowiązujący porządek prawny oraz wartości przez
ten system chronione. Jest to niewątpliwie sprzeczne ze sprawiedliwością społeczną.
Jak już podkreślono, w niniejszej sprawie odsetki zostały ustanowione na poziomie
4% dziennie (20,00 zł dziennie wobec należności głównej wynoszącej 500,00 zł).
W stosunku rocznym oprocentowanie to wynosiło zatem aż 1460%.
Wskazana dysproporcja pomiędzy oznaczoną w umowie kwotą pożyczki
w wysokości 500,00 zł, a wynikającą z nakazu kwotą do zapłaty oznacza,
że określone w umowie oprocentowanie, niewątpliwie sprzeczne z przepisem
art. 359 § 21 k.c., było również sprzeczne z celem umowy. Nie może nim być
nadmierne wzbogacenie po stronie pożyczkodawcy, a tym bardziej faktyczne
doprowadzenie pożyczkobiorcy do pozbawienia go realnych możliwości spłaty
zadłużenia, bowiem oprocentowanie pożyczki zostało ustalone na poziomie
zabronionym przez prawo i w sposób istotny naruszyło równowagę kontraktową
na niekorzyść pozwanego.
II NSNc 116/24
11
Od wydania nakazu zapłaty w dniu 6 lutego 2006 r. do daty wejścia
w życie przepisów o wysokości odsetek maksymalnych, tj. 20 lutego 2006 r.,
upłynęło zaledwie 14 dni. Sąd Rejonowy w Bytomiu powinien był wiedzieć
o przyczynach społecznych, będących podstawą ich uchwalenia. Mimo to nie wziął
względów społecznych, zasad współżycia społecznego ani istoty umowy pożyczki
czy przepisów chroniących konsumenta pod uwagę, wydając zaskarżony przez
Prokuratora Generalnego nakaz zapłaty. W innych zaś, choć podobnych sprawach,
procedował identycznie, wydając takie same nakazy zapłaty nawet po 20 lutego
2006 r. Dysproporcja pomiędzy kwotą pożyczki w wysokości 500,00 zł., a wynikającą
z nakazu kwotą do zapłaty – odsetki za zwłokę w spełnieniu świadczenia
pieniężnego, w wysokości 4% dziennie (1460% rocznie), skutkuje tym, że określone
w umowie oprocentowanie było w sposób oczywisty sprzeczne z celem i naturą
umowy pożyczki, a przede wszystkim z zasadami współżycia społecznego.
Przypomnieć też należy, że zgodnie z art. 3851 § 1-4 k.c. postanowienia umowy
zawieranej z konsumentem, nieuzgodnione indywidualnie nie wiążą go,
jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami,
rażąco naruszając jego interesy (niedozwolone postanowienia umowne).
W wyroku z 14 października 1998 r., sygn. II CKN 928/97, Sąd Najwyższy
odniósł się do zasad współżycia społecznego stwierdzając, że „przez zasady
współżycia społecznego należy rozumieć podstawowe zasady etycznego
i uczciwego postępowania”.
Nie można zatem zgodzić się z tą częścią doktryny i orzecznictwa,
która uważa że w okresie, w którym nie było ustawowo określonych odsetek
maksymalnych, strony mogły je określać całkiem dowolnie, korzystając z zasady
swobody umów, wyrażonej w art. 3531 k.c., bowiem słusznie twierdzi skarżący,
iż „mogłoby to oznaczać przyzwolenie na wypaczenie sensu umowy
w aspekcie charakteru stosunku prawnego tą umową ukształtowanego,
zarówno z punktu widzenia zasady ograniczenia swobody kontraktowej,
jak i granic wykonywania prawa podmiotowego”, co też pozostaje w sprzeczności
z ochroną konsumencką. Dlatego uznanie, że postanowienia i cel umowy
zawartej w dniu 17 października 2005 r. pomiędzy I. J. (obecnie S.) a […] W.S. co
II NSNc 116/24
12
do wysokości odsetek były sprzeczne zarówno z naturą stosunku pożyczki, jak i
zasadami współżycia społecznego powoduje, że w tym zakresie są nieważne.
Sąd Rejonowy w Bytomiu zaś, dokonując weryfikacji uchylonego nakazu zapłaty,
powinien wziąć powyższe ustalenia pod uwagę.
Skarżący twierdzi też, że przekroczenie wskazanych ograniczeń swobody
umów w postaci zasad współżycia społecznego i natury stosunku prawnego
czyni zasadnym zarzut naruszenia art. 3531 k.c. i choć przepis ten nie zawiera
samodzielnej sankcji, to jego naruszenie, stanowiące naruszenie któregokolwiek
z wymienionych w nim kryteriów swobody kontraktowej, powoduje sankcję
nieważności przewidzianą w art. 58 k.c.
W konsekwencji uzasadnione jest zarzucenie zaskarżonemu nakazowi
zapłaty w postępowaniu upominawczym także rażącego naruszenia przepisów
prawa procesowego, tj. art. 499 pkt 1 k.p.c. w brzmieniu obowiązującym
w dacie orzekania.
Zgodnie z art. 499 pkt 1 i 2 k.p.c. w brzmieniu obowiązującym
w dacie wydania zaskarżonego orzeczenia przewidywał, że nakaz zapłaty nie może
być wydany, jeżeli według treści pozwu roszczenie jest oczywiście bezzasadne,
a przytoczone okoliczności budzą wątpliwości. Należy mieć jednak na uwadze,
że orzekając nakazem zapłaty, sąd uwzględnia powództwo i zasądza dochodzone
roszczenie w całości. Wydanie nakazu zapłaty jest zatem możliwe tylko w razie
stwierdzenia zasadności całego dochodzonego roszczenia. W przypadku,
gdy dochodzone roszczenie okaże się częściowo niezasadne, np. jako częściowo
sprzeczne z obowiązującymi przepisami prawa, w analizowanym przypadku
z art. 3531 k.c., to brak jest możliwości wydania nakazu zapłaty tylko
w stosunku do części roszczenia i oddalenia powództwa w pozostałym zakresie.
W takiej sytuacji zachodzi konieczność skierowania sprawy do postępowania
zwykłego i wyznaczenia rozprawy na podstawie art. 498 § 2 k.p.c. w brzmieniu
obowiązującym w dacie wydania zaskarżonego nakazu zapłaty, co powinien był
uczynić Sąd Rejonowy w Bytomiu.
II NSNc 116/24
13
Sąd Najwyższy zgadza się z twierdzeniem, że Sąd Rejonowy
w Bytomiu wydając zaskarżony nakaz zapłaty w postępowaniu upominawczym,
poprzez niewłaściwe zastosowanie przepisów prawa procesowego, tj. art. 499 pkt 1
i 2 k.p.c., naruszył zasadę zaufania obywatela do państwa, wywodzoną z art. 2
Konstytucji RP. Zasada ta wyraża się bowiem także w możności oczekiwania
przez obywatela, aby organy władzy publicznej prawidłowo stosowały
obowiązujące przepisy prawa, skoro zgodnie z art. 7 Konstytucji RP są one
zobowiązane do działania na podstawie i w granicach prawa.
Sąd orzekający w niniejszej sprawie zobowiązany był przy tym również
do respektowania zasad konstytucyjnych oraz chronionych konstytucyjnie wolności
i praw człowieka i obywatela, w tym godności człowieka wskazanej w art. 30
Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz wiążącego się z nim, a możliwego
do wyprowadzenia z jej art. 76 prawa oczekiwania do wywiązania się
przez władze publiczne z obowiązku podejmowania działań chroniących
konsumenta przed nieuczciwymi praktykami rynkowymi. Nie budzi więc wątpliwości,
że osoba fizyczna, będąca stroną umowy z podmiotem prowadzącym działalność
gospodarczą i zawodowo zajmującym się działalnością finansową, a nadto
w swojej działalności stosującym standardowe, niepodlegające negocjacji umowy,
jest objęta ochroną przedmiotowej regulacji Konstytucji RP.
Niewątpliwie więc osoby takie jak pozwany pozostają, jako konsumenci,
słabszymi stronami w stosunkach z profesjonalistami. Obejmuje więc ich regulacja
art. 76 Konstytucji RP. W niniejszej sprawie Sąd stosując przepisy o postępowaniu
upominawczym wydał orzeczenie, które w świetle zasady poszanowania godności
człowieka i ochrony konsumenta przed nieuczciwymi praktykami rynkowymi,
nie może się ostać. Zgodzić się trzeba ze skarżącym, że Sąd Rejonowy w Bytomiu
wydając kwestionowane orzeczenie z dnia 6 lutego 2006 r. nie dokonał analizy,
czy sprawa ma charakter konsumencki, czym naruszył przepis art. 221 k.c.,
a w myśl tego przepisu za konsumenta uważa się osobę fizyczną dokonującą
z przedsiębiorcą czynności prawnej niezwiązanej bezpośrednio z jej działalnością
gospodarczą lub zawodową. Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 18 września 2019 r.,
sygn. akt IV CSK 334/18 wskazał, że dla oceny, czy dana osoba fizyczna jest
II NSNc 116/24
14
w konkretnym przypadku konsumentem w rozumieniu art. 221 k.c., czy też nie można
jej nadać takiego statusu ze względu na związek podejmowanej czynności prawnej
z działalnością gospodarczą lub zawodową tej osoby, nie ma znaczenia subiektywne
przekonanie tej osoby, że nie dokonywała ona z przedsiębiorcą określonych
czynności prawnych w ramach działalności gospodarczej, lecz okoliczności mogące
posłużyć obiektywnej ocenie charakteru tej działalności.
W niniejszej sprawie należało przyjąć, że brak jest takich danych,
które nakazywały uznać, że pozwany nie był konsumentem. Stan faktyczny
niniejszej sprawy odnosi się bowiem do zawarcia przez pozwanego z powodem,
który jest przedsiębiorcą udzielającym zawodowo pożyczek umowy, w ramach której
powód, w przypadku opóźnienia w uregulowaniu zobowiązania, mógł naliczać
lichwiarskie odsetki, co powinno skłonić Sąd do rozpatrzenia sprawy
z uwzględnieniem ochrony praw konsumenckich. Jednocześnie podnieść należy,
że w art. 221 k.c. określono szeroko rodzaj działań osoby, która może być uważana
za konsumenta. Jest nim osoba fizyczna dokonująca czynności prawnych,
przez które należy rozumieć przede wszystkim umowy, a także i czynności prawne
jednostronne (wyrok Sądu Najwyższego z 10 maja 2017 r., I CSK 477/16).
Dodać przy tym jednak trzeba, iż mechanizm tej kontroli, w sytuacji
występowania wątpliwości co do zasadności dochodzonego roszczenia,
jak już wskazano wyżej, musi następować z urzędu z inicjatywy samego sądu
rozpatrującego sprawę. Wypada jedynie przypomnieć, że zgodnie z Dyrektywą Rady
nr 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków
w umowach konsumenckich (Dz.U. WE L 95/29), w takich okolicznościach,
sąd powinien zbadać z urzędu, czy postanowienia uzgodnione między stronami
mają nieuczciwy charakter nawet, jeżeli przepisy krajowe uzależniają
taką kontrolę od podniesienia stosownego w tym względzie zarzutu.
Implementacja ww. Dyrektywy do krajowego porządku prawnego dokonana została
ustawą z dnia 2 marca 2000 r. o ochronie niektórych praw konsumentów
oraz odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną przez produkt niebezpieczny
(Dz.U. nr 22, poz. 271 z późn. zm.). Spory z udziałem konsumentów, do których
zastosowanie znajdują przepisy wprowadzające powołaną Dyrektywę, wszczęte
II NSNc 116/24
15
po dniu 1 maja 2004 r., zyskały walor spraw, w których Dyrektywa oraz jej wykładnia
dokonana przez Trybunał Sprawiedliwości w sposób zapewniający skuteczność
ochrony przyznanej konsumentowi powinny być uwzględniane.
Słusznie skarżący twierdzi, że już z samego przepisu art. 499 § 1 pkt 1
i 2 k.p.c. (Dz.U. 2004, nr 172, poz. 1804) wynikała uzasadniona potrzeba
przeprowadzenia z urzędu, sądowej kontroli postanowień umowy pożyczki
z dnia 17 października 2005 r., które wskazują prima facie na bezzasadność
roszczenia powoda w zakresie odsetek, czy też na słuszne wątpliwości
co do treści pozwu. W jego uzasadnieniu powód wskazał, że z uwagi na brak
wykonania zobowiązania wezwał pozwanego do zapłaty kwoty 500,00 zł
wraz z odsetkami umownymi w wysokości 20,00 zł za każdy dzień zwłoki
w płatności od dnia 18 listopada 2005 r. do dnia zapłaty. Powyższe uzasadniało więc
konieczność kontroli postanowień umowy, albowiem zachodzą istotne wątpliwości
co do uczciwego ich charakteru. Przy takich okolicznościach Sąd winien był odmówić
wydania nakazu zapłaty. Przepis art. 499 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c. zobowiązywał bowiem
Sąd do badania, czy zachodzą przesłanki do wydania nakazu zapłaty, a w przypadku
uznania, że roszczenie jest oczywiście bezzasadne lub przytoczone w treści pozwu
okoliczności budzą wątpliwości – art. 499 § 1 pkt 2 k.p.c., do skierowania sprawy
na rozprawę. W przypadku dochodzenia roszczeń z tytułu umów konsumenckich
Sąd jest zaś zobligowany do zbadania, czy postanowienia tych umów nie stoją
w sprzeczności z obowiązującymi przepisami prawa, nie zawierają klauzul
niedozwolonych i w tym zakresie ma możliwość prowadzenia nawet z urzędu
postępowania dowodowego, obejmującego również wiedzę dotyczącą praktyk
danego przedsiębiorcy.
Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 8 stycznia 2003 r., sygn. akt II CKN 1097/00,
wskazał, że postanowienia umowy, zastrzegające rażąco wygórowane odsetki
są nieważne w takiej części, w jakiej – w okolicznościach sprawy – zasady
współżycia społecznego ograniczają zasadę swobody umów, wyrażoną przez
art. 3531 k.c. i czynią to w odniesieniu zarówno do obrotu powszechnego,
jak i profesjonalnego. Ponadto, pozostawienie stronom swobody określenia
wysokości odsetek, gdy ich źródłem jest ustawa, jak i wówczas, gdy dopuszczalność
II NSNc 116/24
16
ich wynika z umowy, nie uchyla kontroli tych stosunków prawnych formowanych
w warunkach wolności gospodarczej pod kątem klauzul ogólnych,
zabezpieczających obrót gospodarczy przed zjawiskami patologicznymi,
które mimo pozornej zgodności z innymi przepisami nie mogą doznawać
ochrony ze strony państwa. Ustawodawca, mając na względzie bogactwo życia
gospodarczego, sformułował konieczne ograniczenia w postaci klauzul generalnych
i pozostawił sądom wypełnienie ich treścią na podstawie znajomości zjawisk
ekonomicznych i społecznych. Do nich należą zasady współżycia społecznego,
a wśród nich zakaz lichwy, tj. zastrzegania rażąco wygórowanych odsetek
przysparzających nadmiernych w danych stosunkach i nieusprawiedliwionych
zysków dla jednej ze stron (wyrok Sądu Najwyższego z 27 lipca 2000 r.,
IV CKN 85/00). Korzystanie więc z nadmiernego oprocentowania jest sprzeczne
z zasadami uczciwości, uczciwego zarobku, rzetelności strony stosunku umownego
i tych wartości, które kierują uczciwym społeczeństwem w potocznym rozumieniu
tych określeń. Sąd Najwyższy zgadza się z tym, że odsetki za opóźnienie
w spełnieniu pełnego zobowiązania lub w terminie określonym umową
w wysokości 1460% rocznie stanowią lichwę, czyli są wynikiem nagannego
zachowania wierzyciela, sprzecznego z zasadami współżycia społecznego,
rozumianymi jako przyjmowane w społeczeństwie reguły moralnego,
słusznego postępowania człowieka.
W konsekwencji wskazane wyżej umowne uregulowanie naliczania
przez powoda odsetek za opóźnienie na poziomie 4% dziennie, co czyni 1460%
w stosunku rocznym, a więc w wysokości lichwiarskiej, realnie powodować mogło
niemożliwe do wykonania dla dłużnika zobowiązania i dlatego należy uznać je
za nieważne w zakresie, w którym sprzeniewierza się tym zasadom.
Przekroczenie ograniczeń swobody umów w postaci zasad współżycia społecznego
i natury stosunku prawnego, czyni zasadnym zarzut naruszenia art. 3531 k.c.
Przepis ten nie zawiera samodzielnej sankcji, ale należy do kategorii iuris cogentis,
a więc naruszenie któregokolwiek z wymienionych w nim kryteriów swobody
kontraktowej uruchamia sankcję przewidzianą w art. 58 k.c. W konsekwencji,
zastrzeżenie odsetek w sposób ustalony w umowie należy ocenić jako sprzeczne
z zasadami współżycia społecznego w rozumieniu art. 58 § 2 k.c., jak i art. 3531 k.c.
II NSNc 116/24
17
(por. wyrok Sądu Najwyższego z 17 czerwca 2020 r., I NSNc 47/19).
Wydanie przez Sąd Rejonowy w Bytomiu nakazu zapłaty w związku z tym
trzeba uznać za niesprawiedliwe i niewątpliwie naruszającą zasadę pochodną
zaufania obywatela do państwa, z którą wiąże się bezpośrednio zasada
bezpieczeństwa prawnego. Skoro państwo i jego organy są zobowiązane
do ochrony praw konsumenta, to tym bardziej powinny wychwycić nieuczciwe,
nastawione na bezpodstawne wzbogacenie, niekorzystne zapisy umów pomiędzy
konsumentami i przedsiębiorcami, czego Sąd Rejonowy w Bytomiu nie uczynił.
Przez „rażące naruszenie prawa” należy rozumieć naruszenie prawa
na tyle wyraźne, że do jego ustalenia nie jest konieczne prowadzenie złożonych procesów
intelektualnych (zob. K. Szczucki, Ustawa o Sądzie Najwyższym. Komentarz, Warszawa
2018, s. 467). Również Sąd Najwyższy, w wielu orzeczeniach wskazywał, że „rażące”
naruszenie musi być „oczywiste”, czyli „widoczne dla przeciętnego prawnika prima facie
bez konieczności wnikliwej analizy” (zob. postanowienie z 29 marca 2019 r., V CSK 326/18;
wyrok z 8 czerwca 2017 r., SNO 22/17; wyrok z 13 maja 2020 r., I NSNc 28/19; wyrok z 21
września 2021 r., I NSNc 59/20; wyrok z 28 września 2021 r., I NSNc 107/21). O rażącym
naruszeniu prawa może być mowa wówczas, gdy miało miejsce naruszenie przepisu o
takim znaczeniu dla prawidłowego rozpoznania i rozstrzygnięcia sprawy, iż mogło to mieć
istotny wpływ na treść zaskarżonego orzeczenia (zob. A. Kotowski, Skarga nadzwyczajna na
tle modeli kontroli odwoławczej, Prokuratura i Prawo 2018 nr 9, s. 51 i in.). Ponadto, w
przypadku skargi nadzwyczajnej Sąd Najwyższy wskazał, że ocena tego, czy doszło do
rażącego naruszenia prawa jest uzależniona od takich kryteriów jak: pozycja naruszonej
normy w hierarchii norm prawnych, istotność naruszenia, a także skutki naruszenia dla
stron postępowania (zob. wyroki Sądu Najwyższego: z 8 maja 2019 r., I NSNc 2/19; z 13
maja 2020 r., I NSNc 28/19).
Zarzucone naruszenie prawa jest rażące i oczywiste, a także sprzeczne z zasadą
zaufania obywateli do państwa i jego organów, pewności prawa oraz prawidłowości
stosowania prawa przez organy państwa w świetle art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej
Polskiej. Zarówno samo brzmienie art. 2 Konstytucji, jak i orzecznictwo Trybunału
Konstytucyjnego wskazuje, że sprawiedliwość społeczna jest celem, który ma być
II NSNc 116/24
18
urzeczywistniany przez demokratyczne państwo prawne. Nie jest bowiem
demokratycznym państwem prawnym państwo, które nie realizuje idei sprawiedliwości,
przynajmniej pojmowanej jako dążenie do zachowania równowagi w stosunkach
społecznych i powstrzymywanie się od kreowania nieusprawiedliwionych, niepopartych
obiektywnymi wymogami i kryteriami przywilejów dla wybranych grup obywateli (zob.
wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 12 kwietnia 2000 r., K 8/98, OTK 2000 nr 3, poz. 87
oraz z 19 grudnia 2012 r., K 9/12, OTK-A 2012 nr 11, poz. 136). Odnosząc się do wzajemnej
relacji zasady zaufania do państwa i stanowionego przezeń prawa oraz sprawiedliwości
społecznej – Trybunał wskazał, „że zasad tych nie należy sobie przeciwstawiać, bowiem
sprawiedliwość społeczna jest celem, który ma urzeczywistniać demokratyczne państwo
prawne” (zob. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 12 kwietnia 2000 r., K 8/98, OTK 2000 nr
3, poz. 87 oraz z 17 czerwca 2003 r., P 24/02, OTK-A 2003 nr 6, poz. 55).
Jak zaznaczył Trybunał, wyrażona w art. 2 Konstytucji zasada sprawiedliwości
społecznej nie stanowi jedynie ogólnej zasady ustrojowej Rzeczypospolitej Polskiej
czy też swoistej „dyrektywy programowej”. Zdaniem Trybunału Konstytucyjnego,
na gruncie tego przepisu można wskazać szczególne prawo podlegające ochronie,
jakim jest prawo do sprawiedliwego traktowania, jeśli zarazem jest ono odnoszone
do sfery stosunków objętych gwarancjami konstytucyjnymi, choćby ogólnie ujętymi.
Jest ono sprzężone z obowiązkiem państwa stania na straży sprawiedliwości
społecznej poprzez zaniechanie aktów (działań) mogących stać z nią w sprzeczności
oraz eliminowanie takich aktów, które uznano za godzące w tę zasadę. Dotyczy to
zarówno etapu stanowienia, jak i stosowania prawa (zob. wyrok Trybunału
Konstytucyjnego z 12 grudnia 2001 r., SK 26/01, OTK 2001 nr 8, poz. 258).
Sąd Najwyższy w wyroku z 20 marca 1996 r., o sygn. II PRN 4/96 wskazał zaś,
że naruszenie prawa jest rażące wtedy, gdy w jego następstwie powstają skutki
niemożliwe do aprobaty w świetle wymagań praworządności, czy też powodujące
niemożność akceptacji zaskarżonego orzeczenia, jako aktu wydanego przez organ
praworządnego państwa.
W niniejszej sprawie skutkiem naruszenia przepisów prawa materialnego
było wydanie orzeczenia nakładającego obowiązek zapłaty przez pozwanego
kwoty przekraczającej wysokość dopuszczalnego zysku, pochodzącego
II NSNc 116/24
19
z umowy pożyczki, co jest oczywiście sprzeczne z zasadą praworządności.
Naruszenie to jest nie tylko rażące, ale również oczywiste. Usankcjonowanie
nakazem zapłaty żądania tak wygórowanych kwot, całkowicie nieproporcjonalnych
do wysokości udzielonej pożyczki, jest sprzeczne z poczuciem sprawiedliwości.
Naruszenia te miały charakter rażący, a podniesione zarzuty podstaw zaskarżenia
są ewidentnie uzasadnione.
Ponadto, skutkiem naruszenia wskazanych przepisów prawa materialnego
i procesowego było także wydanie orzeczenia nakładającego obowiązek zapłaty
przez pozwanego kwoty odsetek, które mają charakter lichwy, co również jest
sprzeczne z zasadą praworządności. Naruszenia te są oczywiste. Nie budzi bowiem
wątpliwości okoliczność, iż Sąd miał obowiązek zbadania treści stosunku prawnego
w świetle jego zgodności z naturą pożyczki, a także zasadami współżycia
społecznego i w tym zakresie uznania umowy za nieważną. Niezastosowanie więc
przepisów dotyczących nieważności czynności prawnych oraz wskazujących na brak
możliwości wydania nakazu zapłaty, wywołał skutki nieakceptowane społecznie.
Ponadto lichwa traktowana jest jako naganne zachowanie wierzyciela, sprzeczne
z zasadami współżycia społecznego rozumianymi jako przyjmowane
w społeczeństwie reguły moralnego, słusznego postępowania człowieka.
Uwzględnienie skargi nadzwyczajnej pozwoli przywrócić równowagę
w stosunkach społecznych zachwianą przez fakt negatywnych skutków
nakazu zapłaty Sądu Rejonowego w Bytomiu VII Wydziału Grodzkiego.
Uchylenie zaskarżonego orzeczenia pozwala na wzięcie pod uwagę Sądowi
meriti całokształtu okoliczności prawnych i faktycznych, które w świetle zasady
demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości
społecznej winny zostać wzięte pod uwagę.
Dokonując wyważenia racji przemawiających za utrzymaniem w mocy
nakazu zapłaty, a ogółem racji wynikających z integralnie pojmowanej zasady
demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości
społecznej i przemawiających za tym, by nakaz ten uchylić, należy jednoznacznie
stwierdzić, że uchylenie orzeczenia będzie proporcjonalnym środkiem pozwalającym
zapewnić zgodność decyzji jurysdykcyjnych z art. 2 i art. 45 Konstytucji RP.
Jednocześnie należy zwrócić uwagę na to, że w poddanej pod osąd sprawie
II NSNc 116/24
20
od uprawomocnienia się zaskarżonego orzeczenia upłynęło więcej niż pięć lat.
Nie ulega jednak wątpliwości, że doszło do naruszenia praw i wolności człowieka
i obywatela określonych w Konstytucji RP. W szczególności podnoszona
w skardze ochrona konsumenta, jako strony strukturalnie słabszej w stosunkach
prywatnoprawnych z przedsiębiorcą przed nieuczciwymi praktykami rynkowymi,
przemawia za wydaniem orzeczenia, o jakim mowa w art. 91 § 1 ustawy
o Sądzie Najwyższym. Ponadto, w ocenie Sądu Najwyższego, wykreowana
zaskarżonym nakazem zapłaty sytuacja prawna, związana z nakazaniem
pozwanemu zapłaty dochodzonej kwoty tytułem odsetek, jest możliwa do weryfikacji,
nie prowadząc do nieprzewidywalnych skutków materialnoprawnych wynikających
z dynamiki obrotu cywilnoprawnego (por. wyrok Sądu najwyższego z 27 listopada
2024 r. II NSNc 463/23).
Wobec powyższego, zasadnym jest uznanie, iż uchylenie zaskarżonego
nakazu zapłaty jest konieczne dla zapewnienia zgodności z zasadą
demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości
społecznej. Sąd Rejonowy w Bytomiu rozpoznając ponownie sprawę,
powinien dokonać weryfikacji zaskarżonego orzeczenia, którego wydanie
było niedopuszczalne, stosując przy tym rygory przewidziane prawem procesowym,
bowiem sprawa winna być skierowana do rozpoznania w trybie zwykłym
na rozprawie. Ponownie rozpoznając powództwo Sąd Rejonowy powinien także
dokonać jego wszechstronnej analizy, biorąc pod uwagę mające zastosowanie
przepisy prawa materialnego i procesowego, a także wyrażone w niniejszym
orzeczeniu poglądy Sądu Najwyższego.
Mając powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy, na podstawie
art. 91 § 1 u.SN, uchylił zaskarżony nakaz zapłaty i przekazał sprawę do
ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu w Bytomiu I Wydziałowi Cywilnemu.
Jednocześnie, na podstawie art. 39818 k.p.c. w zw. z art. 95 pkt 1 u.SN
Sąd Najwyższy zniósł wzajemnie między stronami koszty postępowania
wywołanego wniesieniem skargi nadzwyczajnej.
[JW]
II NSNc 116/24
21
[a.ł]
