II KK 538/22

Sygn. akt II KK 538/22

POSTANOWIENIE

Dnia 18 stycznia 2023 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Marek Pietruszyński

w sprawie P. M.

skazanego za przestępstwo z art. 13 § 1 k.k. w zw. z art. 148 § 1 k.k. w zb. z art. 156 § 1 pkt 2 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. i inne,

w przedmiocie wyłączenia sędziego,

po rozpoznaniu w Izbie Karnej na posiedzeniu w dniu 18 stycznia 2023 r.

wniosku obrońcy skazanego,

na podstawie art. 41 § 1 k.p.k. w zw. z art. 42 § 1 i 4 k.p.k. i art. 6 ust. 1 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności sporządzonej w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r.

postanowił

wyłączyć sędziego Sądu Najwyższego Ryszarda Jacka Witkowskiego od rozpoznania sprawy kasacyjnej o sygnaturze akt II KK 538/22.

UZASADNIENIE

Obrońca skazanego P. M. – adw. Ł. P. wystąpił, na podstawie art. 41 § 1 k.p.k. w zw. z art. 42 § 1 i § 4 k.p.k. w zw. z art. 45 Konstytucji RP w zw. z art. 6 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, art. 47 Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej oraz art. 19 ust. 1 Traktatu o Unii Europejskiej, z wnioskiem o wyłączenie sędziego Sądu Najwyższego Ryszarda Jacka Witkowskiego od rozpoznania sprawy kasacyjnej o sygnaturze akt II KK 538/22.

W obszernym uzasadnieniu wystąpienia w pierwszej kolejności powołano się na implikacje uchwały pełnego składu Sądu Najwyższego z dnia 23 stycznia 2020 r. (BSA 4110-1/20), gdzie podniesiono w szczególności, że nienależyta obsada sądu w rozumieniu art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k. zachodzi także wtedy, gdy w składzie sądu bierze udział osoba powołana na urząd sędziego Sądu Najwyższego na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa ukształtowanej w trybie określonym przepisami ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2018 r. poz. 3). Obrońca argumentował, że uchwała ta zachowuje aktualność i moc wiążącą oraz nie została uchylona w wyniku wydania przez Trybunał Konstytucyjny orzeczenia z dnia 20.04.2020 r. w sprawie U 2/20. To ostatnie orzeczenie nie korzysta z mocy nadanej poprzez art. 190 ust. 1 Konstytucji RP, o czym – w ocenie obrony – przekonują złożone do niego zdania odrębne, jak i szeroko cytowane piśmiennictwo. Dlatego judykatem tym nie jest związany również skład Sądu Najwyższego stojący przed rozpoznaniem przedmiotowego wniosku o wyłączenie sędziego.

Obrońca podkreślił, że zasadność wniosków zawartych w cyt. uchwale pełnego składu SN, jak również brak mocy wiążącej judykatu TK zapadłego w sprawie U/20 zostały potwierdzone m.in. w następujących wyrokach ETPCz: z 22.07.2021 r. w sprawie Reczkowicz przeciwko Polsce (skarga nr 43447/19); z 8.11.2021 r. w sprawie, Dolińska-Ficek i Ozimek przeciwko Polsce (skargi nr 49868/19 i 57511/19); z 3.02.2022 r. w sprawie Advance Pharma sp. z o.o. przeciwko Polsce (skarga nr 1469/20), jak również w uchwale składu 7 sędziów SN z 2.06.2022 r., I KZP 2/22, OSNK 2022, nr 6, poz. 22.

Możliwość badania nienależytego obsadzenia składu sędziowskiego jest jednym z wielu instrumentów pozwalających ocenić, czy prowadzący to postępowanie Sąd spełnia kryteria niezawisłości i bezstronności.

W odniesieniu do osoby sędziego, którego wyłączenia domaga się obrona wskazano, że udział SSN Ryszarda Jacka Witkowskiego w toczącym się postępowaniu powoduje, że skład Sądu Najwyższego wyznaczony do rozpoznania kasacji wniesionej w imieniu skazanego stał się sądem pozbawionym wspomnianych cech, eliminującym prawo skazanego do rzetelnego procesu, w tym szeroko rozumianego prawa do obrony w zainicjowanym postępowaniu przed Sądem ostatniej instancji państwa członkowskiego UE. Obrońca podał, że SSN Ryszard Jacek Witkowski został powołany na urząd Sędziego Sądu Najwyższego na mocy postanowienia Prezydenta RP Nr 1130.47.2018 z dnia 19.09.2018 r., wydanego na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa Nr 317/2018 z dnia 23.08.2018 r., która to uchwala uchylona na mocy wyroku Naczelnego Sadu Administracyjnego z dnia 11.10.2021 r. w sprawie rozpoznawanej pod sygn. akt. II Gok 15/18 w zakresie pkt. 1, tj. w zakresie obejmującym wniosek o powołanie do pełnienia urzędu na stanowisku sędziego Sądu Najwyższego w Izbie Dyscyplinarnej dwunastu osób, w tym Ryszarda Jacka Witkowskiego. Zaistniałe okoliczności są więc tożsame ze stanowiącymi kanwę wspomnianej wyżej uchwały pełnego składu SN. Błędne powołanie skutkuje tym, iż sama osoba sędziego nie daje gwarancji niezawisłości, bezstronności oraz skutkuje pozbawieniem skazanego prawa do rzetelnego procesu.

W ocenie wnioskodawcy, wprowadzony ustawą z 9.06.2022 r. o zmianie ustawy o Sądzie Najwyższym oraz niektórych innych ustaw tzw. test niezawisłości i bezstronności sędziego, nie może konwalidować wad związanych z procedurą powoływania sędziów po nowelizacji ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa wprowadzonej ustawą z 8.12.2017 r. W ramach wspomnianego badania na strony postępowania przed Sądem Najwyższym został nałożony obowiązek m.in. wykazania, że w okolicznościach konkretnej sprawy istnieją wątpliwości w zakresie naruszenia standardu niezawisłości lub bezstronności wpływające na jej wynik. Dodatkowo wniosek o zainicjowanie procedury należy złożyć w terminie 7 dni, zaś dowiedzenie okoliczności uzasadniających przeprowadzenie wspomnianego testu zostało w całości przerzucone na strony. Tymczasem strona nie dysponuje pełną dokumentacją z procesu nominacyjnego i – w przeciwieństwie do sądu – nie ma możliwości jej uzyskać (szczególnie w ramach tygodniowego, prekluzyjnego terminu). Stąd też w dotychczasowym orzecznictwie i piśmiennictwie formułowano twierdzenia, że nawet w stosunku do sędziów sądów powszechnych nie jest konieczne podnoszenie jakichkolwiek innych okoliczności, niż sama wadliwość powołania. Okoliczność ta sama w sobie pozwala sformułować swoiste domniemanie braku bezstronności sędziego, którą to okoliczność weryfikować powinien in concreto sąd rozpoznający wniosek o jego wyłączenie. Obciążenie stron licznymi wymogami, w tym dowodowymi, a także oznaczenie zawitego terminu na złożenie wniosku skutkuje tym, że instytucja testu ogranicza obywatelom uprawnienia zagwarantowane w ustawie zasadniczej. Prawa obywateli do uzyskania dostępu do bezstronnego sądu de facto uzależnione są od złożenia wniosku, którego wymagania są niemożliwe do spełnienia. Wobec powyższego jedynym zasadnym oraz skutecznym środkiem w zakresie dostępu do niezawisłego i bezstronnego Sądu pozostaje zasygnalizowanie niewłaściwej obsady aktualnie wyznaczonego składu oraz złożenie wniosku o wyłączenie z niego SSN Ryszarda Jacka Witkowskiego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Wniosek obrońcy okazał się uzasadniony.

W pierwszej kolejności należało wskazać, że w wyniku postanowienia zabezpieczającego Wiceprezes TSUE z dnia 14 lipca 2021 r., wydanego w oparciu o art. 279 Traktatu o Funkcjonowaniu Unii Europejskiej, Rzeczpospolita Polska istotnie została zobowiązana do zawieszenia stosowania art. 26 ust. 2, 4-6 i art. 82 ust. 2-5 ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym (t.j. Dz. U. z 2021 r. poz. 1904 z późn. zm.). do czasu wydania przez Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej wyroku kończącego postępowanie w sprawie C-204/21. Z kolei postanowieniem Wiceprezes TSUE z dnia 6 października 2021 r. oddalono wniosek o uchylenie wyżej wskazanego postanowienia zabezpieczającego, złożony przez Rzeczpospolitą Polską. Taki stan rzeczy, powiązany z koniecznością zapewnienia ciągłości rozpoznawanych przez Sąd Najwyższy wniosków o wyłączenie sędziego, w tym także składanych z powodów, o których mowa w art. 26 ust. 2 ustawy o Sądzie Najwyższym, spowodował, że wniosek złożony przez obrońcę w sprawie niniejszej, dotyczący wyłączenia od rozpoznania sprawy kasacyjnej sędziów Izby Karnej Sądu Najwyższego podlegał rozpoznaniu według zasad ogólnych, tj. w tej Izbie Sądu Najwyższego.

Przechodząc do merytorycznej analizy części argumentacji wnioskodawcy podnieść należało, że przepis art. 41 k.p.k. ustanawiający instytucje iudex suspectus przewiduje, że sędzia podlega wyłączeniu, jeżeli istnieje okoliczność tego rodzaju, że mogłaby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do jego bezstronności w danej sprawie. Taka sytuacja miała miejsce w sprawie niniejszej. Mamy tu jednak do czynienia ze szczególnym aspektem gwarancyjnym tejże instytucji. Jej zastosowanie nie było bowiem uzależnione, jak to zresztą bywa najczęściej, obawami o stronniczość sędziego, ale koniecznością zapewnienia stronie postępowania karnego do niezależnego i bezstronnego sądu. Taka wykładnia omawianego przepisu może więc przewidywać także sądową kontrolę tego, czy w konkretnej sprawie nie dochodzi do naruszenia standardu niezależności i bezstronności gwarantowanego przez art. 45 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, art. 47 Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej oraz art. 6 ust. 1 EKPC. Jeżeli tak, to tym bardziej możliwe, a nawet celowe jest posłużenie się przewidzianymi przez ustawodawcę instytucjami karnoprocesowymi minimalizującymi, albo znoszącymi takie zagrożenie w sprawie, która dopiero ma zostać rozpoznana przez sąd.

Sąd Najwyższy nie znajduje powodów do zakwestionowania poglądu wyrażonego w uchwale trzech połączonych Izb: Cywilnej, Karnej oraz Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego z 23.01.2020 r., BSA I-4110-1/20, OSNK 2020, z. 2 poz. 7 (dalej: uchwała także trzech Izb SN) „Nienależyta obsada sądu w rozumieniu art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k. (…) zachodzi także wtedy, gdy w składzie sądu bierze udział osoba powołana na urząd sędziego Sądu Najwyższego na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa ukształtowanej w trybie określonym przepisami ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2018 r. poz. 3)”. Tak ukształtowana Rada nie jest bowiem organem tożsamym z organem konstytucyjnym, którego skład i sposób wyłaniania reguluje Konstytucja RP, w szczególności w art. 187 ust. 1 (zob. uchw. SN z 2.06.2022 r., I KZP 2/22, OSNK 2022, nr 6, poz. 22).

Uchwała z 23.01.2020 r. - stosownie do treści art. 87 ust. 1 ustawy o Sądzie Najwyższym (t. j. Dz. U. z 2021 r. poz. 154 – dalej: ustawa o SN) - z chwilą jej podjęcia uzyskała moc zasady prawnej i wiąże każdy skład Sądu Najwyższego dotąd, dopóty nie nastąpi uregulowane w art. 88 ust. 2 ustawy o SN odstąpienie od uchwały. Do dnia wydania niniejszego orzeczenia taka sytuacja nie wystąpiła, a zatem nie odstąpiono od przedmiotowej zasady prawnej.

Wprawdzie Trybunał Konstytucyjny wydał w dniu 20 kwietnia 2020 r. orzeczenie, którym stwierdził, że stanowiąca podstawę prawną niniejszego orzeczenia uchwała Sądu Najwyższego z dnia 23 stycznia 2020 r. jest niezgodna z:

a) art. 179, art. 144 ust. 3 pkt 17, art. 183 ust. 1, art. 45 ust. 1, art. 8 ust. 1, art. 7 i art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej,

b) art. 2 i art. 4 ust. 3 Traktatu o Unii Europejskiej (Dz. U. z 2004 r. Nr 90, poz. 864/30, ze zm.),

c) art. 6 ust. 1 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, sporządzonej w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r., zmienionej następnie Protokołami nr 3, 5 i 8 oraz uzupełnionej Protokołem nr 2 (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.) – OTK-A 2020, poz. 61; Dz.U. z 2020 r., poz. 376, jednak podzielić należało przekonujące rozważania zawarte w tym zakresie w postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 16 września 2021 r., I KZ 29/21, które doprowadziły do stwierdzenia, że od strony formalnoprawnej Sąd Najwyższy nie jest związany tym judykatem Trybunału Konstytucyjnego. Przedmiotowe orzeczenie nie wywiera bowiem wpływu na obowiązek stosowania przez Sąd Najwyższy wykładni art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k., zaprezentowanej w uchwale trzech Izb SN przede wszystkim z uwagi na błędne przyznanie przez Trybunał Konstytucyjny uchwale trzech Izb SN charakteru prawotwórczego (podczas gdy jest to akt stosowania prawa a nie jego stanowienia), a co za tym idzie z uwagi na brak kompetencji Trybunału Konstytucyjnego do orzekania o zgodności z Konstytucją tego orzeczenia (zob. m.in. powoływane postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 16 września 2021 r. oraz postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 29 września 2021 r., V KZ 47/21 i z dnia 18 stycznia 2022 r., I KZ 61/21).

Na wymowę uchwały trzech izb Sądu Najwyższego z dnia 23 stycznia 2020 r. w płaszczyźnie „niezależnego i bezstronnego sądu ustanowionego ustawą” w rozumieniu art. 6 ust. 1 EKPCz zwrócił uwagę Europejski Trybunał Praw Człowieka wyroku z dnia 22 lipca 2021 r. w sprawie Reczkowicz przeciwko Polsce (skarga nr 43447/19). Trybunał wskazał – przywołując zresztą swoje stanowisko także w sprawie Guðmundur Andri Ástráðsson vs. Islandia – że z uwagi na udział w procesie powoływania w Polsce sędziów takiego organu, jakim jest Krajowej Rady Sądownictwa, w składzie ukształtowanym nowelą z 2017 r. (w efekcie czego organ ten nie jest niezależny od władzy wykonawczej i ustawodawczej) – osoba powołana na urząd sędziego orzekając w określonej sprawie nie stanowi niezależnego i bezstronnego sądu ustanowionego ustawą w rozumieniu art. 6 ust. 1 EKPCz (pkt 284). Należy tu przypomnieć, że Europejski Trybunał Praw Człowieka ma tzw. „monopol jurysdykcyjny” w zakresie interpretacji i stosowania Konwencji (art. 32 ust. 1 EKPC). Jak się w efekcie przyjmuje, jego konsekwencją jest związanie sądów krajowych interpretacją EKPCz przyjętą przez Trybunał (zob. I. Kondak [w:] Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności. Komentarz, L. Garlicki [red.], Warszawa 2011, t. 2, s. 100 i 103).

Rozpoznając wniesiony w niniejszej sprawie wniosek, Sąd Najwyższy nie może pozostać na te argumenty obojętny. Niedopuszczalne bowiem w świetle jakichkolwiek standardów – czy to konwencyjnych, czy konstytucyjnych – jest bowiem doprowadzenie do sytuacji, w której przed sądem kasacyjnym miałoby dojść do naruszenia jednej z elementarnych gwarancji procesowych, którą jest gwarancja dla strony, że jej sprawę rozpozna niezależny i bezstronny sąd ustanowiony ustawą. Ta gwarancja ma naturę systemową, zaś jej ewentualne naruszenie jest uchybieniem znacznie dalej idącym, niż niezapewnienie wyłączenia od sprawy sędziego, co do którego ujawniły się powody uzasadniające domniemanie bezstronności. Także w literaturze trafnie zaznacza się, że standard z art. 6 ust. 1 EKPCz ma bowiem zastosowanie, gdy postępowanie, chociaż uznane w prawie krajowym za „nadzwyczajne” albo „wyjątkowe”, z natury i w swoim zakresie jest podobne do zwykłego postępowania odwoławczego (M. A. Nowicki, Wokół Konwencji Europejskiej. Komentarz do Europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka, wyd. 7, s. 502 i cytowane wyroki ETPC). Istotna jest wówczas sama procedura, a nie jej etap. Wskazuje się, że konwencja nie wymaga powołania do życia sądu apelacyjnego ani kasacyjnego, ale jeśli jednak one istnieją, postępowanie przed nimi powinno zapewniać gwarancje rzetelnego procesu sądowego, w tym spełnienie wymogu bezstronności (P. Hofmański, A. Wróbel w: L. Garlicki [red.] Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności. Tom I. Komentarz do artykułów 1-8, Warszawa 2010, s. 253; M. A. Nowicki, op.cit. s. 492 i cyt. orzecznictwo).

Bezsporne jest, że R. W. – sprawozdawca w sprawie o sygn. akt II KK 538/22, przydzielonej mu jako referentowi wg. imiennej listy sędziów Izby Karnej (§ 83a ust. 1 Regulaminu Sądu Najwyższego), powołany został na stanowisko sędziego Sądu Najwyższego na skutek rekomendacji Krajowej Rady Sądownictwa, której kształt został określony ustawą z dnia 8 grudnia 2017 r. (Dz. U. z 2018 r. poz. 3), co do której test niezależności od władzy ustawodawczej oraz wykonawczej ma wynik negatywny. Okoliczność ta rzutuje na sytuację osób – w tym wyżej wymienionych – które uzyskały powołania sędziowskie po uprzednim otrzymaniu rekomendacji od tak ukształtowanej KRS (por. wyrok Trybunału Sprawiedliwości UE z dnia 19 listopada 2019 r. w sprawach C-585/18, C-624/18 i C-625/18 oraz s. 24 - 27 uzasadnienia uchwały trzech izb SN), nie tyle w płaszczyźnie organizacyjnej, tj. w aspekcie ich formalnego statusu jako sędziów Sądu Najwyższego, co orzeczniczej, powodując, że orzeczenia wydane z ich udziałem nie spełniają kryteriów określonych w art. 6 ust. 1 EKPCz i mogą na tej podstawie podlegać wyeliminowaniu, o czym świadczy przywołane orzecznictwo Europejskiego Trybunału Praw Człowieka. O ile jednak nie ma podstaw do przyjęcia a priori, że każdy sędzia sądu powszechnego, który uzyskał nominację w następstwie brania udziału w konkursie przed Krajową Radą Sądownictwa po 17 stycznia 2018 r., nie spełnia minimalnego standardu bezstronności i każdorazowo sąd z jego udziałem jest nienależycie obsadzony w rozumieniu art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k., to w stosunku do sędziów Sądu Najwyższego, którzy otrzymali nominacje w takich warunkach, przedmiotowe domniemanie ma charakter niewzruszalny, a powody takiego stanu rzeczy zostały czytelnie nakreślone w cytowanych wcześniej uchwałach SN: z 23.01.2020 r. oraz I KZP 2/22.

W świetle zaprezentowanych na wstępie rozważań, w tym zwłaszcza odwołujących się do dorobku orzeczniczego tego organu sądownictwa międzynarodowego, którego jurysdykcję Rzeczpospolita Polska respektuje od 1 maja 1993 r. należało uwzględnić argumentację wnioskodawcy i uznać, że skład orzekający Sądu Najwyższego z udziałem wyżej wymienionego sędziego nie spełnia kryterium „niezależnego i bezstronnego sądu ustanowionego ustawą”, w znaczeniu obszernie omówionym na gruncie sprawy Reczkowicz przeciwko Polsce i innych, tożsamych przedmiotowo postępowań (np. z dnia 8 listopada 2021 r., Dolińska-Ficek i Ozimek przeciwko Polsce, połączone skargi nr 49868/19 i 57511/19).

Nie jest więc możliwa ani dopuszczalna akceptacja takiego stanu rzeczy przez Sąd Najwyższy w płaszczyźnie omówionych na wstępie gwarancji procesowych stron. Przeciwna interpretacja zaistniałego w sprawie układu procesowego stanowiłaby de facto zgodę Sądu Najwyższego na ewentualne wystąpienie następstw wskazanych w uchwale trzech połączonych Izb Sądu Najwyższego z dnia 23 stycznia 2020 r. (BSA I-4110-1/2020; OSNKW 2020, z. 2, poz. 7), polegających w szczególności na stworzeniu stanu, w którym uwzględnienie skargi strony na naruszenie przepisów ETPCz jawi się – w świetle dotychczasowego orzecznictwa Trybunału – jako wysoce prawdopodobne, co zarazem może stworzyć podstawę do wznowienia postępowania na podstawie art. 540 § 3 k.p.k. (por. uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 26 czerwca 2014 r., I KZP 14/14, OSNKW 2014, z. 8, poz. 59), a nawet doprowadzić do odpowiedzialności odszkodowawczej państwa.

Najdalej jednak idącym, wprost niepowetowanym w demokratycznym państwie prawa skutkiem jest pozbawienie strony postępowania prawa dostępu do niezależnego i bezstronnego sądu, a więc naruszenie podstawowych czynników rzetelnego, sprawiedliwego procesu. Zagrożenie to ma tym większy wymiar, że dotyczy in concreto postępowania kasacyjnego przed Sądem Najwyższym, jednym z najważniejszych organów władzy sądowniczej Rzeczypospolitej Polskiej – państwa członkowskiego Unii Europejskiej, respektującego wiążące je umowy międzynarodowe, w tym także – od 1993 r. – regulacje Europejskiej Konwencji Praw Człowieka i zobowiązującego się do przestrzegania ostatecznych wyroków ETPCz we wszystkich sprawach, w których są stronami (art. 46 ust. 1 EKPCz).

Jedyną możliwością usunięcia wyżej omówionych, uzasadnionych wątpliwości natury konwencyjnej i konstytucyjnej, jak również zapewnienia stronie postępowania składu Sądu Najwyższego, w którym nie uczestniczą sędziowie wobec których w orzecznictwie Sądu Najwyższego, Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej oraz Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, oraz w piśmiennictwie formułowane są rzeczowe, silnie uzasadnione zastrzeżenia odnoszące się do udziału w procedurze nominacyjnej niespełniającej wymogów obiektywizmu i niezależności od władzy ustawodawczej i wykonawczej, było zatem uwzględnienie wniosku i wyłączenie sędziego Ryszarda Jacka Witkowskiego od rozpoznania sprawy kasacyjnej o sygnaturze akt II KK 538/22.

Kierując się powołanymi względami orzeczono jak w części dyspozytywnej postanowienia.