II FSK 424/18

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący - Sędzia NSA Jerzy Płusa, Sędzia NSA Bogdan Lubiński (sprawozdawca), Sędzia WSA (del.) Bogusław Woźniak, Protokolant Justyna Bluszko-Biernacka, po rozpoznaniu w dniu 26 września 2018 r. na rozprawie w Izbie Finansowej skargi Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w O. o wznowienie postępowania sądowego zakończonego wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 września 2017 r. sygn. akt II FSK 1134/17 oddalającym skargę kasacyjną "T." s.c. B. L., T. W. z siedzibą w I. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 26 stycznia 2017 r., sygn. akt I SA/Ol 848/16 w sprawie ze skargi "T." s.c. B. L., T. W. z siedzibą w I. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w O. z dnia 26 września 2016 r. nr [...] w przedmiocie odpowiedzialności płatnika z tytułu niepobranych i niewypłaconych zaliczek na podatek dochodowy od osób fizycznych za miesiące od grudnia 2011 r. do czerwca 2013 r. 1) uchyla wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 września 2017 r., sygn. akt II FSK 1134/17 w całości, 2) uchyla zaskarżony wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 26 stycznia 2017 r., sygn. akt I SA/Ol 848/16 w całości i przekazuje sprawę temu Sądowi do ponownego rozpoznania, 3) odstępuje od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania sądowego w całości.

Wyrokiem z dnia 28 września 2017 r., sygn. akt II FSK 1134/17 Naczelny Sąd Administracyjny oddalił skargę kasacyjną "T." s. c. B. L., T. W. z siedzibą w I. (zwanej dalej "Skarżącą", "Spółką") od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 26 stycznia 2017 r., sygn. akt I SA/Ol 848/16 w sprawie ze skargi Spółki na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Olsztynie z dnia 26 września 2016 r. w przedmiocie odpowiedzialności płatnika z tytułu niedobranych i niewypłaconych zaliczek na podatek dochodowy od osób fizycznych za miesiące od grudnia 2011 r. do czerwca 2013 r.

W dniu 2 lutego 2018 r. Dyrektor Izby Administracji Skarbowej w Olsztynie wniósł skargę o wznowienie postępowania sądowoadministracyjnego zakończonego ww. orzeczeniem. Wskazał, że podstawę wznowienia przedmiotowego postępowania stanowi przesłanka wskazana w art. 271 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j.: Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm. - zwanej dalej "p.p.s.a.").

Autor skargi o wznowienie postępowania zarzucił:

I) wyrokowi Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 26 stycznia 2017 r., sygn. akt I SA/Ol 848/16 naruszenie art. 16 § 1 p.p.s.a w związku z art. 46 § 1 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. - Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz. U. z 2015 r, poz. 133 - zwanej dalej "u.s.p.") w związku z art. 29 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. nr 153, poz. 1269 ze zm. - zwanej dalej "p.u.s.a.") - poprzez rozpoznanie sprawy w składzie sprzecznym z przepisami prawa, a przez to zaistnienie przesłanki nieważności określonej w art. 271 pkt 1 p.p.s.a.

II) wyrokowi Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 6 listopada 2017 r., sygn. akt II FSK 1134/17 naruszenie z art. 183 § 1 i § 2 pkt 4, art. 16 § 1 i art. 29 § 1 p.p.s.a w związku z art. 46 § 1 u.s.p. - poprzez niestwierdzenie nieważności orzeczenia Sądu I instancji, który orzekał w składzie sprzecznym ze wskazanymi wyżej przepisami prawa.

Wobec powyższego organ wniósł o wzowienie postępowania sądowoadministracyjnego, skierowaie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, uchylenie ww. wyroków, a także o zasądzenie kosztów postępowania wg norm przepisanych.

W odpowiedzi na skargę o wznowienie postępowania Spółka, w przypadku uznania przez Sąd skargi za zasadną, wniosła o odstąpienie od zasądzenia kosztów postępowania, gdyż przypadek nieważności postępowania, zaistniały w sprawie, jest przypadkiem szczególnym, na który Skarżąca nie miała żadnego wpływu.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

W punkcie wyjścia do dalszych rozważań należy zwrócić uwagę na treść art. 270 p.p.s.a., z którego wynika, że można żądać wznowienia postępowania, które zostało zakończone prawomocnym orzeczeniem. W tym kontekście trzeba wyjaśnić, że wznowienie postępowania sądowoadministracyjnego stanowi podstawową instytucję (środek) obalania prawomocnych orzeczeń NSA i WSA umożliwiającą ponowne rozpoznanie i rozstrzygnięcie sprawy co do jej istoty w celu zagwarantowania prawidłowości - zgodności z prawem - wydanego w sprawie rozstrzygnięcia (por. R. Hauser, M. Wierzbowski (red.), Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz. Wyd. 5, Warszawa 2017; wyd. elektr.). Co jednak istotne, skarga o wznowienie postępowania nie stanowi alternatywy dla zwykłego środka odwoławczego służącego usunięciu istniejącej wadliwości postępowania.

Z powyższego uregulowania jednoznacznie wynika, że skarga o wznowienie postępowania sądowego przysługuje stronie postępowania tylko w przypadku, gdy dotyczy ona orzeczenia kończącego postępowanie sądowe (niewpadkowego), a ponadto orzeczenia, które już się uprawomocniło, czyli takiego, od którego strona postępowania nie może wnieść środka odwoławczego. Należy również podkreślić, że orzeczenie, którego wznowienia domaga się strona, powinno być prawomocne w dniu złożenia skargi o wznowienie (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 17 lutego 2012 r., sygn. akt I OSK 210/12 - publ. CBOSA).

Skarżone orzeczenie musi zatem odpowiadać wymogom z art. 168 § 1 p.p.s.a., w myśl którego orzeczenie sądu administracyjnego staje się prawomocne, jeżeli nie przysługuje co do niego środek odwoławczy. Środkiem odwoławczym od wyroku wydanego przez wojewódzki sąd administracyjny jest skarga kasacyjna do Naczelnego Sądu Administracyjnego (art. 173 § 1 p.p.s.a.).

Wobec powyższego wskazać należy, że wymóg zakończenia postępowania prawomocnym orzeczeniem sądu stanowi podstawową przesłankę warunkującą skuteczność skargi o wznowienie postępowania. Wniesienie skargi przed uprawomocnieniem się orzeczenia stanowiącego podstawę jej wniesienia jest przedwczesne i jako takie winno skutkować jej odrzuceniem (por. m.in. postanowienie NSA z dnia 19 lipca 2011 r., sygn. akt I FSK 1048/11).

Przenosząc powyższe na grunt rozpatrywanej sprawy należy wskazać, że wyrok WSA o sygn. akt I SA/Ol 848/16 stał się prawomocny w dniu 28 września 2017 r., tj. w dniu wydania wyroku przez NSA, sygn. akt II FSK 1134/17.

Z powyższego wynika, że strona nawet w sytuacji dostrzeżenia, że wyrok Sądu I instancji dotknięty jest wadą prawną dotycząca naruszenia art. 46 § 1 u.s.p w zw. z art. 183 § 2 pkt 4 p.p.s.a. nie mogła wnieść skargi o wznowienia postępowania.

Z kolei treść art. 168 § 2 p.p.s.a. koresponduje z treścią art. 183 § 1 zdanie pierwsze p.p.s.a., zgodnie z którym Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania w przypadkach wymienionych w § 2 tego przepisu. Naczelny Sąd Administracyjny nie będąc związany granicami skargi kasacyjnej w zakresie, w jakim zachodzi nieważność postępowania może zatem uchylić wyrok sądu administracyjnego pierwszej instancji także w części niezaskarżonej, o czym stanowi art. 186 p.p.s.a.

Skarga o wznowienie postępowania jest nadzwyczajnym środkiem prawnym, skierowanym przeciwko prawomocnemu wyrokowi, który może być zastosowany wyłącznie z powodów ściśle określonych w ustawie. Po wniesieniu skargi o wznowienie postępowania Sąd dokonuje jej kontroli z punktu widzenia zachowania warunków formalnych określonych w art. 279 p.p.s.a. Stanowią je: oznaczenie zaskarżonego orzeczenia, podstawa wznowienia, a więc wskazanie jednej z podstaw wznowienia wymienionych w art. 271-273 p.p.s.a., uzasadnienie podstawy wznowienia, a także okoliczności stwierdzające zachowanie terminu do wniesienia skargi o wznowienie postępowania. Stosownie do art. 280 § 1 p.p.s.a., Sąd bada na posiedzeniu niejawnym, czy skarga jest wniesiona w terminie i czy opiera się na ustawowej podstawie wznowienia. W braku jednego z tych wymagań sąd skargę odrzuci, w przeciwnym razie wyznaczy rozprawę.

W pierwszej kolejności odnosząc się do oceny zachowania terminu do wniesienia skargi o wznowienie postępowania podkreślić należy, że stosownie do art. 277 p.p.s.a., skargę o wznowienie postępowania wnosi się w terminie trzymiesięcznym. Termin ten liczy się od dnia, w którym strona dowiedziała się o podstawie wznowienia, a gdy podstawą jest pozbawienie możności działania lub brak należytej reprezentacji - od dnia, w którym o orzeczeniu dowiedziała się strona, jej organ lub jej przedstawiciel ustawowy. Trzymiesięczny termin, o jakim stanowi art. 277 p.p.s.a., jest terminem procesowym zawitym. Początkową datą, od której biegnie termin wznowienia postępowania jest data powzięcia wiadomości o podstawie wznowienia przez enumeratywnie wymienione podmioty, czyli przez stronę, jej organ lub jej przedstawiciela ustawowego. Ustawa nie wskazuje na szczególne warunki, którym miałoby spełniać "dowiedzenie się" się strony. Zatem należało odwołać się do definicji zawartej np. w Słowniku Języka Polskiego PWN, zgodnie z którą dowiedzieć się - dowiadywać się oznacza: 1. «uzyskać informację o czymś» 2. dowiadywać się «dopytywać się o kogoś lub o coś»

Z argumentacji przedstawionej w skardze o wznowienie postępowania wynika, że strona wskazując na treść art. 277 zdanie drugie dowiedziała się o okoliczności wskazywanej jako podstawa wznowienia z treści wyroku z dnia 5 października 2017 r., sygn. akt II FSK 1262/17, w którym to Sąd jako przyczynę uchylenia wyroku Sądu instancji wskazał na nieważność postępowania, wynikająca z nieprawidłowego składu sądu.

W niniejszej sprawie, choć nieprawidłowo w skardze o wznowienie postępowania powołano się na wyrok zapadły w innej sprawie oraz dotyczący analogicznej kwestii prawnej, to wada ta nie może stanowić podstawy do jej oddalenia. Wynika to z tego, że stosownie do treści art. 277 p.p.s.a., pierwszym etapem rozpoznania skargi o wznowienie postępowania jest ustalenie czy w sprawie ziściła się przesłanka wznowieniowa, która otwiera możliwość ponownego zbadania sprawy.

Z akt sprawy wynika, że wyrok NSA z dnia 28 września 2017 r. został stronie doręczony w dniu 9 listopada 2017 r. Skoro wyrok ten został wydany na posiedzeniu niejawnym, to należy przyjąć, że dopiero w tym dniu strona dowiedziała się o zaistnieniu przesłanki wznowieniowej. To od tej daty należy zatem liczyć termin trzymiesięczny do złożenia skargi o wznowienie postępowania. A zatem, jeżeli strona nadała w urzędzie pocztowym w dniu 5 lutego 2018 r. przesyłkę pocztową zawierająca skargę o wznowienie postępowania, to wymagany termin został zachowany.

Przystępując zatem do oceny argumentacji skargi o wznowienie postępowania NSA zobowiązany jest zatem w pierwszej kolejności zbadać, czy nie występuje którakolwiek z przesłanek nieważności postępowania, wymieniona w art.183 § 2 p.p.s.a. Zgodnie z art. 183 § 2 pkt 4 p.p.s.a., nieważność postępowania zachodzi, gdy skład sądu był sprzeczny z przepisami prawa albo jeżeli w rozpoznaniu sprawy brał udział sędzia wyłączony z mocy ustawy.

Stosownie do art. 179 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej Prezydent RP powołuje sędziego na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa. W akcie powołania określona jest siedziba sądu, w którym sędzia będzie wykonywał obowiązki służbowe. Istotą powołania na stanowisko sędziego ze wskazaniem miejsca służbowego jest zatem przyznanie osobie powołanej legitymacji do sprawowania władzy sądowniczej wraz z ustaleniem zakresu przyznanej jurysdykcji. Sędzia nie jest zatem powoływany przez Prezydenta RP do wymierzania sprawiedliwości in abstracto, ale jedynie do rozpoznawania spraw w ściśle oznaczonym obszarze jurysdykcyjnym (por. wyrok Sąd Najwyższego z dnia 7 kwietnia 2016 r., III KRS 45/12, opubl. w LEX nr 2288955, por. też J. Kremer, Komentarz do art. 46 ustawy Prawo o ustroju sądów powszechnych, nota 1 i 3, w: Prawo o ustroju sądów powszechnych. Komentarz pod red. A. Górskiego, Warszawa 2013, powołany za LEX). Jednym z odstępstw od tej zasady jest orzekanie przez sędziego w sądzie innym niż wyznaczony w akcie powołania na podstawie delegacji. Sędzia wojewódzkiego sądu administracyjnego może być, za jego zgodą delegowany na czas określony do 2 lat lub czas nieokreślony do innego wojewódzkiego sądu administracyjnego przez Prezesa Naczelnego Sądu Administracyjnego, stosownie do art. 77 § 1 pkt 1 u.s.p. w zw. z art. 29 § 1 i § 3 p.u.s.a. Delegowanie nie jest równoznaczne z przeniesieniem do innego sądu, czyli zmianą (na stałe) zakresu jurysdykcji sędziego, wynikającej z aktu powołania. Oznacza ono jedynie, że przez czas określony w delegacji sędzia jest uprawniony do orzekania w innym sądzie, pozostając jednak nadal sędzią sądu, który był wskazany w akcie powołania (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 29 grudnia 2005 r., OSK 1262/04, CBOSA).

Sąd administracyjny orzeka na rozprawie w składzie trzech sędziów (art. 16 § 1 p.p.s.a.). Powinni to być, z uwagi na powołane wyżej regulacje, sędziowie tego sądu, do którego wniesiono skargę (wniosek). W skład sądu mogą również wchodzić sędziowie delegowani, jednakże zgodnie z art. 46 § 1 u.s.p., nie więcej niż jeden sędzia innego sądu. W przypadku, gdy w składzie sądu uczestniczy więcej niż jeden sędzia innego sądu lub sędzia, który nie został prawidłowo delegowany, mamy do czynienia ze składem sądu sprzecznym z przepisami prawa, co stanowi o zaistnieniu przesłanki nieważności, o której mowa w art. 183 § 2 pkt 4 p.p.s.a. (por. J. Kremer, dz. cyt. , nota 5).

Zaskarżony wyrok został wydany w składzie trzyosobowym, przy czym wszyscy sędziowie w tym składzie byli sędziami Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy delegowanymi do orzekania w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie. Skład sądu naruszał w związku z tym art. 46 § 1 u.s.p. w zw. z art. 29 § 1 p.u.s.a., a tym samym zachodziła przesłanka nieważności postępowania, o której mowa w art. 183 § 2 pkt 4 p.p.s.a. Nieważność postępowania Naczelny Sąd Administracyjny bierze pod rozwagę z urzędu (art.183 § 1 p.p.s.a.), co skutkuje koniecznością uchylenia zaskarżonego wyroku NSA oraz WSA w całości i przekazaniem sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Olsztynie do ponownego rozpoznania, stosownie do art. 185 § 1 w zw. z art. 186 p.p.s.a. Ustawa - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi nie przewiduje bowiem wydania orzeczenia stwierdzającego nieważność postępowania (por. wyrok z dnia 5 października 2017 r., sygn. akt II FSK 1262/17).

Nieważność postępowania powoduje, że Naczelny Sąd Administracyjny nie mógł oceniać zasadności zarzutów skargi kasacyjnej. Skarga musi być bowiem ponownie rozpoznana przez właściwy, zgodny z przepisami, skład sądu właściwego do jej rozpoznania.

Mając na uwadze powyższe należało orzec jak w sentencji Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 207 § 2 p.p.s.a. odstąpił od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania.[pic]