II CSKP 986/23
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
10 kwietnia 2025 r.
SSN Adam Doliwa (przewodniczący)
SSN Ewa Stefańska
SSN Piotr Telusiewicz (sprawozdawca)
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 10 kwietnia 2025 r. w Warszawie
skargi kasacyjnej Banku spółki akcyjnej w W.
od wyroku Sądu Okręgowego w Elblągu z 4 kwietnia 2022 r., I Ca 480/21,
w sprawie z powództwa A. G.
przeciwko Bankowi spółce akcyjnej w W.
o zapłatę,
I. odrzuca skargę kasacyjną w części odnoszącej się do punktu
1 zaskarżonego wyroku;
II. oddala skargę kasacyjną w pozostałej części;
III. zasądza od pozwanego na rzecz powódki kwotę 2700 zł (dwa
tysiące siedemset złotych) z odsetkami w wysokości odsetek
ustawowych za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego
za czas po upływie tygodnia od doręczenia pozwanemu odpisu
niniejszego wyroku tytułem zwrotu kosztów postępowania
kasacyjnego.
Ewa Stefańska
Adam Doliwa
Piotr Telusiewicz
II CSKP 986/23
2
UZASADNIENIE
Wyrokiem z 21 września 2021 r., Sąd Rejonowy w Ostródzie zasądził
od pozwanego Banku spółki akcyjnej w W. (dalej: Bank) na rzecz powódki A. G.
kwotę 17 529,28 CHF z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od 23 lutego
2021 r. do dnia zapłaty oraz kwotę 6 417 zł tytułem zwrotu kosztów procesu z
odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od dnia uprawomocnienia się
wyroku do dnia zapłaty.
Na skutek apelacji pozwanego, wyrokiem z 4 kwietnia 2022 r., Sąd Okręgowy
w Elblągu zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że w rozstrzygnięciu zawartym
w punkcie I dodał punkt II o treści: zastrzega, że pozwany korzystając z prawa
zatrzymania świadczenia jest uprawniony do wstrzymania się ze spełnieniem
świadczenia zasądzonego na rzecz powódki w pkt I zaskarżonego wyroku do chwili
zaofiarowania przez powódkę zwrotu na rzecz pozwanego świadczenia w wysokości
54 293,62 zł otrzymanego od pozwanego w wykonaniu umowy kredytu (pkt 1); oddalił
apelację w pozostałej części (pkt 2); zasądził od pozwanego na rzecz powódki kwotę
2 700 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego (pkt 3).
Sąd Okręgowy podzielił ustalenia faktyczne Sądu Rejonowego, przyjmując
je za własne. Stwierdził, że spośród licznych zarzutów apelacji na uwzględnienie
zasługiwał wyłącznie zarzut zatrzymania. Sąd ten wskazał, że strony zawarły umowę
kredytu denominowanego w walucie obcej, spełniającą wymagania określone
w art. 69 ust. 1 ustawy - Prawo bankowe. Treść umowy nie została z kredytobiorcą
uzgodniona indywidualnie. W ocenie Sądu Okręgowego kwestionowane przez
powódkę postanowienia umowy są niedozwolonymi postanowieniami umownymi
w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c., ponieważ określenie wysokości należności
obciążającej konsumenta poprzez odwołanie do tabel kursów walut ustalanych
jednostronnie przez bank, bez wskazania obiektywnych kryteriów, jest
nietransparentne, pozostawia pole do arbitralnego działania banku i w ten sposób
obciąża kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem oraz narusza równorzędność
stron. Są to główne świadczenia stron, które nie zostały jednak sformułowane
II CSKP 986/23
3
w sposób jednoznaczny. Sąd Okręgowy przyjął, że na skutek wyeliminowania
postanowień abuzywnych, umowa nie może zostać utrzymana w mocy,
a świadczenia spełnione na jej podstawie podlegają zwrotowi jako nienależne
na podstawie art. 410 § 2 k.c. Sąd ten stwierdził ponadto, że przedmiotowa umowa
pozostaje w sprzeczności z właściwością (naturą) umowy o kredyt oraz zasadami
współżycia społecznego. Z tego względu ocenił umowę jako nieważną na podstawie
art. 3531 k.c. w zw. z art. 58 § 1 k.c.
W ocenie Sądu Okręgowego umowa kredytu bankowego jest umową
wzajemną w rozumieniu art. 487 § 2 k.c. W rezultacie w przypadku nieważności takiej
umowy stronom zobowiązanym do zwrotu świadczeń nienależnych przysługuje
prawo zatrzymania na podstawie art. 496 i 497 k.c. Uwzględnienie zarzutu apelacji
dotyczącego prawa zatrzymania przysługującego pozwanemu skutkowało
uwzględnieniem apelacji pozwanego w tym zakresie.
Od powyższego wyroku Sądu Okręgowego skargę kasacyjną wywiódł
pozwany, zaskarżając ten wyrok w całości. Skarżący zarzucił naruszenie prawa
materialnego, tj. art. 58 § 1 k.c., 60 k.c., art. 65 § 1 i 2 k.c., art. 3531 k.c., art. 3851 §
1 i 2 k.c., art. 405 k.c., art. 410 § 1 i 2 k.c., art. 69 ust. 1 i ust. 2 pkt 2 ustawy - Prawo
bankowe. Wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy
Sądowi Okręgowemu w Elblągu do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu
Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną powódka wniosła o jej oddalenie
oraz o zasądzenie od pozwanego na rzecz powódki zwrotu kosztów postępowania,
w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Jak wskazano powyżej, skargą kasacyjną został objęty cały wyrok,
a więc również część dotycząca zastrzeżenia na rzecz pozwanego prawa
zatrzymania. Jest to rozstrzygnięcie, które nie jest niekorzystne dla pozwanego.
Czyni to skargę skierowaną przeciwko temu rozstrzygnięciu za niedopuszczalną
ze względu na brak pokrzywdzenia (gravamen). Zatem w tej części skarga kasacyjna
podlegała odrzuceniu jako niedopuszczalna, na podstawie art. 3986 § 2 i 3 k.p.c.
II CSKP 986/23
4
(zob. uchwałę 7 sędziów SN – zasadę prawną z dnia 15 maja 2014 r., III CZP 88/13,
OSNC 2014, nr 11, poz. 108).
W orzecznictwie wyróżnia się trzy rodzaje kredytów z zastosowaniem waluty
obcej: kredyt indeksowany, kredyt denominowany i kredyt walutowy. Właśnie
w kredycie walutowym kwota kredytu jest wyrażona w walucie obcej i jego spłata
również jest dokonywana w tej walucie. Zatem roszczenie kredytobiorcy w stosunku
do kredytodawcy opiewa na walutę obcą, tj. kredytobiorca może żądać
od kredytodawcy wypłaty kwoty kredytu w walucie obcej. W dwóch pozostałych
wypadkach żądanie kredytobiorcy w stosunku do kredytodawcy dotyczy wyłącznie
waluty krajowej, a waluta obca pełni w tych umowach funkcję waloryzacyjną. Kredyty
indeksowany i denominowany w walucie obcej różnią się wyłącznie sposobem
wyrażenia owej waloryzacyjnej funkcji pełnionej przez walutę obcą (wyroki SN: z 7
listopada 2019 r., IV CSK 13/19; z 30 września 2020 r., I CSK 556/18; z 13 maja
2022 r., II CSKP 293/22).
W umowie kredytu zawartej przez powódkę i pozwanego kwota kredytu
została wyrażona we frankach szwajcarskich (§ 2 ust. 1). Jednocześnie kwota
kredytu miała zostać wypłacona powódce w walucie polskiej (§ 5 ust. 3 pkt 2)
i również w walucie polskiej następowała spłata kredytu (§ 13 ust. 7). W umowie
nie dopuszczono możliwości wypłaty kredytu we frankach szwajcarskich, ani spłaty
dokonywanej w tej walucie. Wysokość środków wypłacanych powódce oraz
wysokość rat i kwota zadłużenia określane były na podstawie kursu CHF
(§ 5 ust. 4 i § 13 ust. 7). W rezultacie przyjąć należy, że opisywana umowa była
umową kredytu denominowanego, w której kurs waluty obcej pełnił funkcję
waloryzacyjną. Nie można zgodzić się z twierdzeniem skarżącego jakoby wyrażenie
kwoty zadłużenia w CHF wykluczało uznanie tej waluty za miernik waloryzacji. Frank
szwajcarski niewątpliwie stanowił bowiem miernik waloryzacji przy ustalaniu
wysokości kwoty wypłaconej powódce w złotych oraz wysokości rat spłaty kredytu,
która następowała również w walucie polskiej.
Sąd Okręgowy trafnie zakwalifikował kwestionowane postanowienia umowne
jako klauzule abuzywne w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c. Według utrwalonego
orzecznictwa Sądu Najwyższego nieuzgodnione indywidualnie postanowienia
II CSKP 986/23
5
umowy kredytowej, w których wysokość należności obciążającej konsumenta została
określona na podstawie kursu waluty obcej, ustalonego jednostronnie przez bank,
bez odwołania do obiektywnych kryteriów, stanowią niedozwolone postanowienia
umowne w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c., gdyż kształtują prawa i obowiązki
konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego
interesy (m.in. wyroki SN: z 22 stycznia 2016 r., I CSK 1049/14, OSNC 2016, nr 11,
poz. 134; z 8 września 2016 r., II CSK 750/15; z 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16;
z 24 października 2018 r., II CSK 632/17; z 13 grudnia 2018 r., V CSK 559/17;
z 27 lutego 2019 r., II CSK 19/18; z 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17, OSP 2019,
z. 12, poz. 115; z 9 maja 2019 r., I CSK 242/18; z 29 października 2019 r.,
IV CSK 309/18, OSNC 2020 r. Nr 7-8, poz. 64; z 30 września 2020 r., I CSK 556/18;
z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22; z 31 stycznia 2023 r., II CSKP 334/22).
Powyższe stanowisko odnosi się zarówno do klauzul zawartych w umowach
kredytu indeksowanego, jak i denominowanego do waluty obcej. W orzecznictwie
rozstrzygnięto również, że nie jest możliwe utrzymanie w mocy umowy kredytu
denominowanego kursem CHF po wyeliminowaniu z niej klauzul przeliczeniowych.
W szczególności, wbrew treści zarzutów rozpoznawanej skargi kasacyjnej, brak jest
podstaw do traktowania takiego kredytu jako walutowego, jeżeli zgodnie z umową
wypłata i spłata kredytu miały następować w złotówkach. Brak możliwości ustalenia
wysokości świadczenia w walucie polskiej skutkuje uznaniem umowy w całości
za niewiążącą (m.in. postanowienia SN: z 27 marca 2024 r., II CSKP 1258/22;
z 27 czerwca 2024 r., I CSK 1014/23; z 16 lipca 2024 r., I CSK 3091/23;
wyrok SN z 24 lipca 2024 r., II CSKP 934/23).
Nie można również przyjąć, że klauzula ryzyka walutowego, jak podnosi
skarżący, jest postanowieniem określającym główne świadczenia stron,
a przy tym sformułowanym jednoznacznie, co wykluczałoby jej uznanie
za postanowienie abuzywne. Zauważyć należy, że postanowienie, w którym
wskazano kwotę zadłużenia powódki we frankach szwajcarskich (§ 2 ust. 1),
nie stanowi samodzielnej podstawy ustalenia wysokości świadczeń stron.
Świadczenia te, zgodnie z umową, miały bowiem być spełniane w walucie polskiej,
a ich wysokość ustalić należało na podstawie kursów waluty, ustalanych
jednostronnie przez pozwanego.
II CSKP 986/23
6
Obecnie w orzecznictwie nie budzi wątpliwości stanowisko
o niedopuszczalności utrzymania w mocy umowy kredytowej po wyeliminowaniu
z niej postanowień niedozwolonych. Odwołać się należy do uchwały składu całej Izby
Cywilnej z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22 (OSNC 2024, nr 12, poz. 118).
Powyższa uchwała ma moc zasady prawnej, wiążącej Sąd Najwyższy również
w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę (art. 87 § 1 u.SN). Ewentualne
odstąpienie od niej wymagałoby ponownego rozstrzygnięcia w drodze uchwały
składu całej Izby Cywilnej, przy czym nie ma przesłanek do wystąpienia o podjęcie
takiego rozstrzygnięcia. Motywy cytowanej uchwały, wyrażone w jej uzasadnieniu,
należy uznać za aktualne. Według pkt 1 powołanej uchwały w razie uznania,
że postanowienie umowy kredytu indeksowanego lub denominowanego odnoszące
się do sposobu określania kursu waluty obcej stanowi niedozwolone postanowienie
umowne i nie jest wiążące, w obowiązującym stanie prawnym nie można przyjąć,
że miejsce tego postanowienia zajmuje inny sposób określenia kursu waluty obcej
wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów.
Z powyższych względów nie można podzielić zarzutu dotyczącego utrzymania
umowy kredytowej w mocy w oparciu o treść art. 358 § 2 k.c.
Nie zasługuje na uwzględnienie również zarzut, zgodnie z którym
niedopuszczalne jest unieważnienie umowy z powodu zawarcia w niej klauzul
niedozwolonych już po tym, jak umowa ta została w całości wykonana. W pierwszej
kolejności podkreślić należy, że zamieszczenie w umowie postanowień
niedozwolonych nie skutkuje unieważnieniem umowy przez sąd. Prowadzić może
natomiast do nieważności umowy z mocy prawa, co jest przez sąd ustalane.
Jak trafnie wskazano w orzecznictwie, uznanie za niedopuszczalne stwierdzenia
nieważności umowy już po jej wykonaniu skutkowałoby pozbawieniem znaczenia
regulacji art. 410 k.c., w którym przewidziano obowiązek zwrotu świadczenia
nienależnego między innymi w przypadku nieważności umowy (postanowienie SN
z 29 lutego 2024 r., I CSK 1800/23).
Wątpliwości budzić może natomiast podniesiona przez skarżącego kwestia
relacji art. 3851 § 1 k.c. do art. 58 § 1 k.c. dotycząca skutków umowy, która zawiera
klauzule abuzywne, a jednocześnie jest sprzeczna z ustawą. Zagadnienie to było
II CSKP 986/23
7
rozważane w orzecznictwie Sądu Najwyższego, trudno jednak uznać je za
rozstrzygnięte. Niezależnie jednak od tego, zarzut naruszenia art. 3531 k.c. w zw. z
art. 58 § 1 k.c. poprzez przyjęcie bezwzględnej nieważności umowy kredytowej
pozostaje bez znaczenia dla zasadności skargi kasacyjnej. Sporna umowa jest
bowiem nieważna ze względu na zawarcie w niej klauzul abuzywnych, przez co inne
podstawy nieważności pozostają bez wpływu na treść zaskarżonego wyroku.
Mając względzie przedstawioną argumentację, na podstawie art. 39814 k.p.c.
orzeczono jak w punkcie II sentencji wyroku.
O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono zgodnie z art. 98 § 1, 11 i 3
k.p.c., 108 § 1 k.p.c. w zw. z § 2 pkt 6, § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra
Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców
prawnych.
[r.g.]
Ewa Stefańska
Adam Doliwa
Piotr Telusiewicz
