II CSKP 966/23
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
9 kwietnia 2025 r.
SSN Mariusz Łodko (przewodniczący)
SSN Marcin Łochowski
SSN Dariusz Pawłyszcze (sprawozdawca)
Protokolant Anna Młyniec
po rozpoznaniu na rozprawie 9 kwietnia 2025 r. w Warszawie
skargi kasacyjnej B. spółki akcyjnej w W.
od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 8 października 2021 r., VII AGa
228/20,
wydanego w sprawie z powództwa W.P. i D. GmbH w W.
przeciwko B. spółki akcyjnej w W.
o zapłatę,
1. odrzuca skargę kasacyjną w części dotyczącej pkt I.
zaskarżonego wyroku;
2. uchyla zaskarżony wyrok w pkt II. i III. oraz przekazuje
sprawę w tej części do ponownego rozpoznania Sądowi
Apelacyjnemu w Warszawie, pozostawiając temu Sądowi
rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.
Marcin Łochowski
Mariusz Łodko
Dariusz Pawłyszcze
II CSKP 966/23
2
(Ł.W.)
UZASADNIENIE
Wyrokiem z 20 listopada 2019 r. Sąd Okręgowy w Warszawie zasądził od
pozwanego banku na rzecz powodów (sprzedawcy i kupującego) 114 760 zł
z odsetkami z tytułu odszkodowania za dopuszczenie do wypłacenia nieustalonej
osobie 230 000 zł, stanowiących cenę należną sprzedawcy od kupującego. Sąd ten
zmniejszył odszkodowanie o 50% ze względu na przyczynienie się powodów do
powstania szkody.
Wyrokiem z 8 października 2021 r. Apelacyjny w Warszawie sprostował
w wyroku Sądu Okręgowego nazwę pozwanego i oddalił jego apelację.
Sąd ten ustalił, że jeden z powodów był stałym dostawcą drugiego z powodów.
W sierpniu 2015 r. sprzedawca dostarczył kupującemu towar za umówioną cenę
235 500 zł oraz załączył fakturę VAT z terminem zapłaty do 23 sierpnia 2015 r.
Nieustalona osoba założyła konto poczty elektronicznej z takim samym adresem jak
kupujący, jedynie z literą „q” zamiast „g” w części adresu tożsamej z elementem firmy
kupującego. Z tego konta sprzedawca otrzymał prośbę o ponowne wystawienie
faktury, co uczynił i odesłał e-mailem na adres, z którego otrzymał prośbę.
Nieustalona osoba przerobiła fakturę w formie elektronicznej przez zmianę numeru
rachunku do zapłaty ceny na rachunek w pozwanym banku, a następnie wysłała
przerobioną fakturę kupującemu z konta e-mail sprzedawcy. Sąd nie ustalił, w jaki
sposób nieustalonej osobie udało się skorzystać z konta e-mail sprzedawcy.
Sprzedawca twierdzi, że bezskutecznie usiłował skontaktować się
z kupującym w celu potwierdzenia zmiany numeru rachunku bankowego do zapłaty
ceny. Wobec braku kontaktu kupujący 24 sierpnia 2015 r. złożył w swoim banku
polecenie przelewu 235 500 zł na rachunek wskazany w przerobionej fakturze jako
odbiorcę wskazując sprzedawcę.
Tymczasem rachunek ten w pozwanym banku został założony 7 lipca 2015 r.
przez osobę legitymującą się niepodpisanym paszportem Republiki Mali na nazwisko
A.W.. Osoba ta na umowie rachunku bankowego i na karcie wzoru podpisu podpisała
II CSKP 966/23
3
się jako „A.”, bez nazwiska. Posiadaczka rachunku wypłaciła z niego 230 000 zł,
kolejno 26 sierpnia 2015 r. – 20 000 zł, 28 sierpnia 2015 r. – 20 000 zł i 29 sierpnia
2015 r. – 190 000 zł. Po wykryciu oszustwa bank zwrócił kupującemu 5730 zł.
Sprzedawca i kupujący zawarli 4 października 2016 r. ugodę, na mocy której
kupujący zapłacił sprzedawcy 117 500 zł, a reszta ceny miała zostać zapłacona pod
warunkiem odzyskania przez kupującego sumy wpłaconej na rachunek prowadzony
przez pozwany bank.
Sprzedawca i kupujący wspólnie pozwali bank odbiorcy przelewu o zapłatę
229 520 zł z odsetkami z tytułu naprawienia szkody wyrządzonej bezpodstawną
wypłatą 230 000 zł nieupoważnionej osobie. Powodowie wnieśli o zasądzenie
117 750 zł na rzecz sprzedawcy i 111 770 zł na rzecz kupującego. Sąd pierwszej
instancji zasądził 50% dochodzonych sum uznając, że powodowie swoją
nieostrożnością przyczynili się do powstania szkody.
Sąd odwoławczy uznał, że wypłacając 230 000 zł z rachunku założonego
przez A.W. bank naruszył obowiązek dołożenia szczególnej staranności w zakresie
zapewnienia bezpieczeństwa przechowywanych środków pieniężnych (art. 50 ust. 2
ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe; dalej: „pr.bank.”) oraz art. 355 §
2 k.c.) i odpowiada wobec powodów za powstałą szkodę (art. 415 k.c.). Sąd uznał,
że w przypadku wpłynięcia na rachunek bankowy znacznej sumy, gdy posiadacz
rachunku nie jest odbiorcą wskazanym w poleceniu przelewu, bank powinien
wyjaśnić tę sprzeczność. Obowiązek wyjaśnienia tej sprzeczności istnieje zwłaszcza
w przypadku założenia rachunku bezpośrednio przed wpływem na niego znacznych
środków oraz złożenia przez jego posiadacza wzoru podpisu obejmującego tylko
imię.
Bank zaskarżył skargą kasacyjną wyrok Sądu drugiej instancji w całości
i zarzucił naruszenie prawa materialnego:
1) art. 144 ust. 1 i 2 w zw. z art. 143 ust. 1, 2 i 3 oraz w zw. z art. 2 pkt 29
i art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 19 sierpnia 2011 r. o usługach płatniczych (dalej: „u.u.p.”)
w brzmieniu do 11 sierpnia 2018 r. oraz art. 415 k.c. przez przyjęcie
odpowiedzialności banku za szkodę powodów na podstawie art. 415 k.c., mimo
uregulowania tej odpowiedzialności w ustawie o usługach płatniczych;
II CSKP 966/23
4
2) art. 415 w zw. z art. 355 § 1 i 2 k.c. oraz art. 50 ust. 1 i 2 pr. bank.
w zw. z art. 727 k.c. przez przyjęcie, że wypłata środków z rachunku bankowego
posiadaczowi rachunku może być bezprawna;
3) art. 415 w zw. z art. 361 § 1 k.c. przez przyjęcie adekwatnego związku
przyczynowego pomiędzy działaniami banku a szkodą powodów;
4) art. 362 w zw. z art. 355 § 2 k.c. przez zastosowanie art. 355 § 2 k.c. jako
miernika staranności tylko banku, chociaż powodowie także są przedsiębiorcami
i przy uwzględnieniu tej okoliczności powodowie przyczynili się do szkody w ponad
50%.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Zamieszczone w wyroku odwoławczym postanowienie o sprostowaniu nie
podlega zaskarżeniu skargą kasacyjną. Bank objął to postanowienie zakresem
zaskarżenia przez przeoczenie, gdyż pominął tę kwestię w skardze, która w tej części
podlegała odrzuceniu (art. 3986 § 2 k.p.c.).
Na podstawie art. 143 ust. 1 u.u.p. bank prowadzący rachunek bankowy
zlecającego przelew (płatnika) jest zobowiązany do przekazania środków
pieniężnych ze zlecenia płatniczego na rachunek wskazany w zleceniu „bez względu
na dostarczone przez użytkownika inne informacje dodatkowe”. Tymi innymi
informacjami są m.in. nazwa lub nazwisko odbiorcy. Zatem bank nie ma obowiązku
sprawdzenia zgodności danych posiadacza rachunku z danymi odbiorcy
wskazanymi w zleceniu płatniczym. Z chwilą przekazania środków pieniężnych na
wskazany rachunek („uznania rachunku”) posiadacz tego rachunku (odbiorca) ma
prawo dysponowania tymi środkami, a bank nie ma prawa odmówić mu wypłaty
(art. 727 k.c.).
Zgodnie z art. 143 ust. 2 u.u.p. banki nie odpowiadają za skutki wskazania
w zleceniu płatniczym nieprawidłowego numeru rachunku bankowego odbiorcy, a ich
obowiązki ograniczają się do udzielenia płatnikowi pomocy w odzyskaniu sumy
wpłaconej na nieprawidłowy rachunek, co jednak możliwe jest tylko dopóki środki te
znajdują się na tym rachunku nieprawidłowego odbiorcy. Jeżeli jednak posiadacz
rachunku wypłacił już z niego środki przekazane mu przez pomyłkę i odmawia ich
zwrotu (ewentualnie nie odpowiada na żądanie banku), bank może jedynie
II CSKP 966/23
5
przekazać płatnikowi wszelkie posiadane dane o odbiorcy, w celu umożliwienia
płatnikowi dochodzenia zwrotu (art. 143b u.u.p.). Powołany przez Sąd odwoławczy
art. 50 ust. 2 pr.bank. stanowi o obowiązku zapewnienia bezpieczeństwa środków na
rachunku bankowym wobec jego posiadacza, tj. zapewnienia takiej organizacji
procesu wypłaty z rachunku, aby osoba nieuprawniona nie mogła dokonać wypłaty.
Obowiązek nie obejmuje osób wpłacających środki na cudzy rachunek.
Ponadto w sprawach o odszkodowanie za nienależyte wykonanie zlecenia
płatniczego (przede wszystkim za przekroczenie przewidzianego ustawą terminu)
każdy z dwóch banków (płatnika i odbiorcy) odpowiada tylko wobec swojego klienta:
bank prowadzący rachunek płatnika odpowiada wobec płatnika (art. 144 i 146 u.u.p.),
a bank prowadzący rachunek odbiorcy wobec odbiorcy (art. 145 i 146 u.u.p.). Zatem
pozwany bank, jako dostawca odbiorcy, nie posiada legitymacji biernej w stosunku
do powodowego kupującego. W postępowaniu apelacyjnym bank kwestionował
także legitymację czynną sprzedawcy, który nie składał zlecenia płatniczego
mającego być źródłem szkody. Zagadnienie legitymacji czynnej nie zostało objęte
zarzutami kasacyjnymi i Sąd Najwyższy nie oceniał, czy wniesienie wspólnego
pozwu wynikało z przeniesienia przez kupującego na sprzedawcę części swojej
wierzytelności o odszkodowanie.
W zakresie istotnym dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy art. 143 i 144 u.u.p.
nie zostały zmienione ustawą z dnia 22 marca 2018 r. o zmianie ustawy o usługach
płatniczych oraz niektórych innych ustaw, która weszła w życie 11 sierpnia 2018 r.
Nowelizacja ta doprecyzowała obowiązki banków w zakresie pomocy w odzyskaniu
od odbiorcy omyłkowo przelanej sumy, w szczególności wprowadziła jednoznaczny
obowiązek banku odbiorcy przekazania płatnikowi, za pośrednictwem jego banku,
danych odbiorcy omyłkowego zlecenia płatniczego. Zatem nie była istotna,
podniesiona w skardze, konieczność rozstrzygnięcia sprawy na podstawie stanu
prawnego obowiązującego w chwili wykonania zlecenia w 2015 r.
Przed wejściem w życie ustawy o usługach płatniczych 24 października
2011 r. dominowała linia orzecznicza przyjmująca odpowiedzialność banku na
zasadzie winy za wykonanie zlecenia płatniczego na rachunek nieprawidłowego
odbiorcy, tj. uznająca niesprawdzanie zgodności numeru rachunku z danymi
II CSKP 966/23
6
odbiorcy za nienależyte wykonanie polecenia w rozumieniu art. 64 pr.bank. Jednak
na podstawie art. 157 u.u.p. do Prawa bankowego został dodany art. 64 ust. 2
wyłączający stosowanie art. 64 pr.bank. do usług płatniczych uregulowanych
w ustawie o usługach płatniczych.
Artykuł 143 u.u.p. stanowił implementację art. 74 Dyrektywy 2007/64/WE
Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 13 listopada 2007 r. w sprawie usług
płatniczych w ramach rynku wewnętrznego. Obecnie są prowadzone prace nad
wprowadzeniem obowiązku sprawdzania przez banki zgodności danych odbiorcy ze
zleceniem płatniczym (zob. Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-
Społecznego o odpowiednich projektach, ogłoszona w Dz.U.UE C z 2024 r.,
poz. 1594), lecz w chwili wykonania zlecenia i obecnie banki są zwolnione
z odpowiedzialności za transakcje wykonane zgodnie z numerem rachunku
wskazanym przez płatnika. Ustawodawca unijny i polski przedłożyli szybkość obrotu
(bank ma obowiązek wykonać zlecenie najpóźniej w następnym dniu roboczym) nad
ryzyko pomyłki płatnika. Przy tym istnieje znikome ryzyko pomylenia się płatnika
w jednej lub kilku cyfrach numeru rachunku odbiorcy, ponieważ numer ten zawiera
cyfry kontrolne, co niemal wyklucza przypadkowe utworzenie numeru rzeczywiście
istniejącego rachunku bankowego innego odbiorcy.
Zaskarżony wyrok narusza art. 143 ust. 1 i 2 u.u.p. przez przypisanie bankowi
odpowiedzialności z art. 415 k.c. za niesprawdzanie zgodności danych posiadacza
rachunku z danymi odbiorcy wskazanymi w zleceniu płatniczym. Powołana przez
Sąd Apelacyjny okoliczność, że posiadacz rachunku w karcie wzoru podpisu
zamieściła tylko swoje imię, nie zmienia treści obowiązków banku. Rozbudowanie
podpisu o nazwisko „W.” nie utrudniłoby przywłaszczenia środków odbiorcy. Nie
zachodzi zatem adekwatny związek przyczynowy utraty 230 000 zł z tym
uchybieniem banku, o ile w ogóle dopuszczenie do zawarcia w podpisie tylko imienia
może być uchybieniem. O kształcie swojego podpisu decyduje przecież
autonomicznie posiadacz rachunku.
Ze względu na brak bezprawności działań banku zbędna jest ocena
pozostałych podstaw kasacyjnych. Zaskarżony wyrok został uchylony na podstawie
art. 39815 § 1 k.p.c. a skarżący nie wnosił o zmianę orzeczenia Sądu drugiej instancji.
II CSKP 966/23
Marcin Łochowski
(Ł.W.)
[a.ł]
7
Mariusz Łodko
Dariusz Pawłyszcze
