II CSKP 910/23
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
19 lutego 2025 r.
SSN Jacek Grela (przewodniczący, sprawozdawca)
SSN Maciej Kowalski
SSN Kamil Zaradkiewicz
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 19 lutego 2025 r. w Warszawie
skargi kasacyjnej J. S. i M. K.
od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie
z 10 marca 2022 r., VI ACa 552/20,
w sprawie z powództwa J. S. i M. K.
przeciwko Bank AG spółce akcyjnej w W. Oddział w P.
o zapłatę
uchyla zaskarżony wyrok w części tj. w punktach:
1. a) w zakresie uwzględnionego zarzutu zatrzymania oraz
oddalonego żądania zasądzenia odsetek, 1. b) i 3 i w tej części
przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu w Warszawie
do ponownego rozpoznania oraz rozstrzygnięcia o kosztach
postępowania kasacyjnego.
Maciej Kowalski
Jacek Grela
Kamil Zaradkiewicz
[S.J.]
II CSKP 910/23
2
UZASADNIENIE
Wyrokiem z 24 lutego 2020 r. Sąd Okręgowy w Warszawie oddalił powództwo
J. S. i M. K. przeciwko Bank AG (Spółka Akcyjna) w W.
Wyrokiem z 10 marca 2022 r. Sąd Apelacyjny w Warszawie zmienił ww. wyrok
w ten sposób, że w punkcie pierwszym zasądził od pozwanego na rzecz powodów
łącznie 67 841,31 zł i 28 614,76 CHF oraz oddalił powództwo o zasądzenie odsetek
ustawowych za opóźnienie w zapłacie tych kwot, przy czym uznał, iż pozwanemu
przysługuje uprawnienie do zatrzymania zasądzonego od niego świadczenia do
czasu zaoferowania przez powodów zwrotu 241 409,91 zł albo zabezpieczenia
roszczenia o zwrot tej kwoty, a w pozostałym zakresie oddalił obie apelacje.
Sąd drugiej instancji ustalił, że 12 listopada 2007 r. powodowie złożyli wniosek
o udzielenie kredytu hipotecznego w wysokości 237 600 zł, powiększonych
o prowizję banku i składkę na ubezpieczenie. 4 grudnia 2007 r. ustanowiony przez
nich pełnomocnik oraz poprzednik prawny pozwanego banku zawarli umowę
opatrzoną datą 3 grudnia 2007 r. na 115 160 CHF z przeznaczeniem na zakup
mieszkania we W. Wypłata środków została zrealizowana jednorazowo przez
przelew na rachunek dewelopera oraz banku, który pobrał prowizję i składkę
ubezpieczeniową. Podpisując umowę powodowie występowali jako konsumenci, nie
prowadzili działalności gospodarczej. Umowa została zawarta przy wykorzystaniu
wzorców stosowanych przez pozwanego. Uruchomienie kredytu oraz jego spłata
miały następować w PLN. Kwota wypłaty miała zostać obliczona z użyciem kursu
kupna waluty zgodnie z obowiązującą w danym dniu tabelą kursów banku, natomiast
kwota spłaty w złotych z użyciem kursu sprzedaży waluty zgodnie z obowiązującą
w danym dniu tabelą kursów banku. Natomiast dla pobrania prowizji i opłaty z tytułu
ubezpieczenia bank stosował kursy średnie NBP z dnia płatności.
Przy podpisaniu umowy pełnomocnik powodów złożył w ich imieniu
oświadczenia o ustanowieniu hipoteki oraz oświadczenia o zapoznaniu się
z ryzykami kursowym i zmiany stopy procentowej. 3 stycznia 2012 r. strony zawarły
II CSKP 910/23
3
aneks przewidujący spłatę kredytu bezpośrednio w CHF z rachunku walutowego
powodów.
Sąd Apelacyjny oddalił powództwo o zasądzenie odsetek ustawowych za
opóźnienie w zapłacie 67 841,31 zł i 28 614,76 CHF oraz uwzględnił podniesiony
przez pozwanego zarzut zatrzymania oparty na art. 497 w zw. z art. 496 k.c.
Sąd drugiej instancji uznał, że na przeszkodzie skorzystaniu przez pozwanego
z prawa zatrzymania w niniejszej sprawie nie stoi jednorodzajowość świadczeń
wzajemnych (świadczenia pieniężne), bowiem treść art. 496 k.c. nie daje podstaw do
wyłączenia takich świadczeń z zakresu zastosowania tego przepisu. Sąd wskazał,
że pozwany w niniejszej sprawie złożył wobec powodów materialnoprawne
oświadczenie z 1 lutego 2022 r. o skorzystaniu z prawa zatrzymania, które zostało
doręczone powodom 4 lutego 2022 r. Następnie na złożenie tego oświadczenia
pozwany powołał się w piśmie procesowym z 8 lutego 2022 r.
W ocenie Sądu drugiej instancji wzajemne roszczenie pozwanego o zwrot
wypłaconego kapitału kredytu nie było roszczeniem przedawnionym ze względu na
zastrzeżoną dla kredytobiorcy - konsumenta możliwość podjęcia ostatecznej decyzji
co do sanowania niedozwolonej klauzuli (i uniknięcia w ten sposób skutków
nieważności umowy) albo powołania się na całkowitą nieważność umowy także
wtedy, gdy mogłaby zostać utrzymana w mocy przez zastąpienie klauzuli abuzywnej
stosownym przepisem. Należy uznać, że co do zasady termin przedawnienia
roszczeń o zwrot nienależnie spełnionych świadczeń może rozpocząć bieg dopiero
po podjęciu przez kredytobiorcę - konsumenta wiążącej (świadomej, wyraźnej
i swobodnej) decyzji w tym względzie.
Zdaniem Sądu Apelacyjnego należy uznać, że wystąpienie przez konsumenta
z żądaniem restytucyjnym opartym na twierdzeniu o całkowitej i trwałej
bezskuteczności (nieważności) umowy kredytu nie może być uznane za
równoznaczne z zakończeniem stanu bezskuteczności zawieszonej tej umowy, jeżeli
nie towarzyszy temu wyraźne oświadczenie konsumenta, potwierdzające otrzymanie
wyczerpującej informacji. Można przyjąć, że w okolicznościach niniejszej sprawy
powodowie uzyskali taką informację po otrzymaniu postanowienia Sądu
Apelacyjnego z 24 stycznia 2022 r. W sytuacji, gdy powodowie nadal obstawali przy
II CSKP 910/23
4
uznaniu umowy za nieważną, pozwany nie mógł już mieć podstaw do przyjęcia, że
nadal trwa stan bezskuteczności zawieszonej i że roszczenie powodów wobec niego
o zwrot spełnionych świadczeń wyrażone w pozwie nie stało się jeszcze wymagalne.
Wymagalność roszczeń powodów można zatem wiązać z datą udzielenia przez nich
odpowiedzi na zobowiązanie zawarte w postanowieniu z 24 stycznia 2022 r.
Skuteczne skorzystanie z prawa zatrzymania wzajemnego świadczenia pieniężnego
przesądza o braku opóźnienia w spełnieniu tego świadczenia i wyłącza to
opóźnienie, bowiem wymagalność zobowiązania nie zachodzi, gdy dłużnik
dysponuje zarzutem hamującym roszczenie wierzyciela, a takim zarzutem jest zarzut
zatrzymania.
Powyższe orzeczenie zaskarżyli skargą kasacyjną powodowie, zarzucając
naruszenie prawa materialnego, tj.:
1. art. 496 w zw. z art. 497 k.c. w zw. z art. 69 ust. 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r.
Prawo bankowe (dalej: „pr.bank.”) przez uznanie, że umowa kredytu jest umową
wzajemną i że do zwrotu świadczeń w razie jej nieważności może mieć zastosowanie
prawo zatrzymania, podczas gdy umowa taka - podobnie jak pożyczka - nie jest
wzajemna, a w szczególności świadczenie banku polegające na wypłacie kredytu
oraz świadczenie polegające na zwrocie kredytu nie są względem siebie
świadczeniami wzajemnymi, wobec czego prawo zatrzymania nie ma do tych
świadczeń zastosowania;
2. art. 3851 k.c. w zw. z art. 9 i 76 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej i art. 6 i 7
Dyrektywy Rady 93/13/EWG z 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków
w umowach konsumenckich (dalej: „dyrektywa 93/13”) przez uwzględnienie zarzutu
zatrzymania zgłoszonego przez pozwanego w końcowej fazie postępowania
apelacyjnego, co skutkowało niemożnością realizacji długoterminowego celu
ustanowionego w art. 7 dyrektywy 93/13;
3. art. 496 i art. 497 k.c. przez błędną wykładnię i zastosowanie polegające na
przyjęciu, że prawo zatrzymania może mieć zastosowanie do wzajemnego zwrotu
świadczeń pieniężnych, podczas gdy wzajemny zwrot takich świadczeń jest z istoty
swojej zabezpieczony przez możliwość ich potrącenia;
4. art. 481 § 1 w zw. z art. 455 w zw. z art. 405 w zw. z art. 410 k.c. przez ich błędną
wykładnię, a mianowicie niezasadne przyjęcie, że w przypadku nieważności umowy
II CSKP 910/23
5
w następstwie bezskuteczności zamieszczonych w niej abuzywnych postanowień
i powstania obowiązku zwrotu świadczeń przez strony jako nienależnych, odsetki za
opóźnienie w zwrocie przez nieuczciwego przedsiębiorcę świadczeń spełnionych
przez konsumenta w wykonaniu nieważnej umowy nie są konsumentowi należne,
jeżeli przedsiębiorca w toku postępowania zgłosił zarzut zatrzymania;
5. art. 497 w zw. 496 w zw. z art. 117 § 21 wz. z art. 118 w zw. z art. 120 k.c. z uwagi
na uwzględnienie zarzutu zatrzymania pomimo przedawnienia zabezpieczanej w ten
sposób wierzytelności pozwanego.
We wnioskach powodowie domagali się uchylenia i zmiany wyroku
w zaskarżonej części w punkcie II przez orzeczenie zgodnie z żądaniem pozwu
i zasądzenie na ich rzecz odsetek ustawowych za opóźnienie od: 67 841,31 zł
od 18 stycznia 2018 r. do dnia zapłaty i 28 614,76 CHF od 18 stycznia 2018 r.
do dnia zapłaty oraz oddalenie zgłoszonego przez pozwanego zarzutu zatrzymania.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna okazała się uzasadniona.
Wszystkie, wskazane w skardze kasacyjnej zarzuty naruszenia prawa
materialnego, w istocie ogniskują się wokół problemu skuteczności podniesionego
przez pozwanego zarzutu zatrzymania. Niewątpliwie jego uwzględnienie rzutowało
również na rozstrzygnięcie o odsetkach.
Aktualnie zarówno w judykaturze Sądu Najwyższego, jak i orzecznictwie
Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej dominuje stanowisko, że w tożsamych
okolicznościach, jak w niniejszej sprawie, brak podstaw do podniesienia zarzutu
zatrzymania.
TSUE uznał, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 w sprawie
nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich należy interpretować w ten
sposób, że stoją one na przeszkodzie wykładni sądowej prawa krajowego, zgodnie
z którą w kontekście stwierdzenia nieważności zawartej przez instytucję bankową
z konsumentem umowy kredytu hipotecznego z uwagi na nieuczciwy charakter
niektórych warunków tej umowy powołanie się przez tę instytucję na prawo
zatrzymania prowadzi do uzależnienia przysługującej konsumentowi możliwości
uzyskania przez niego zapłaty kwot, które zasądzono od wspomnianej instytucji
II CSKP 910/23
6
ze względu na skutki restytucyjne wynikające ze stwierdzenia nieuczciwego
charakteru tych warunków, od równoczesnego zaofiarowania przez rzeczonego
konsumenta zwrotu albo zabezpieczenia zwrotu całości świadczenia otrzymanego
od tej samej instytucji przez konsumenta na podstawie wspomnianej umowy,
niezależnie od spłat dokonanych już w wykonaniu tej umowy (zob. postanowienie
z 8 maja 2024 r., C-424/22).
Z kolei w uchwale składu siedmiu sędziów z 19 czerwca 2024 r. (III CZP 31/23)
Sąd Najwyższy wskazał, że prawo zatrzymania (art. 496 k.c.) nie przysługuje stronie,
która może potrącić swoją wierzytelność z wierzytelności drugiej strony.
Nadto w najnowszym orzecznictwie uznano, że w razie dochodzenia od banku
zwrotu świadczenia spełnionego na podstawie umowy kredytu, która okazała się
niewiążąca, bankowi nie przysługuje prawo zatrzymania na podstawie art. 496
w z. z art. 497 k.c. (zob. uchwałę składu siedmiu sędziów SN z 5 marca 2025 r.,
III CZP 37/24).
Z tych względów Sąd Najwyższy, na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c., uchylił
zaskarżony wyrok w części i przekazał w tym zakresie sprawę do ponownego
rozpoznania oraz rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego
(art. 108 § 2 k.p.c.).
Maciej Kowalski
[S.J.]
[a.ł]
Jacek Grela
Kamil Zaradkiewicz
