II CSKP 907/24
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
15 kwietnia 2025 r.
Pierwszy Prezes SN Małgorzata Manowska
(przewodniczący, sprawozdawca)
SSN Krzysztof Wesołowski
SSN Kamil Zaradkiewicz
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 15 kwietnia 2025 r. w Warszawie
skargi kasacyjnej P. we W.
od wyroku Sądu Apelacyjnego w Poznaniu I Wydział Cywilny i Własności
Intelektualnej
z 10 maja 2023 r., I ACa 218/22,
w sprawie z powództwa P. we W.
przeciwko J.D.
o zapłatę
1. oddala skargę kasacyjną;
2. zasądza od powoda na rzecz pozwanego kwotę 5 400 (pięć
tysięcy czterysta) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania
kasacyjnego – wraz z odsetkami w wysokości odsetek
ustawowych za opóźnienie od dnia następnego
po upływie tygodnia od dnia doręczenia powodowi odpisu wyroku
do dnia zapłaty.
Krzysztof Wesołowski Małgorzata Manowska Kamil Zaradkiewicz
II CSKP 907/24
2
(M.M.)
UZASADNIENIE
W sprawie z powództwa P. we W. przeciwko J.D., Sąd Okręgowy w Poznaniu
oddalił powództwo główne w całości (pkt 1), oddalił powództwo ewentualne w całości
(pkt 2), kosztami procesu obciążył powoda w całości.
Z ustaleń Sądu I instancji wynika, że pozwany zawarł w dniu 29 czerwca
2007 r. z poprzednikiem prawnym pozwanego Bankiem S.A. w W. umowę kredytu
na cele mieszkaniowe. Na podstawie umowy bank udzielił pozwanemu kredytu
w kwocie 340 000,00 zł denominowanego (waloryzowanego) w walucie CHF. Kwota
kredytu denominowanego w CHF lub transzy kredytu miała zostać określona według
kursu kupna dewiz dla wyżej wymienionej waluty zgodnie z „Tabelą kursów”
obowiązującą w banku w dniu wykorzystania kredytu lub jego transzy (§ 2 ust. 2
umowy kredytu). Wysokość rat kapitałowo-odsetkowych określona została w CHF.
Spłata rat kapitałowo-odsetkowych miała być dokonywana w złotych po uprzednim
przeliczeniu rat kapitałowo-odsetkowych według kursu sprzedaży dewiz dla CHF
zgodnie z „Tabelą kursów”, obowiązującą w banku w dniu spłaty. Wysokość rat
kapitałowo-odsetkowych w złotych zależała od wysokości kursu sprzedaży dewiz dla
CHF obowiązującego w banku w dniu spłaty, a tym samym zmiana wysokości w/w
kursu waluty miała wpływ na ostateczną wysokość spłaconego przez kredytobiorcę
kapitału.
Oprocentowanie kredytu w całym okresie kredytowania było zmienne
i stanowiło sumę zmiennej stawki odniesienia oraz stałej marży banku w wysokości
1,25 punktów procentowych, z zastrzeżeniem § 8 ust. 6 umowy kredytu. W dniu
zawarcia umowy oprocentowanie kredytu wynosiło 3,72 % w stosunku rocznym
i było równe stawce odniesienia, którą była stawka rynku pieniężnego LIBOR
3-miesięczny z zaokrągleniem do dwóch miejsc po przecinku, z ostatniego dnia
roboczego miesiąca poprzedzającego miesiąc zawarcia umowy publikowana na
stronie serwisu Reuters lub też na jakimkolwiek ekranie zastępczym, powiększonej
II CSKP 907/24
3
o marżę banku, o której mowa w § 8 ust. 1 umowy kredytu (§ 8 ust. 1 i 2 umowy
kredytu).
Integralną część umowy kredytu stanowiły Ogólne Warunki Kredytowania
w Zakresie Udzielania Kredytów na Cele Mieszkaniowe i Pożyczek Hipotecznych
w Banku S.A. zwane dalej „OWKM”, stanowiące załącznik nr 1 do Umowy
(§ 1 ust. 2 umowy kredytu).
Aneksem nr 1 do powyższej umowy zawartym 11 lutego 2009 r. strony
zmieniły § 2ust. 1, §3 ust. 1 pkt 1), §3 ust. 1 pkt. 4), §9, §10 ust. 1 pkt. 1) i 3) oraz
§11 ust. 16 i 17 umowy, dotyczący restrukturyzacji zadłużenia kredytu.
Aneksem nr 2 do powyższej umowy zawartym 15 września 2011 r. strony
zmieniły § §9 ust. 2 i 2a, §10 ust. 1 pkt. 1) i 3) oraz §11 ust. 16 i 17 umowy, dotyczący
restrukturyzacji zadłużenia kredytu.
Dodatkowym zabezpieczeniem prawnym kredytu było poręczenie W.D.
Wyżej opisany kredyt został uruchomiony w 11 transzach. Pozwany nie był
świadomy dokładnych wysokości poszczególnych rat kredytu. Spłaty były
dokonywane regularnie do 2011 r.
Wobec zaprzestania regularnej spłaty rat kredytu, pismem z 22 marca 2013 r.
ówczesny następca prawny Banku S.A. w W., tj. Bank.1 S.A. wypowiedział
pozwanemu przedmiotową umowę, wzywając go do spłaty całej wierzytelności
w ciągu 30 dni od otrzymania niniejszego wypowiedzenia. Zadłużenie na dzień
sporządzenia
wskazanego
wypowiedzenia
wynosiło
łącznie
145478,88 CHF. Powyższe pismo zostało odebrane przez pozwanego
10 kwietnia 2013 r.
W dniu 31 lipca 2014 r. Bank.1 we W. wystawił bankowy tytuł egzekucyjny
przeciwko pozwanemu oraz poręczycielowi z tytułu wskazanej umowy kredytu na
cele mieszkaniowe. W BTE wskazano, że na dzień wystawienia BTE zobowiązanie
wynosiło: 583 082,12 zł.
Na podstawie umowy przelewu wierzytelności w ramach transakcji
sekurytyzacji z 10 listopada 2015 r. dotychczasowy wierzyciel, tj. Bank.1 S.A. przelał
II CSKP 907/24
4
na rzecz powoda wierzytelność przysługującą Bankowi wobec pozwanego
i poręczyciela, wynikającą z zawartej umowy kredytowej.
W treści umowy sprzedaży wierzytelności wskazano, że z zastrzeżeniem
punktu 17.5 umowy oraz bezwzględnie obowiązujących przepisów dotyczących
przenoszenia zabezpieczonych hipoteką oraz zastawem rejestrowym, bank
sprzedaje na rzecz nabywcy wierzytelności opisane w załączniku nr 2, a nabywca
kupuje tą wierzytelność od banku, na zasadach i warunkach określonych w umowie
oraz w przepisach k.c., a w szczególności art. 509 k.c.
Pismem z 17 stycznia 2020 r. powód poinformował pozwanego o saldzie
zaległości oraz poinformował, że w związku z nieotrzymaniem spłaty zobowiązania
podjął decyzję o skierowaniu sprawy do kancelarii celem złożenia pozwu o zapłatę.
Jednocześnie poinformował pozwanego, że widzi szansę na polubowne zakończenie
sprawy.
W ocenie Sądu Okręgowego powództwo główne jak i zgłoszone powództwo
ewentualne okazały się bezzasadne.
Sąd I instancji wskazał, że o ile umowa jednoznacznie określała zobowiązanie
banku, wskazując na kwotę kredytu i podając sposób wypłaty, o tyle na postawie
umowy nie można ustalić zobowiązania kredytobiorcy (pozwanego). Nie zawarto
jasnych i obiektywnych zasad, według których kapitał określony w PLN miał zostać
przeliczony na CHF. Skoro nie ma zasady określenia salda kredytu w CHF, nie ma
podstaw dla wyliczenia rat kapitałowo-odsetkowych w tej walucie. Umowa nie
zawierała zatem istotnego elementu mechanizmu waloryzacji, a tym samym nie
zawierała uregulowań pozwalających na jednoznaczne ustalenie zobowiązania
kredytobiorcy, polegającego na zwrocie wykorzystanego kredytu przeliczonego na
CHF. W umowie nie opisano reguł, na podstawie których bank określił ostateczne
saldo kredytu, a wartość ta stanowi punkt wyjścia do określenia całego zobowiązania
kredytobiorcy.
Powyższe rozważania doprowadziły Sąd Okręgowy do konkluzji, że
przedmiotowa umowa z 29 czerwca 2007 r. nie spełniała wymogów z art. 69 Prawa
bankowego w brzmieniu obowiązującym w dacie ich zawierania. Umowa nie
zawierała istotnego, koniecznego elementu jakim jest wskazanie zasad określenia
II CSKP 907/24
5
sposobu ustalenia salda kredytu w walucie waloryzacji, co jest niezbędne dla
ustalenia zobowiązania kredytobiorcy - czyli zasad korzystania i zwrotu
wykorzystanego kredytu. W tym stanie rzeczy przedmiotową umowę zawartą między
pozwanym a poprzednikiem prawnym powoda Sąd I instancji uznał za nieważną
z uwagi na ich sprzeczność z wymogami prawa (art. 58 § 1 k.c.), przyjmując
jednocześnie, że brak jest podstaw dla dokonania sanacji wadliwie zawartej umowy.
Sąd I instancji wskazał, że w przypadku nieważności umowy kredytu (tak jak
w niniejszej sprawie) świadczenia spełnione przez jej strony stają się świadczeniami
nienależnymi w rozumieniu art. 410 § 1 i 2 k.c. i podlegają zwrotowi. Bank może
domagać się zwrotu sumy wypłaconej tytułem kredytu, kredytobiorca zaś zwrotu
sumy przekazanej bankowi tytułem spłaty rat kapitałowo-odsetkowych. O ile w relacji
pomiędzy Bankiem S.A. poprzednikiem prawnym Banku.1 i Banku.2 S.A., a stroną
pozwaną różnica podstawy zwrotu sumy wypłaconej tytułem kredytu nie miałaby
decydującego znaczenia, o tyle w przypadku powoda, jako nabywcy wierzytelności,
różnica ta zdaniem Sądu I instancji jest zasadnicza. Przedmiotem umowy przelewu
wierzytelności z 10 listopada 2015 r. były wierzytelności z tytułu kredytów
hipotecznych. Bankowi wobec pozwanego przysługiwałoby natomiast roszczenie
o zwrot świadczenia nienależnego, będącego szczególną postacią roszczenia
z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia. Takiego roszczenia powód nie nabył na
podstawie umowy przelewu wierzytelności. Bankowi udzielającemu kredytu
przysługuje roszczenie o zwrot sumy wypłaconej w miejsce roszczenia o spłatę
kredytu, które to roszczenie nie mogło przejść na nabywcę wierzytelności. Umowa
sprzedaży wierzytelności z 10 czerwca 2015 r. została zawarta w celu przeniesienia
wymagalnych wierzytelności o spłatę kredytu, a nie w celu przeniesienia
wierzytelności o zwrot świadczenia nienależnego, spełnionego w wykonaniu
nieważnej umowy. To samo Sąd Okręgowy odniósł do zabezpieczenia hipotecznego
ujawnionego w księdze wieczystej nr […]. Wpisana tam hipoteka kaucyjna w kwocie
680 000 zł miała stanowić zabezpieczenie wierzytelności wynikającej z umowy
kredytowej, a nie spłaty jakiejkolwiek należności pieniężnej na rzecz banku, w tym
także wierzytelności o zwrot sumy wypłaconej kredytobiorcy w wykonaniu nieważnej
umowy kredytu.
II CSKP 907/24
6
W ocenie Sądu Okręgowego powodowi nie przysługuje legitymacja czynna do
dochodzenia od pozwanego należności w kwocie 269 000,00 zł mającej znajdować
swe źródło w umowie kredytu na cele mieszkaniowe […] z 29 czerwca 2007 r.
Apelację od wyroku Sądu Okręgowego wniósł powód.
Wyrokiem z 10 maja 2023 r. Sąd Apelacyjny w Poznaniu oddalił apelację
i uznał ustalenia faktyczne sądu I instancji za niebudzące wątpliwości; ustalenia te
Sąd Apelacyjny w pełni zaakceptował i przyjął je za podstawę własnego
rozstrzygnięcia.
W ocenie Sądu Apelacyjnego nie można natomiast przyjąć, aby zawarta przez
strony umowa kredytu była nieważna ipso iure, od samego początku, na podstawie
przepisów art. 58 § 1 k.c. w zw. z art. 3531 k.c., z uwagi na brak w niej niezbędnych
elementów przedmiotowych (essentialia negotii), konstruujących umowę kredytu
w rozumieniu przepisów art. 69 Prawa bankowego. Brak pewności co do wysokości
przyszłych zobowiązań kredytobiorców, związanych ze spłatą kredytu, należy do
immanentnych cech kredytu indeksowanego do waluty obcej, co wynika ze zmian
w czasie kursów waluty indeksacyjnej. Samo zaś zobowiązanie z tytułu kredytu
w umowie stron określone zostaje zazwyczaj, tak jak w rozpoznawanej sprawie,
w sposób wyraźny i jednoznaczny.
Sąd Apelacyjny nie podzielił stanowiska Sądu Okręgowego, że w umowie
stron nie wskazano sposobu ustalania wymiany walut, gdyż dokonano tego
odwołując się tu do kursów ogłaszanych przez bank kredytujący w „Tabeli kursów”.
Według Sądu II instancji nie ulega wątpliwości, jak prawidłowo przyjął Sąd
Okręgowy, że w umowie kredytu z 29 czerwca 2007 r. postanowienia dotyczące
indeksacji (denominacji) zostały sformułowane w sposób niejednoznaczny.
Mechanizm ustalania wysokości kursów był niedopuszczalny jako metoda ustalania
zobowiązań w umowach kredytu zawieranych z konsumentami.
W ocenie Sądu Apelacyjnego, Sąd I instancji prawidłowo uznał, że
postanowienia umowy dotyczące indeksowania (denominowania) kredytu do waluty
obcej w postaci franka szwajcarskiego stanowiły klauzulę niedozwoloną (abuzywną),
a więc niewiążącą pozwanego z uwagi na treść art. 3851 § 1 k.c. Ponadto Sąd
Okręgowy trafnie przyjął, że po wyeliminowaniu przedmiotowych klauzul umowa nie
II CSKP 907/24
7
może dalej istnieć jako pozbawiona istotnego
konstrukcyjnego, co pociąga za sobą jej nieważność.
przedmiotowo
elementu
Sąd drugiej instancji wskazał, że powód, jako żądanie ewentualne, zgłosił
także roszczenie o zwrot dochodzonej pozwem kwoty jako bezpodstawnego
wzbogacenia (nienależnego świadczenia). Prawidłowo jednak Sąd Okręgowy przyjął
brak po stronie powoda legitymacji czynnej do dochodzenia tak określonej należności,
gdyż wierzytelność z tytułu nienależnego świadczenia nie była przedmiotem umowy
przelewu z 10 listopada 2015 r., a powód nie jest następcą prawnym kredytodawcy
pod tytułem ogólnym. Roszczenie banku z tytułu zwrotu kredytu jako nienależnego
świadczenia mogło powstać dopiero po złożeniu mu przez konsumenta
oświadczenia o braku zgody na utrzymanie w mocy umowy kredytu z uwagi na
występowanie w niej klauzul niedozwolonych.
Skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego wniósł powód, zaskarżając
go w całości.
W skardze kasacyjnej powód zarzucił naruszenie prawa materialnego:
1) art. 3851 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 58 § 1 k.c. – przez ich błędną wykładnię
i uznanie, że wskazane przepisy, w przypadku stwierdzenia abuzywności
określonych postanowień umownych, dają możliwość stwierdzenia nieważności
umowy w całości;
2) art. 509 § 1 i 2 k.c. – przez jego niezastosowanie w okolicznościach
niniejszej sprawy i uznanie, że strona powodowa nie nabyła wierzytelności z tytułu
zwrotu nienależnego świadczenia i nie jest legitymowana do dochodzenia roszczenia
w tym zakresie;
Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie
sprawy Sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie.
Bezzasadny jest zarzut naruszenia art. 3851 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 58 § 1 k.c.
II CSKP 907/24
8
W judykaturze prezentowane jest w zasadzie jednolite stanowisko, że
obowiązywanie umowy po wyłączeniu z niej abuzywnych postanowień dotyczących
mechanizmu indeksacji jest niemożliwe. Wyeliminowanie bowiem abuzywnych
klauzul przeliczeniowych nie prowadzi do utrzymania w mocy kredytu
indeksowanego kursem CHF jako kredytu złotowego oprocentowanego według
stawki LIBOR (wyrok SN z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22); to samo dotyczy kredytu
denominowanego kursem CHF (wyrok SN z 13 maja 2022 r., II CSKP 293/22).
W takiej sytuacji słusznie uznały Sądy meriti, że umowy kredytu muszą zostać
uznane za nieważne.
Stwierdzenie nieważności umowy mieści się w zakresie sankcji, jaką
dyrektywa 93/13 przewiduje w związku z wykorzystywaniem przez przedsiębiorcę
nieuczciwych postanowień umownych. W tym też kontekście należy rozważać
aspekt „utrzymania” umowy przez wprowadzenie rozwiązań z innych przepisów
Kodeksu cywilnego (średni kurs NBP – art. 358 § 2 k.c.), czy art. 69 ust. 3 pr. bank.,
czy w ogóle innych ustaw (np. prawa wekslowego).
W wyroku z 6 marca 2019 r. (C-70/17 i C-179/17, Abanca Corporación
Bancaria SA i Bankia SA) TSUE wykluczył, aby sąd krajowy mógł zmieniać treść
nieuczciwych warunków zawartych w umowach z korzyścią dla przedsiębiorcy.
W wyroku z 21 grudnia 2016 r. (C-154/15, C-307/15 i C-308/15, Cajasur Banco SAU)
TSUE wyjaśnił, że art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób,
iż warunek umowny uznany za nieuczciwy należy co do zasady uznać za nigdy
nieistniejący, tak by nie wywoływał on skutków wobec konsumenta. W związku z tym
sądowe stwierdzenie nieuczciwego charakteru takiego warunku powinno mieć
z reguły skutek w postaci przywrócenia sytuacji prawnej i faktycznej konsumenta,
w jakiej znajdowałby się on w braku tego warunku.
Modyfikacja umowy przez uzupełnienie jej luk byłaby sprzeczna z celem
zapobiegania kolejnym naruszeniom, co jest istotą dyrektywy 93/13. Przedsiębiorca,
mając świadomość braku sankcji, mógłby w dalszym ciągu stosować nieuczciwe
praktyki oraz abuzywne klauzule, bowiem wiedziałby, że jedyną karą byłoby
zastąpienie niedozwolonych postanowień innymi, co pozostawałoby bez wpływu na
ważność wadliwego stosunku prawnego. Taki wniosek wynika z ugruntowanego
II CSKP 907/24
9
orzecznictwa TSUE, zgodnie z którym, gdyby sąd krajowy mógł zmieniać treść
nieuczciwych warunków zawartych w umowach, takie uprawnienie mogłoby
zagrażać realizacji długoterminowego celu ustanowionego w art. 7 dyrektywy 93/13.
Uprawnienie to przyczyniłoby się bowiem do wyeliminowania zniechęcającego
skutku wywieranego na przedsiębiorców poprzez zwykły brak stosowania takich
nieuczciwych warunków wobec konsumentów, ponieważ nadal byliby oni zachęcani
do stosowania rzeczonych warunków wiedząc, że nawet gdyby miały one być
unieważnione, to jednak umowa mogłaby zostać uzupełniona w niezbędnym
zakresie przez sąd krajowy, tak aby zagwarantować w ten sposób interes rzeczonych
przedsiębiorców (zob. np. wyroki TSUE: z 14 czerwca 2012 r., C-618/10, Banco
Español de Crédito SA; z 30 kwietnia 2014 r., C-26/13, Kásler i Káslerné Rábai;
z 26 marca 2019 r., C-70/17 i C-179/17, Abanca Corporación Bancaria SA
i Bankia SA).
Na takim stanowisku stoi także Sąd Najwyższy, który wskazał, że działania
sądu w razie stwierdzenia klauzuli abuzywnej mają mieć charakter sankcyjny, co
oznacza osiągnięcie swoistego skutku zniechęcającego profesjonalnych
kontrahentów, zawierających umowy z konsumentami do przewidywania
w umowach z nimi nieuczciwych postanowień umownych. Taki skutek nie mógłby
zostać osiągnięty, gdyby umowa mogła zostać uzupełniona w niezbędnym zakresie
przez sąd krajowy przez wprowadzenie do umowy warunków uczciwych. Kontrahent
konsumenta niczym by bowiem nie ryzykował, narzucając nieuczciwe postanowienia
umowne, skoro mógłby liczyć na to, że sąd uzupełni umowę przez wprowadzenie
uczciwych warunków, które powinny być przez niego zaproponowane od razu
(zob. np. wyroki SN: z 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18; z 17 marca 2022 r.,
II CSKP 474/22).
Utrzymanie w mocy tego typu umowy byłoby możliwe tylko w sytuacji, gdyby
konsument wyraził wyraźnie taką wolę. Możliwość zapobiegnięcia nieważności
umowy ma charakter ochronny względem konsumenta, tj. obowiązuje jedynie
w przypadku, gdyby nieważność miała narazić konsumenta na niekorzystne
względem niego konsekwencje. Wyrazem tego jest stanowisko, że niedozwolone
postanowienie umowne jest od początku, z mocy samego prawa, dotknięte
bezskutecznością na korzyść konsumenta, albowiem oceny czy postanowienie
II CSKP 907/24
10
umowne jest niedozwolone (art. 3851 § 1 k.c.), dokonuje się według stanu z chwili
zawarcia umowy (zob. powołaną uchwałę 7 sędziów SN z 20 czerwca 2018 r.,
III CZP 29/17), czego pozwany zdaje się nie zauważać. Od tego też momentu
klauzule abuzywne nie są wiążące dla konsumenta, chyba że – jak wskazano
powyżej – konsument wyrazi świadomą wolę na objęcie go takim postanowieniem
umownym. Mamy zatem do czynienia ze skutkiem ex tunc, co oznacza, że zdarzenia
o charakterze następczym w stosunku do daty zawarcia umowy zawierającej
klauzule abuzywne pozostają bez znaczenia dla takiego charakteru tych
postanowień umownych (wyjątek stanowi wola konsumenta). Abuzywności
poszczególnych klauzul zawartych w umowie kredytu nie wyeliminowało zatem
wprowadzenie w 2011 r. ust. 3 do art. 69 pr. bank., w wyniku czego kredytobiorcy
uzyskali w ramach umowy o kredyt denominowany lub indeksowany do waluty innej
niż waluta polska ustawową możliwość dokonywania spłat rat
kapitałowo-odsetkowych oraz dokonania przedterminowej spłaty pełnej lub
częściowej kwoty kredytu bezpośrednio w walucie obcej. Ta nowelizacja miała na
celu wyeliminowanie tzw. spreadów bankowych, a nie zmiany istoty umowy
kredytowej. Innymi słowy, nie doszło do przekształcenia takiej umowy w umowę
o kredyt walutowy.
Tak więc konsument może udzielić następczo świadomej i wolnej zgody na to
postanowienie i w ten sposób przywrócić mu skuteczność z mocą wsteczną
(zob. powołaną uchwałę 7 sędziów SN – zasadę prawną z 7 maja 2021 r.,
III CZP 6/21 i cytowane w niej orzecznictwo). Także w orzecznictwie TSUE przyjmuje
się, że istnieje możliwość zastąpienia abuzywnych postanowień umownych
przepisami dyspozytywnymi, ale jedynie w przypadku, gdy następstwem wyłączenia
abuzywnych postanowień z umowy jest jej nieważność, która nie jest w interesie
konsumenta, a więc gdyby miała narazić go na niekorzystne konsekwencje,
np. postawienie pozostałej do spłaty kwoty kredytu w stan natychmiastowej
wymagalności (zob. np. wyrok TSUE z 21 stycznia 2015 r., C-482/13, C-484/13,
C-485/13 i C 487/13, Unicaja Banco SA).
W wyroku z 3 października 2019 r. (C-260/18, Dziubak) TSUE wskazał, że
art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 stoi na przeszkodzie wypełnieniu luk w umowie,
spowodowanych usunięciem z niej nieuczciwych warunków, które się w niej
II CSKP 907/24
11
znajdowały, wyłącznie na podstawie przepisów krajowych o charakterze ogólnym,
przewidujących, że skutki wyrażone w treści czynności prawnej są uzupełniane
w szczególności przez skutki wynikające z zasad słuszności lub ustalonych
zwyczajów, które nie stanowią przepisów dyspozytywnych lub przepisów mających
zastosowanie, jeżeli strony umowy wyrażą na to zgodę.
W związku z tym art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 nie pozwala zastąpić kursu
sprzedaży z tabeli banku żadnym innym kursem notowania CHF do PLN, w tym
średnim kursem ogłaszanym przez NBP. Zachodzi zatem asumpt do stwierdzenia
nieważności umowy ze skutkiem ex tunc. Wynika to z faktu, że abuzywne
postanowienie podlega wyłączeniu bez jednoczesnego wprowadzenia w jego
miejsce tożsamego mechanizmu, a ponadto, że z uwagi na eliminację abuzywnego
postanowienia zachodzi niemożność rozliczenia umowy, nie ma bowiem możliwości
określenia wysokości głównego zobowiązania pozwanego. Ponieważ nie jest
możliwe wyliczenie rat kapitałowo-odsetkowych, z uwagi na treść art. 69 ust. 1
pr. bank. w zw. z art. 58 k.c. nie jest prawnie możliwe utrzymanie umowy. Nie należy
również pomijać, że po wyeliminowaniu abuzywnych klauzul umowa byłaby
niezrozumiała oraz sprzeczna z intencją stron ją zawierających. Takie
przekształcenie umowy stanowiłoby zatem zmianę głównego jej przedmiotu, co jest
niemożliwe. Nie ulega bowiem wątpliwości, że jeżeli eliminacja niedozwolonego
postanowienia umownego doprowadzi do takiej deformacji regulacji umownej, że na
podstawie pozostałej jej treści nie da się odtworzyć treści praw i obowiązków stron,
to nie można przyjąć, iż strony pozostają związane pozostałą częścią umowy. Ten
ostatni wniosek wynika wyraźnie z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13, który przewiduje, że
„...nieuczciwe warunki w umowach zawieranych przez sprzedawców lub dostawców
z konsumentami nie będą wiążące dla konsumenta, a umowa w pozostałej części
będzie nadal obowiązywała strony, jeżeli jest to możliwe po wyłączeniu z niej
nieuczciwych warunków” (zob. też np. wyroki SN: z 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17;
z 9 maja 2019 r., I CSK 242/18; z 29 października 2019 r., IV CSK 309/18;
z 7 listopada 2019 r., IV CSK 13/19). Przepisy dyrektywy 93/13 stoją bowiem na
przeszkodzie temu, aby sąd krajowy usunął jedynie nieuczciwy element warunku
umowy zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem, jeżeli takie usunięcie
II CSKP 907/24
12
sprowadzałoby się do zmiany treści tego warunku poprzez zmianę jego istoty
(wyrok TSUE z 29 kwietnia 2021 r., C-19/20, Bank BPH).
Ponadto należy przypomnieć, że ochrona przyznana przez dyrektywę 93/13
nie może być ograniczona jedynie do okresu wykonania umowy zawartej
z konsumentem przez przedsiębiorcę, ale obowiązuje również po wykonaniu tej
umowy. Tak więc o ile w przypadku stwierdzenia nieważności zawartej między
konsumentem a przedsiębiorcą umowy z powodu nieuczciwego charakteru jednego
z jej warunków do państw członkowskich należy uregulowanie, w drodze ich prawa
krajowego, skutków tego, o tyle musi się to odbyć z poszanowaniem ochrony
przyznanej konsumentowi przez tę dyrektywę, w szczególności przez zapewnienie
przywrócenia sytuacji prawnej i faktycznej, jaka istniałaby w braku zaistnienia takiego
nieuczciwego warunku (zob. wyrok TSUE z 16 marca 2023 r., C-6/22, M.B. i in.).
Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału ustanowiony przez dyrektywę 93/13
system ochrony opiera się na założeniu, że konsument jest stroną słabszą niż
przedsiębiorca, zarówno pod względem możliwości negocjacyjnych, jak i ze względu
na stopień poinformowania (zob. wyrok TSUE z 4 maja 2023 r., C-200/21, BRD
Groupe Societé Générale i Next Capital Solutions i przytoczone tam orzecznictwo).
Powyższe rozważania pozostają zgodne z uchwałą pełnego składu Izby
Cywilnej SN z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22, zgodnie z którą m.in. w razie
uznania, że postanowienie umowy kredytu indeksowanego lub denominowanego
odnoszące się do sposobu określania kursu waluty obcej stanowi niedozwolone
postanowienie umowne i nie jest wiążące, w obowiązującym stanie prawnym nie
można przyjąć, iż miejsce tego postanowienia zajmuje inny sposób określenia kursu
waluty obcej wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów. W razie niemożliwości
ustalenia wiążącego strony kursu waluty obcej w umowie kredytu indeksowanego lub
denominowanego umowa nie wiąże także w pozostałym zakresie.
Niezasadny był również zarzut powoda naruszenia art. 509 § 1 i 2 k.c.
Naruszenia tego przepisu skarżący upatrywał w uznaniu, że strona powodowa nie
nabyła wierzytelności z tytułu zwrotu nienależnego świadczenia i nie jest
legitymowana do dochodzenia roszczenia w tym zakresie, w sytuacji gdy umowa
kredytu, będąca źródłem zobowiązania strony pozwanej, nie była umową nieważną
II CSKP 907/24
13
z mocy prawa i uprawnienie wierzyciela do dochodzenia zwrotu nienależnego
świadczenia zaktualizowało się dopiero w chwili, gdy umowa stała się trwale
bezskuteczna, to zaś nastąpiło po dniu zawarcia umowy przelewu wierzytelności,
a więc – zdaniem skarżącego - roszczenie o zwrot nienależnego świadczenia należy
traktować jako prawo związane z wierzytelnością, które przeszło na cesjonariusza
na podstawie zawartej umowy przelewu.
Dla oceny legitymacji procesowej czynnej nie ma znaczenia, czy umowa
kredytu łącząca pozwanego z poprzednikiem prawnym powoda była nieważna
z mocy prawa, ale jaki skutek (w aspekcie czasowym) wywołał brak możliwości
utrzymania tej umowy w mocy na skutek wyeliminowania z niej abuzywnych
postanowień. Zdaniem Sądu Najwyższego zachodzi wówczas asumpt do
stwierdzenia nieważności umowy ze skutkiem ex tunc. Wynika to z faktu, że
abuzywne postanowienie podlega wyłączeniu bez jednoczesnego wprowadzenia
w jego miejsce tożsamego mechanizmu, a ponadto, że z uwagi na eliminację
abuzywnego postanowienia zachodzi niemożność rozliczenia umowy, nie ma
bowiem możliwości określenia wysokości głównego zobowiązania pozwanego.
Ponieważ nie jest możliwe wyliczenie rat kapitałowo-odsetkowych, z uwagi na treść
art. 69 ust. 1 pr. bank. w zw. z art. 58 k.c. nie jest prawnie możliwe utrzymanie umowy.
Nie należy również pomijać, że po wyeliminowaniu abuzywnych klauzul umowa
byłaby niezrozumiała oraz sprzeczna z intencją stron ją zawierających. Takie
przekształcenie umowy stanowiłoby zatem zmianę głównego jej przedmiotu, co jest
niemożliwe.
Podstawą prawną dla rozliczeń stron niewiążącej (nieważnej) umowy
stanowią przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu. Zgodnie z art. 405 k.c., kto bez
podstawy prawnej uzyskał korzyść majątkową kosztem innej osoby, zobowiązany
jest do wydania korzyści w naturze, a gdyby to nie było możliwe, do zwrotu jej
wartości. W przypadku nieważnej bądź też z innych przyczyn niewiążącej umowy
kredytu ma miejsce szczególna postać bezpodstawnego wzbogacenia - nienależne
świadczenie, gdzie do bezpodstawnego wzbogacenia dochodzi w wyniku działania
zubożonego, podjętego w celu spełnienia świadczenia. Konsekwencją zrealizowania
się przesłanek nienależnego świadczenia jest powstanie obowiązku zwrotu
wzbogacenia, same zaś postanowienia niewiążącej umowy nie stanowią podstawy
II CSKP 907/24
14
prawnej dokonanych świadczeń ani zobowiązania do ich zwrotu i nie mogą być brane
pod uwagę. Jeżeli do świadczenia doszło w wykonaniu nieważnej czynności prawnej
(art. 411 pkt 1 in fine k.c.), zubożony może żądać zwrotu nienależnego świadczenia,
choćby świadcząc, wiedział, że nie jest zobowiązany.
Umowa przelewu z 10 listopada 2015 r. pomiędzy Bankiem.1 S.A. a powodem
dotyczyła wierzytelności przysługującej Bankowi wobec pozwanego i poręczyciela,
wynikającej z zawartej z pozwanym umowy kredytowej. W tej sytuacji zasadnie
przyjęły Sądy obu instancji, że po stronie powoda brak legitymacji czynnej do
dochodzenia należności z bezpodstawnego wzbogacenia, gdyż wierzytelność
z tytułu nienależnego świadczenia nie była przedmiotem umowy przelewu, a powód
nie jest następcą prawnym kredytodawcy pod tytułem ogólnym. Roszczenie banku
z tytułu zwrotu kredytu jako nienależnego świadczenia mogło powstać dopiero po
złożeniu mu przez konsumenta oświadczenia o braku zgody na utrzymanie w mocy
umowy kredytu z uwagi na występowanie w niej klauzul niedozwolonych. Tak więc
o ile powodowi przysługiwałaby legitymacja do dochodzenia należności z umowy
kredytu i na podstawie jej postanowień (także po wygaśnięciu umowy na skutek jej
wypowiedzenia) to legitymacja taka nie przysługuje w sytuacji, gdy ex tunc odpadła
umowna podstawa świadczenia po stronie pozwanego.
W konsekwencji, skarga kasacyjna nie miała uzasadnionych podstaw,
w związku z czym podlegała oddaleniu, o czym orzeczono na podstawie
art. 39814 k.p.c. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie
art. 98 k.p.c.
Krzysztof Wesołowski Małgorzata Manowska
Kamil Zaradkiewicz
(R.N.)
[a.ł]
