II CSKP 82/23
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
14 maja 2025 r.
SSN Krzysztof Wesołowski (przewodniczący)
SSN Ireneusz Kunicki
SSN Marcin Trzebiatowski (sprawozdawca)
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 14 maja 2025 r. w Warszawie
skargi kasacyjnej Bank spółki akcyjnej w W.
od wyroku Sądu Okręgowego w Warszawie
z 20 października 2021 r., V Ca 567/21,
w sprawie z powództwa R.P. i A.P.
przeciwko Bank spółce akcyjnej w W.
o zapłatę,
1. oddala skargę kasacyjną;
2. zasądza od pozwanego na rzecz powodów 2700 (dwa tysiące
siedemset) złotych tytułem kosztów zastępstwa procesowego w
postępowaniu
kasacyjnym,
wraz
z
odsetkami
w wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie w spełnieniu
świadczenia pieniężnego za czas po upływie tygodnia od dnia
doręczenia odpisu niniejszego wyroku pozwanemu do dnia
zapłaty.
Ireneusz Kunicki Krzysztof Wesołowski Marcin Trzebiatowski
II CSKP 82/23
2
(M.K.)
UZASADNIENIE
Wyrokiem z 9 grudnia 2020 r. Sąd Rejonowy dla Warszawy - Śródmieścia
w Warszawie w pkt I zasądził od Bank S.A. w W. na rzecz R.P. i A.P. kwotę 61 835,05
zł wraz z bliżej określonymi odsetkami, w pkt II w pozostałym zakresie powództwo
oddalił, w pkt III orzekł o kosztach procesu.
W ocenie Sądu Rejonowego brak było podstaw do przyjęcia, że umowa
z 2007 r. jest nieważna. Zdaniem Sądu pierwszej instancji żaden z ówcześnie
obowiązujących przepisów czy sama natura umowy kredytowej nie sprzeciwiały się
czy nie uniemożliwiały zastosowania mechanizmu waloryzacji/indeksacji kredytu do
waluty obcej. Powodowie nie rozumieli natomiast mechanizmu dodatkowego
wprowadzonego do umowy, tj. waloryzacji, i związanego z tym ryzyka po swojej
stronie oraz nie byli świadomi zasad kontynuacji § 3 ust. 3 ubezpieczenia niskiego
wkładu. Sąd pierwszej instancji wskazał, że nieuzgodnione indywidualnie elementy
(waloryzacyjne i ubezpieczenie z § 3 ust. 3) nie dotyczą wprost istoty samej umowy
i jej podstaw, także w aspekcie możliwości jej realizacji bez tych zapisów. Nie są to
bowiem elementy kreujące istotę kontraktu kredytu z art. 69 ustawy z dnia 29 sierpnia
1997 r. - Prawo bankowe (tj. Dz.U. 2024, poz. 1646, dalej jako „pr.bank.”). Ważności
takich umów, w których następnie kwota kredytu ma zostać odniesiona do innej
waluty nie podważa ani dyrektywa Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r.
w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz.Urz. L 95
z 21.4.1993, s. 29 – dalej jako „dyr. 93/13”), ani dyrektywa Parlamentu Europejskiego
i Rady 2014/17/UE z dnia 4 lutego 2014 r. w sprawie konsumenckich umów o kredyt
związanych z nieruchomościami mieszkalnymi i zmieniająca dyrektywy 2008/48/WE
i 2013/36/UE oraz rozporządzenie (UE) nr 1093/2010 (Dz.Urz. UE L 60 z 28.02.2014,
s. 34, Dz.Urz. UE L 246 z 23.09.2015, s. 11 oraz Dz.Urz. UE L 171 z 29.06.2016,
s. 1), w tym jej art. 23 i następne.
Sąd Rejonowy wyjaśnił, że stosowanie klauzul abuzywnych prowadzić może
do nieważności umowy, jeśli po eliminacji postanowień niedozwolonych umowa nie
mogłaby być wykonywana. Uznał, że taki przypadek co do umowy z 2007 r. o kredyt
II CSKP 82/23
3
waloryzowany nie zachodzi, ponieważ abuzywność dotyczy postanowień, które nie
dotyczą istoty umowy kredytu z art. 69 pr.bank.
Sąd Rejonowy uznał natomiast, że postanowienia umowy z 2007 r. dotyczące
w odpowiednim zakresie tzw. klauzul waloryzacyjnych określających sposób
przeliczenia w oparciu o tabelę banku oraz postanowienie w zakresie ubezpieczenia
niskiego wkładu własnego (§ 3 ust. 3) stanowią niedozwolone postanowienia
umowne w rozumieniu art. 3851 § 1 - 3 k.c., a w konsekwencji świadczenia pobrane
przez pozwanego w odpowiednim zakresie w oparciu o te postanowienia stanowią
świadczenia w tej części nienależne w rozumieniu art. 410 § 2 k.c.
Sąd pierwszej instancji podkreślił, że z materiału dowodowego nie wynika, aby
powodowie uzyskali skonkretyzowane informacje na temat możliwości wzrostu
kapitału i raty do spłaty przy ich ustaleniu z zastosowaniem tabeli kursowej, tworzenia
tabeli kursowej, na temat spreadu walutowego, a przede wszystkim kierunku i stopnia
zmian, nieograniczonego ryzyka kursowego, które w umowie nie pozostaje w żaden
sposób zabezpieczone po stronie konsumentów nie dysponujących systemem
zaradzania ryzykiem, inaczej niż bank. Sąd uznał, że przedstawione dowody, w tym
podpisywane oświadczenia o ryzyku kursowym nie są dowodem tego, czy i jakie
w istocie konkretne informacje i zagadnienia omówiono i aby przedstawiono
symulację realnie dotyczącą danego kredytu, wyjaśniono terminy waloryzacji,
denominacji. Ogólne informacje o możliwej zmianie kursu i o możliwym wzroście
zadłużenia są tu zdecydowanie niedostateczne, aby konsumenci byli świadomi
sposobu przeliczenia swego zobowiązania i kosztów po swojej stronie w całym
okresie kredytowania. Postanowienia opisujące sposób waloryzacji nie są
sformułowane prostym i jasnym językiem nawet dla osób z wyższym wykształceniem,
nie specjalizujących się w tego rodzaju produktach bankowych.
Sąd Rejonowy wskazał, że sam tylko dostęp do tabeli nie jest dostateczny,
gdyż w konkretnej sytuacji konsumentów obciążonych ryzykiem kursowym nic nie
zmienia. Konsumenci zostali sprowadzeni do pozycji obserwatora kursu w tabeli.
Powodowie nie mają też możliwości wyboru metody przeliczeń. Tej oceny nie
zmienia fakt, że dany stworzony kurs jest kursem rynkowym i „podąża” za kursem
średnim NBP. Chodzi bowiem o to, że jedna strona kontraktu (dwustronnego)
II CSKP 82/23
4
przyznała sobie tylko prawo do kształtowania jednostronnie wysokości zobowiązania
drugiej strony poprzez wprowadzony mechanizm przeliczeń na podstawie tabeli
kursowej, co jest wprost rażąco sprzeczne z dobrymi obyczajami i zasadami
kontraktowania. Waloryzacji podlega tylko świadczenie na rzecz banku, a kwota
wypłaconego kredytu waloryzacji nie ulegnie zmianie. Powodowie nie dostaną
dodatkowych środków, wobec zmiany kursu. Ponadto sytuacji tej towarzyszy
zarazem brak rzetelnej (realnej) informacji na temat ryzyk i kosztów oraz brak
jakichkolwiek zabezpieczeń na rzecz kredytobiorców. Sąd pierwszej instancji zwrócił
również uwagę na nieproporcjonalne, nieekwiwalentne rozłożenie praw
i obowiązków. Przy tego typu umowie bank w ramach swojej działalności dysponuje
całym i uregulowanym ustawowo (z odpowiednim nadzorem) systemem
zabezpieczeń ryzyka dotyczącego tej działalności, dokonuje odpowiednich transakcji
na rynku międzybankowym, tymczasem opracowana przez ten bank oferta,
a w efekcie umowa z 2007 r., nie stwarza żadnych mechanizmów zabezpieczających
po stronie konsumentów, którzy nie posiadają majątku, dochodów w CHF. Tylko zaś
bank dysponuje mechanizmem pozwalającym na ustalenie wysokości świadczenie
drugiej strony - konsumentów. W powyższej sytuacji postanowienia waloryzacyjne
(we wskazanym zakresie) są sprzeczne z dobrymi obyczajami i rażąco naruszają
interesy powodów jako konsumentów na gruncie całokształtu zapisów umownych.
Jak ustalił Sąd Rejonowy, pozwany pobrał z rachunku powodów 1 281,16 zł
na podstawie § 3 ust. 3 umowy (w 2014 r.) oraz pobrał łącznie w okresie od
15 stycznia 2010 r. do 15 listopada 2019 r. 143 832,47 zł na podstawie § 11 ust. 5
w zw. z § 1 ust. 3 i 7 umowy. Pominięcie § 3 ust. 3 w związku z kontynuacją oznacza,
że 1 281,16 zł stanowi nienależne świadczenie w całości - art. 410 § 2 k.c.
w zw. z art. 385' § 2 k.c. i podlega zwrotowi.
Z kolei w przypadku pominięcia klauzul waloryzacyjnych bank uzyskałby
w ramach rat 82 463,04 zł, zatem nienależnym świadczeniem pozostaje różnica
– 61 369,43 zł – i podlega ona zwrotowi na podstawie art. 410 § 2 w zw.
z at. 385¹ § 2 k.c. Łącznie oznacza to 62 650,59 zł, która to kwota jest nieco wyższa
niż żądanie powodów w PLN w tej sprawie – 61 835,05 zł. Bank nie uzyskał od
powodów świadczenia w CHF. A zatem żądanie 412,99 CHF jest niezasadne
i nieudowodnione, a najwyraźniej wynika z omyłki w formułowaniu roszczenia. Sąd
II CSKP 82/23
5
Rejonowy wskazał, że z uwagi na art. 187 i 321 k.p.c. waluty żądania pozwu nie
może zmienić.
Sąd Okręgowy w Warszawie wyrokiem z 20 października 2021 r. oddalił
apelację pozwanego od wyroku Sądu Rejonowego i orzekł o kosztach procesu.
Sąd drugiej instancji podzielił ustalenia faktyczne dokonane przez Sąd
Rejonowy. Sąd Okręgowy podzielił także przedstawioną przez Sąd pierwszej
instancji ocenę prawną, która doprowadziła do stwierdzenia, że oceniana umowa
zawierała niedozwolone postanowienia umowne. Podkreślił, że pozwany przedstawił
konsumentom gotowy formularz oraz ostateczny tekst umowy, która w takim
kształcie została zawarta. Powodowie nie mieli wpływu na zapisy umowy określające
sposób spłaty kredytu i przeliczania walut. Powyższe pozostawało wyłącznie w gestii
banku. To pozwany sformułował treść umowy, wskazując w niej, że kredyt zostanie
udzielony w złotówkach, zaś jego kwota będzie waloryzowana do CHF. To bank
przyznał sobie również możliwość tworzenia tabeli kursowej, a co za tym idzie
- jednostronnego ustalania wartości i wysokości raty. Składając wniosek o kwotę
określoną w złotówkach, klient wskazał, że kwotą waluty będzie frank szwajcarski,
nie miał jednak wpływu na ustalenie sposobu przeliczenia zarówno kwoty kredytu,
jak i poszczególnych rat. Sąd Okręgowy wskazał, że sama zgoda na zawarcie
umowy o kredyt zawierający klauzule indeksacyjne nie jest tożsama z faktem
indywidualnych negocjacji w przedmiocie treści tych konkretnych klauzul.
Okoliczność zatem, że strona powodowa zapoznała się z postanowieniami umowy
i regulaminu oraz miała świadomość ryzyka kursowego w zakresie przedstawionym
przez bank, nie ma znaczenia dla ostatecznego ustalenia, że kwestionowane
postanowienia umowne nie były indywidualnie uzgodnione z konsumentem.
Powodowie nie negocjowali warunków umowy, pozwany zaś nie przedstawił dowodu
przeciwnego.
W dalszej części Sąd drugiej instancji wskazał, że konsekwencją uznania za
abuzywne postanowień umowy kredytu, było trafne przyjęcie przez Sąd Rejonowy,
że nie wiążą one powodów ex tunc i ex lege. Uznanie konkretnej klauzuli umownej
za abuzywną powoduje bowiem jej wyeliminowanie ze stosunku umownego i jeżeli
stosunek ten można utrzymać w dalszym ciągu, umowa powinna być wykonywana
II CSKP 82/23
6
z pominięciem tej klauzuli. Sąd Okręgowy stwierdził, że Sąd pierwszej instancji
prawidłowo wskazał, że wyłączenie stosowania wobec konsumenta klauzul
waloryzacyjnych nie powoduje, aby wykonywanie umowy kredytu stało się
niemożliwe. Zgodnie z art. 3851 § 2 k.c. umowa nadal obowiązuje w całym
pozostałym zakresie, a w szczególności w mocy pozostają postanowienia
przewidujące elementy przedmiotowo istotne. Ustalenie wysokości kwoty kredytu,
która powinna zostać wypłacona kredytobiorcom, jak również wysokości
comiesięcznych rat należnych kredytodawcy, jest jak najbardziej możliwe. Sąd
Okręgowy podkreślił, że uznanie umowy kredytu w dalszym ciągu za obowiązującą,
lecz wyrażoną w złotych polskich i oprocentowaną stawką LIBOR, choć nieopłacalne
z punktu widzenia interesu ekonomicznego banku, nie jest niemożliwe i nie
sprzeciwia się istocie stosunku prawnego. Do stwierdzenia nieważności całej umowy
na skutek abuzywności niektórych jej postanowień nie wystarcza bowiem
okoliczność, że bez abuzywnych postanowień umowa nie zostałaby zawarta.
W konsekwencji Sąd Okręgowy uznał, że w związku z zastosowaniem we
wzorcu umownym niedozwolonych postanowień umowa ta jest w części
bezskuteczna (§ 1 ust. 3, 3A, § 7, § 11 ust. 5 oraz § 3 ust. 3 umowy) i podlega
wykonaniu w pozostałym zakresie.
W skardze kasacyjnej pozwany zarzucił naruszenie: a) art. 3851 oraz
art. 3852 w zw. z art. 65 § 2 k.c. w zw. art. 3 w zw. z art. 6 dyr. 93/13 przez ich błędną
wykładnię, polegającą na przyjęciu, że pojęcie „postanowienie umowy", o którym
mowa w powołanych przepisach tożsame jest z jednostką redakcyjną umowy, co
w konsekwencji doprowadziło Sąd Okręgowy do wadliwego ustalenia zakresu
abuzywności badanego postanowienia umownego przez przyjęcie że „eliminacji”
podlega cały mechanizm indeksacji; b) naruszenie art. 3851 § 2 k.c. w związku
z art. 6 ust. 1 dyr. 93/13 w zw. z art. 65 § 2 i w zw. z art. 358 § 2 k.c. przez błędną
wykładnię polegającą na przyjęciu, iż uznanie za niedozwolone postanowień umowy
kredytu hipotecznego waloryzowanej kursem waluty CHF, odsyłających do kursu
waluty z tabeli kursowej banku, znajdujących zastosowanie do przeliczenia kwoty
kredytu przy jego uruchomieniu i rat kredytu powodów, skutkuje uznaniem, że umowa
zostaje pozbawiona waloryzacji jako takiej i zasadne jest w takiej sytuacji roszczenie
powodów o zwrot nienależnego świadczenia w postaci kwoty stanowiącej różnicę
II CSKP 82/23
7
pomiędzy tym, co świadczyli, a tym co powinni byli świadczyć bez zastosowania
spornych klauzul, podczas gdy po wyłączeniu stosowania nieuczciwych postanowień
umownych możliwe jest na gruncie krajowego porządku prawnego zastosowanie
średniego kursu NBP w oparciu o art. 65 § 2 w zw. z art. 358 § 2 k.c., jako przepisu
dyspozytywnego; c) naruszenie art. 3851 § 1 k.c. przez jego błędną wykładnię
polegającą na przyjęciu, iż o spełnieniu przesłanki sprzeczności postanowienia
umowy z dobrymi obyczajami świadczy niedopełnienie przez przedsiębiorcę
obowiązków informacyjnych, których zakres wyznaczany jest ex post w stosunku do
momentu zawarcia umowy kredytu i przez pryzmat okoliczności faktycznych oraz
z uwzględnieniem dorobku orzecznictwa znanych dopiero w chwili orzekania, jak
również bez konieczności ustalenia możliwości poznawczych konsumenta
w okolicznościach konkretnej sprawy; d) naruszenie art. 4 ustawy
z dnia 29.07.2011 r. o zmianie ustawy - Prawo bankowe oraz niektórych innych ustaw
(Dz.U. Nr 165, poz. 984) oraz art. 69 ust. 2 pkt. 4a, art. 69 ust. 3 i art. 75b pr.bank.,
w brzmieniu obowiązującym od 26 sierpnia 2011 r., to jest w brzmieniu nadanym
przepisami w/w ustawy zmieniającej, w związku z art. w związku z art. 3851 k.c.
- przez ich błędną wykładnię, polegającą na przyjęciu, iż przepisy te, wbrew ich
literalnemu brzmieniu, jak i wbrew oczywistemu celowi wprowadzenia objętych w/w
przepisami regulacji - nie wywierają począwszy od 26 sierpnia 2011 r. żadnego
wpływu na ocenę prawną spornych postanowień umowy kredytu łączącej strony;
e) naruszenie art. 3851 § 1 w zw. z art. 385 § 2 k.c. w zw. z art. 5 dyr. 93/13 przez
błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, iż brak przejrzystości postanowienia
umownego skutkuje a priori niedozwolonym charakterem postanowienia, bez
konieczności zbadania niejednoznacznego postanowienia pod kątem wypełnienia
przez nie przesłanki rażącego naruszenia interesu konsumenta oraz sprzeczności
z dobrymi obyczajami; f) naruszenie art. 111 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 1 w zw. z art. 5
ust. 2 pkt 7 pr.bank., poprzez ich niezastosowanie i pominięcie obowiązku banków,
wynikającego z tych przepisów do dokonywania transakcji z udziałem waluty,
wyłącznie w oparciu o kursy publikowane we własnych tabelach kursowych
i nieuwzględnienie, iż treść umowy odnosząca się do dokonywania przeliczeń
w oparciu o kurs z tabeli kursowej pozwanego stanowi odwzorowanie przepisów
art. 111 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 5 ust. 2 pkt 7 pr.bank. i nie podlega ocenie na
II CSKP 82/23
8
podstawie z art. 3851 i nast. k.c.; g) naruszenie art. 411 pkt 4 w zw. z art. 410 § 2 k.c.
przez jego błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, iż powodowie, dokonując na
rzecz pozwanego spłaty rat kapitałowo-odsetkowych w części obliczonej jako różnica
pomiędzy wysokością dotychczas uiszczonych rat kredytu, a wysokością rat
obliczonych bez zastosowania mechanizmu waloryzacji, spełniali świadczenie
nienależne; h) naruszenie art. 93 ust. 1 pr.bank. w związku z art. 65 § 2 k.c.,
polegające na nieuzasadnionym przyjęciu, iż czynności pozwanego banku wyrażone
w § 3 ust. 3 umowy kredytu powodów, zmierzające do uzyskania zabezpieczenia
udzielanego kredytu w taki sposób, aby wartość zabezpieczeń kredytu, jak
i możliwość zaspokojenia przez realizację tych zabezpieczeń, będąca wyrazem
szczególnego uprawnienia banku wynikającego ze zwiększonego, w przypadku
kredytu powodów, ryzyka ponoszonego przez bank, mogą zostać uznane za
niedozwolone postanowienia umowne.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną powodowie wnieśli o jej oddalenie.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Zarzuty przedstawione w skardze kasacyjnej nie zasługiwały na
uwzględnienie, a ich znaczna część sprowadza się do podważania ustaleń Sądu
Okręgowego, że klauzule przeliczeniowe zawarte w przedmiotowej umowie kredytu
miały charakter abuzywny. Skarżący formułuje w tym zakresie zarzuty, które już
wielokrotnie były przedmiotem oceny w orzecznictwie Sądu Najwyższego i Trybunału
Sprawiedliwości UE.
Sąd Okręgowy trafnie ocenił jako niedozwolone klauzule przeliczeniowe
(indeksacyjne) w umowie stron, pozwalające pozwanemu bankowi na swobodne
ustalenie kursu walutowego, po jakim następuje przeliczenie uiszczanych przez
powodów spłat kredytu. Stanowisko o niedozwolonym charakterze postanowień,
w których możliwość ustalania kursu (a zatem również wysokości świadczeń) zależy
od arbitralnej decyzji jednej ze stron, jest już ugruntowane w orzecznictwie Sądu
Najwyższego (zob. wyroki: z 26 maja 2022 r., II CSKP 650/22; z 31 stycznia 2023 r.,
II CSKP 334/22; z 8 lutego 2023 r., II CSKP 978/22). Sąd Najwyższy wyjaśnił
(zob. m.in. wyrok z 22 stycznia 2016 r., I CSK 1049/14, OSNC 2016, nr 11, poz. 134),
że postanowienia umowy (regulaminu), określające zarówno zasady przeliczenia
II CSKP 82/23
9
kwoty udzielonego kredytu na złotówki przy wypłacie kredytu, jak i spłacanych rat na
walutę obcą, pozwalające bankowi swobodnie kształtować kurs waluty obcej, mają
charakter niedozwolonych postanowień umownych; kształtują prawa i obowiązki
konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego
interesy. Sprzeczność z dobrymi obyczajami i naruszenie interesów konsumenta
polega w tym przypadku na uzależnieniu wysokości świadczenia banku oraz
wysokości świadczenia konsumenta od swobodnej decyzji banku. Zarówno
przeliczenie kwoty kredytu na złotówki w chwili jego wypłaty, jak i przeliczenie
odwrotne w chwili wymagalności poszczególnych spłacanych rat, służy określeniu
wysokości świadczenia konsumenta. Takie postanowienia, które uprawniają bank do
jednostronnego ustalenia kursów walut, są nietransparentne i pozostawiają pole do
arbitralnego działania banku. Obarczają bowiem kredytobiorcę nieprzewidywalnym
ryzykiem oraz naruszają równorzędność stron. Są one niedopuszczalne, niezależnie
od tego, czy swoboda przedsiębiorcy (banku) w ustaleniu kursu jest pełna, czy też
w jakiś sposób ograniczona, np. w razie wprowadzenia możliwych maksymalnych
odchyleń od kursu ustalanego z wykorzystaniem obiektywnych kryteriów.
Co do skutków stwierdzenia abuzywności rozważanych klauzul Trybunał
Sprawiedliwości UE wyjaśnił, że art. 6 ust. 1 dyr. 93/13 należy interpretować w ten
sposób, iż warunek umowny uznany za nieuczciwy należy co do zasady uznać za
nigdy nieistniejący, tak by nie wywoływał on skutków wobec konsumenta. W związku
z tym sądowe stwierdzenie nieuczciwego charakteru takiego warunku powinno mieć
z reguły skutek w postaci „przywrócenia” sytuacji prawnej i faktycznej konsumenta,
w jakiej znajdowałby się on w braku tego warunku (zob. wyrok z 21 grudnia 2016 r.
w spr. poł. C-154/15, C-307/15 i C-308/15, Francisco Gutiérrez Naranjo i Ana María
Palacios Martínez przeciwko Cajasur Banco i Banco Bilbao Vizcaya Argentaria SA
(BBVA)). Także w orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwaliło się stanowisko, że
konsekwencją stwierdzenia, iż dane postanowienie umowne ma charakter
niedozwolony w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c., jest działająca ex lege sankcja
bezskuteczności niedozwolonego postanowienia, połączona z przewidzianą
w art. 3851 § 2 k.c. zasadą związania stron umową w pozostałym zakresie
(zob. uchwałę z 29 czerwca 2007 r., III CZP 62/07, OSNC 2008, nr 7-8, poz. 87;
uchwałę składu siedmiu sędziów SN z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, OSNC 2021,
II CSKP 82/23
10
nr 9, poz. 56; wyroki SN: z 30 maja 2014 r., III CSK 204/13; z 1 marca 2017 r.,
IV CSK 285/16; z 24 października 2018 r., II CSK 632/17; z 8 lutego 2023 r.,
II CSKP 978/22).
W judykaturze wyjaśniono, że wymóg, zgodnie z którym warunek umowny
musi być wyrażony prostym i zrozumiałym językiem, powinien być rozumiany jako
nakazujący nie tylko, by dany warunek był zrozumiały dla konsumenta
z gramatycznego punktu widzenia, ale również, aby umowa przedstawiała w sposób
przejrzysty konkretne działanie mechanizmu wymiany waluty obcej, do którego
odnosi się ów warunek, a także związek między tym mechanizmem a mechanizmem
przewidzianym w innych warunkach dotyczących uruchomienia kredytu.
W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się przy tym, że postanowienia
umowne powinny być tak sformułowane, aby dostatecznie uważny i rozsądny
przeciętny konsument mógł nie tylko dowiedzieć się o możliwości wzrostu lub spadku
wartości waluty obcej, lecz był także w stanie oszacować, w oparciu o jednoznaczne
i zrozumiałe kryteria, konsekwencje ekonomiczne wypływające dla niego z tej umowy
(zob. np. wyroki: z 3 lutego 2022 r., II CSKP 459/22; z 26 stycznia 2023 r.,
II CSKP 875/22; z 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22; z 18 maja 2023 r.,
II CSKP 1164/22, z 13 lutego 2025 r., II CSKP 127/23).
W orzecznictwie przyjęto, że w celu zrealizowania przez bank obowiązków
informacyjnych co do ryzyka walutowego i kursowego, które wiąże się dla
konsumenta z zawarciem umów kredytowych indeksowanych do waluty obcej
(denominowanych w walucie obcej) nie jest wystarczające stwierdzenie w umowie,
że ryzyko związane ze zmianą kursu waluty ponosi kredytobiorca oraz odebranie od
niego oświadczenia, zawartego we wniosku o udzielenie kredytu, o standardowej
treści, iż został poinformowany o ponoszeniu ryzyka wynikającego ze zmiany kursu
waluty oraz przyjął do wiadomości i akceptuje to ryzyko. Istnieje obowiązek
ostrzegawczy instytucji finansowej, która, oferując kredyt powiązany z walutą obcą
kredytobiorcy, niejednokrotnie takiemu, który nie ma zdolności kredytowej do
zaciągnięcia kredytu złotowego, powinna dołożyć szczególnej staranności
w zakresie wyraźnego wyjaśnienia zagrożeń wiążących się z takim produktem
finansowym. Zachowanie informacyjne banku powinno polegać na poinformowaniu
klienta o zakresie ryzyka kursowego w sposób jednoznaczny i zrozumiale
II CSKP 82/23
11
unaoczniający konsumentowi, który z reguły posiada elementarną znajomość rynku
finansowego, że zaciągnięcie tego rodzaju kredytu jest bardzo ryzykowne, a efektem
może być obowiązek zwrotu kwoty wielokrotnie wyższej od pożyczonej mimo
dokonywania regularnych spłat (zob. wyrok TSUE z 14 marca 2019 r., C-118/17,
Zsuzsanna Dunai przeciwko ERSTE Bank Hungary Zrt, pkt 35;
wyrok SN z 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18, OSP 2021, nr 2, poz. 7).
Wbrew twierdzeniom skarżącego Sąd Okręgowy prawidłowo uznał, że
materiał dowodowy zebrany w niniejszej sprawie nie pozwala na stwierdzenie, iż
postanowienia umowy kredytowej, dotyczące klauzuli waloryzacyjnej zawarte
w § 1 ust. 3, 3A, § 7 i 11 ust 5 zostały indywidualnie uzgodnione pomiędzy stronami,
co w konsekwencji prawidłowo skutkowało uznaniem ich za abuzywne. Nie ulega
wątpliwości, że zakwestionowane postanowienia umowy kredytu kształtowały prawa
i obowiązki konsumentów (powodów) w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami,
rażąco naruszając ich interesy.
Argumentując swoje stanowisko Sąd drugiej instancji przytoczył wypowiedzi
Trybunału Sprawiedliwości UE, który w wyroku z 3 października 2019 r. (w sprawie
C-260/18, Kamil Dziubak i Justyna Dziubak przeciwko Raiffeisen Bank International
AG), wskazał, że „zgodnie z utrwalonym orzecznictwem celem przepisu art. 6
ust. 1 dyr. 93/13, a w szczególności drugiego członu zdania, nie jest unieważnienie
wszystkich umów zawierających nieuczciwe warunki, lecz zastąpienie formalnej
równowagi, jaką umowa ustanawia między prawami i obowiązkami stron umowy,
rzeczywistą równowagą pozwalającą na przywrócenie równości między nimi”, przy
czym uściślono, że „dana umowa musi co do zasady nadal obowiązywać bez zmian
innych niż wynikające ze zniesienia nieuczciwych warunków. O ile ten ostatni
warunek jest spełniony, dana umowa może, zgodnie z art. 6 ust. 1 dyr. 93/13, zostać
utrzymana w mocy, pod warunkiem, że zgodnie z przepisami prawa krajowego takie
utrzymanie w mocy umowy bez nieuczciwych postanowień jest prawnie możliwe, co
musi zostać zweryfikowane przy zastosowaniu obiektywnego podejścia”
(pkt 39 wyroku). Dalej w orzeczeniu tym wskazano wprawdzie na możliwość
unieważnienia umowy, jeżeli sąd krajowy uzna, że zgodnie z odpowiednimi
przepisami obowiązującego go prawa utrzymanie w mocy umowy bez zawartych
w niej nieuczciwych warunków nie jest możliwe. Art. 6 ust. 1 dyr. 93/13 zasadniczo
II CSKP 82/23
12
nie stoi bowiem na przeszkodzie jej unieważnieniu. Jest tak zwłaszcza w sytuacji,
gdyby unieważnienie klauzul zakwestionowanych przez kredytobiorców
doprowadziło nie tylko do zniesienia mechanizmu indeksacji oraz różnic kursów
walutowych, ale również - pośrednio - do zaniknięcia ryzyka kursowego, które jest
bezpośrednio związane z indeksacją przedmiotowego kredytu do waluty. Klauzule
dotyczące ryzyka wymiany określają natomiast główny przedmiot umowy kredytu, co
powoduje, że art. 6 ust. 1 dyr. 93/13 należy interpretować w ten sposób, iż nie stoi
on na przeszkodzie temu, aby sąd krajowy, po stwierdzeniu nieuczciwego charakteru
niektórych warunków umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej
i oprocentowanego według stopy procentowej bezpośrednio powiązanej ze stopą
międzybankową danej waluty, przyjął, zgodnie z prawem krajowym, że ta umowa nie
może nadal obowiązywać bez takich warunków z tego powodu, że ich usunięcie
spowodowałoby zmianę charakteru głównego przedmiotu umowy”
(pkt 43-45 wyroku).
Z kolei w wyroku z 29 kwietnia 2021 r. (w sprawie C-19/20, Bank BPH)
Trybunał Sprawiedliwości UE wyjaśnił, że „unieważnienie umowy nie może stanowić
sankcji przewidzianej w dyrektywie 93/13” (pkt 86) i dana umowa może zostać
utrzymana w mocy, jednak pod warunkiem, że zgodnie z przepisami prawa
krajowego takie utrzymanie w mocy umowy bez nieuczciwych postanowień jest
prawnie możliwe (pkt 83), przy czym jednocześnie zastrzeżono, że „art. 6 ust. 1
dyrektywy 93/13 nie stoi na przeszkodzie unieważnieniu umowy” (pkt 85,
z odwołaniem do w/w wyroku w sprawie C-260/18).
Trybunał w w/w wyroku (z 29 kwietnia 2021 r.) podtrzymał wcześniejsze
stanowisko, że celem art. 6 ust. 1 dyr. 93/13 nie jest unieważnienie wszystkich umów
zawierających nieuczciwe warunki, jednak zastrzegł, że umowa może zostać
utrzymana w mocy pod warunkiem, że zgodnie z przepisami prawa krajowego takie
utrzymanie w mocy umowy bez nieuczciwych postanowień jest prawnie możliwe.
Jedynym novum jest zastrzeżenie, że „unieważnienie umowy nie może zależeć od
wyraźnego żądania konsumentów, lecz wynikać z obiektywnego zastosowania przez
sąd krajowy kryteriów ustanowionych na mocy prawa krajowego” (pkt 83-90 wyroku).
II CSKP 82/23
13
Mając powyższe na uwadze i odnosząc się do stanowiska Sądu Okręgowego
co do uznania umowy kredytu w dalszym ciągu za obowiązującą, lecz wyrażoną
w złotych polskich i oprocentowaną stawką LIBOR, należy wskazać, że Sąd
Najwyższy w wyroku z 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18, wyjaśnił, iż
wyeliminowanie z umowy kredytu denominowanego do franka szwajcarskiego
abuzywnej klauzuli indeksacyjnej skutkuje nieważnością umowy oraz podkreślił, że
w sytuacji, gdy interes konsumenta przemawia za utrzymaniem umowy w mocy,
powinna być ona wykonywana jako umowa kredytu złotowego, z utrzymaniem jego
oprocentowania według stawki LIBOR.
Warto jednak w tym miejscu zaznaczyć, iż Sąd drugiej instancji dostrzegł, że
w orzecznictwie wskazuje się również, iż przy wyborze opcji stwierdzenia
nieważności umowy, która bez klauzuli niedozwolonej nie może dalej funkcjonować
w obrocie prawnym, albo opcji stwierdzenia ważności umowy, ale z zastrzeżeniem,
że w miejsce bezskutecznych postanowień waloryzacyjnych nie wchodzą żadne
dodatkowe postanowienia - decydujące znaczenie ma wola konsumenta. Sąd
Okręgowy związany był w niniejszej sprawie zakazem reformationis in peius, zatem,
przy braku apelacji powodów nie mógł stwierdzić nieważności umowy na tym etapie
postępowania.
Co do oczekiwania pozwanego zastąpienia abuzywnego postanowienia
umowy średnim kursem NBP na podstawie art. 65 § 2 w zw. z art. 358 § 2 k.c.,
zwrócić należy uwagę, że w - wiążącej wszystkie składy Sądu Najwyższego
- uchwale pełnego składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z 25 kwietnia 2024 r.,
III CZP 25/22 stwierdzono, że w razie uznania, że postanowienie umowy kredytu
indeksowanego lub denominowanego odnoszące się do sposobu określania kursu
waluty obcej stanowi niedozwolone postanowienie umowne i nie jest wiążące,
w obowiązującym stanie prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego postanowienia
zajmuje inny sposób określenia kursu waluty obcej wynikający z przepisów prawa
lub zwyczajów (pkt 1 uchwały).
Nie doszło również do naruszenia przez Sąd Rejonowy art. 411 pkt 1 k.c.
Prawidłowo jako podstawę żądań strony powodowej Sąd Rejonowy wskazał
art. 410 § 2 k.c. w zw. z art. 405 k.c. Wpłaty ponad świadczenie obliczone od wartości
II CSKP 82/23
14
kredytu wyrażonej w złotówkach z oprocentowaniem wynikających z § 1 ust. 8
w zw. z § 10 ust. 1 umowy stanowiły nienależne świadczenia w rozumieniu
art. 410 k.c. W świetle § 2 tego przepisu świadczenie jest nienależne, jeżeli ten, kto
je spełnił, nie był w ogóle zobowiązany lub nie był zobowiązany względem osoby,
której świadczył, albo jeżeli podstawa świadczenia odpadła lub zamierzony cel
świadczenia nie został osiągnięty, albo jeżeli czynność prawna zobowiązująca do
świadczenia była nieważna i nie stała się ważna po spełnieniu świadczenia. Zgodnie
zaś z art. 405 k.c. kto bez podstawy prawnej uzyskał korzyść majątkową kosztem
innej osoby, obowiązany jest do wydania korzyści w naturze, a gdyby to nie było
możliwe, do zwrotu jej wartości. Przepis ten ma zgodnie z art. 410 § 1 k.c.
zastosowanie do świadczenia nienależnego. Powodowie, spłacając kredyt
w wysokości, wynikającej z klauzul abuzywnych, nie mieli wiedzy, że nie byli do tego
zobowiązani. Dopiero rozstrzygnięcie sądu w tym zakresie potwierdziło bowiem
występowanie klauzul abuzywnych w łączącej strony umowie.
Nieuzasadnione są twierdzenia skarżącego dotyczące naruszenia
art. 411 pkt 4 k.c. w zw. z art. 410 § 2 k.c. Należy zauważyć, że art. 411 pkt 4 k.c.
dotyczy zwrotu świadczenia spełnionego przed terminem wymagalności roszczenia,
w sytuacji, gdy istnieje podstawa prawna spełnienia świadczenia. Jest to
podyktowane względami praktycznymi, nie byłoby bowiem celowe domaganie się
zwrotu kwoty, która z chwilą nadejścia terminu wymagalności roszczenia i tak
musiałaby być świadczona. Regulacja ta nie odnosi się natomiast do roszczeń
kondykcyjnych (np. condictio indebiti), gdy podstawa spełnienia świadczenia nie
istniała (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 30 czerwca 2022 r., II CSKP 656/22
i postanowienie Sądu Najwyższego z 1 kwietnia 2025 r., I CSK 910/24).
Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 111 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 1
w zw. z art. 5 ust. 2 pkt 7 pr.bank., należy wskazać, że kurs walut obcych ogłaszany
przez bank na podstawie art. 111 ust. 1 pkt 4 pr.bank. wiąże klientów banku przy
dokonywaniu z bankiem czynności prawnych w okresie od ogłoszenia kursu do
ogłoszenia nowego kursu. Istotne jest tu jednak to, że nie można umową związać
konsumenta kursami, które dopiero zostaną ogłoszone, a orzecznictwo jednolicie
uznaje takie związanie przyszłym kursem za niedozwolone (zob. wyrok SN
z 25 czerwca 2025 r., II CSKP 496/23).
II CSKP 82/23
15
Z tych przyczyn Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji, na podstawie
art. 39814 k.p.c.
O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono zgodnie z art. 98 § 1, 11 i 3
w zw. z § 2 pkt 6, § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia
22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych.
Ireneusz Kunicki
Krzysztof Wesołowski Marcin Trzebiatowski
(M.M.)
[SOP]
