II CSKP 81/23
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
8 kwietnia 2025 r.
SSN Dariusz Zawistowski (przewodniczący)
SSN Agnieszka Piotrowska
SSN Roman Trzaskowski (sprawozdawca)
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 8 kwietnia 2025 r. w Warszawie
skarg kasacyjnych J.M. i Bank w W.
od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie
z 23 listopada 2021 r., I ACa 625/21,
w sprawie z powództwa J. M.
przeciwko Bank w W.
o ustalenie i zapłatę,
1) oddala skargę kasacyjną pozwanego;
2) uchyla zaskarżony wyrok w części uwzględniającej apelację
pozwanego i rozstrzygającej o kosztach postępowania
apelacyjnego (punkty I i III) i w tym zakresie przekazuje sprawę
Sądowi Apelacyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania
i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.
Agnieszka Piotrowska
Dariusz Zawistowski
Roman Trzaskowski
(K.L.)
II CSKP 81/23
2
UZASADNIENIE
Pozwem z dnia 24 kwietnia 2020 r. powódka J.M. wniosła o zasądzenie od
Bank w W. (A.) na jej rzecz kwot 47.696,46 zł oraz 32.018,13 CHF wraz z odsetkami
ustawowymi za opóźnienie od dnia wniesienia pozwu do dnia zapłaty, w
uzasadnieniu roszczenia podnosząc nieważność umowy kredytu zawartej z
poprzednikiem prawnym powoda. Ewentualnie żądała zasądzenia od pozwanego na
jej rzecz kwot 13.977,85 zł oraz 11.380,75 CHF wraz z odsetkami ustawowymi za
opóźnienie od dnia wniesienia pozwu do dnia zapłaty, ze względu na stosowanie
przez pozwanego bliżej oznaczonych niedozwolonych klauzul umownych i w
konsekwencji konieczność ich pominięcia. Pismem z dnia 4 sierpnia 2020 r. powódka
dokonała modyfikacji (rozszerzenia) powództwa, w ten sposób, że obok roszczenia
głównego wniosła o ustalenie, że umowa o kredyt hipoteczny nr […] zawarta w dniu
23 stycznia 2007 r. jest nieważna w całości. Jednocześnie powódka podtrzymała
żądanie pozwu w całości.
Wyrokiem z dnia 13 maja 2021 r. Sąd Okręgowy w Warszawie ustalił, że
umowa o kredyt hipoteczny nr […] z dnia 22 stycznia 2007 r. zawarta między
powódką J.M. a poprzednikiem prawnym pozwanego Bank w W. (A.) - Oddział w P.
(dalej – „Bank”) jest nieważna (pkt I), zasądził od pozwanego na rzecz powódki kwoty
47.696,46 zł i 32.018,13 CHF wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia
17 czerwca 2020 r. do dnia zapłaty (pkt II), oddalił powództwo w pozostałym zakresie
(pkt III) oraz rozstrzygnął o kosztach (pkt IV).
Wyrokiem z dnia 23 listopada 2021 r. Sąd Apelacyjny w Warszawie, po
rozpoznaniu sprawy w następstwie apelacji pozwanego, w punkcie pierwszym (I)
zmienił wyrok Sądu Okręgowego w punkcie drugim częściowo w ten sposób, że
oddalił powództwo o zasądzenie odsetek ustawowych za opóźnienie od kwot w nim
określonych za okres od dnia 17 czerwca 2020 r. do dnia 27 kwietnia 2021 r. i od
dnia 26 października 2021 r. do dnia zapłaty oraz w ten sposób, że zastrzegł, iż
zapłata przez Bank na rzecz powódki kwot w nim określonych nastąpi
za jednoczesnym zaoferowaniem przez powódkę na rzecz Banku kwoty
II CSKP 81/23
3
290.193,02 zł, w punkcie drugim (II) oddalił apelację w pozostałej części, a w punkcie
trzecim (III) orzekł o kosztach.
Okoliczności sprawy istotne na obecnym etapie postępowania –
z uwzględnieniem utrwalonego orzecznictwa Sądu Najwyższego dotyczącego
kredytów indeksowanych do waluty obcej (denominowanych w takiej walucie) oraz
treści zarzutów kasacyjnych – przedstawiały się następująco:
W dniu 29 listopada 2006 r. powódka zwróciła się do Banku, w którym
pracowała na stanowisku niezwiązanym z udzielaniem kredytów walutowych (jej
wiedza na temat ryzyka walutowego była większa niż przeciętna), o udzielenie
kredytu w kwocie 295.000 zł z przeznaczeniem na zakup nieruchomości oraz inny
cel mieszkaniowy, wskazując we wniosku kredytowym jako walutę CHF. Decyzją
kredytową z dnia 19 stycznia 2007 r. Bank przyznał jej kredyt w wysokości
280.000 zł, po czym odebrał od niej oświadczenie („Oświadczenie”), w którego treści
wskazano ogólnie m.in., że:
- kredytobiorca został zapoznany - i jest ich świadomy – z ryzykiem zmiany
stopy procentowej oraz ryzykiem wahań kursu waluty indeksacji kredytu, mającymi
wpływ na wysokość jego zobowiązania i wysokość rat spłaty kredytu;
- saldo kredytu wyrażone jest w walucie obcej;
- kredyt zostanie wypłacony w złotych na zasadach opisanych w regulaminie,
w związku z czym mogą pojawić się różnice kursowe;
- raty kredytu wyrażone są w walucie obcej i podlegają spłacie w złotych na
zasadach określonych w regulaminie;
- prowizja od udzielenia kredytu, obliczana na podstawie kwoty kredytu
w walucie obcej na zasadach opisanych w regulaminie, wyrażona jest docelowo
w złotych.
W dniu 23 stycznia 2007 r. między powódką a Bankiem została zawarta
umowa kredytu hipotecznego nr […] („Umowa”), której integralną częścią był
regulamin kredytu hipotecznego udzielanego przez […] S.A. („Regulamin”) i w której
postanowiono m.in., że:
II CSKP 81/23
4
- kredyt jest indeksowany do waluty obcej CHF (§ 2 ust. 1 zd. 1 Umowy), przy
czym Bank zobowiązuje się oddać do dyspozycji kredytobiorcy kwotę w złotych, która
stanowi równowartość 120.913,76 CHF (§ 2 ust. 1 zd. 2 Umowy), obliczoną według
zasad opisanych w Regulaminie (§ 2 ust. 1 zd. 3 Umowy);
- kredyt przeznaczony jest na nabycie własnościowego spółdzielczego prawa
do bliżej oznaczonego lokalu mieszkalnego oraz refinansowanie kosztów
poniesionych na jego zakup (§ 2 ust. 2 zd. 1 Umowy);
- okres kredytowania wynosi 360 miesięcy (§ 2 ust. 3 Umowy);
- kredyt oprocentowany jest według zmiennej stopy procentowej, ustalanej
jako suma stopy referencyjnej LIBOR 3M (CHF) oraz stałej marży Banku
w wysokości 0,75 punktów procentowych i ulegającej zmianie w zależności od
zmiany tej stopy referencyjnej (§ 3 Umowy);
- raty kredytu oraz inne należności związane z kredytem pobierane są
z rachunku bankowego wskazanego w treści pełnomocnictwa, stanowiącego
załącznik do Umowy, a kredytobiorca zobowiązany jest do utrzymywania
wystarczających środków na ww. rachunku, uwzględniając możliwe wahania
kursowe w przypadku kredytów indeksowanych do waluty obcej (§ 6 ust. 6 Umowy);
- zabezpieczenie spłaty kredytu wraz z odsetkami i innymi należnościami
wynikającymi z Umowy stanowi (m.in.) hipoteka kaucyjna do kwoty stanowiącej
równowartość w złotych 200% kwoty kredytu obliczonej na podstawie kursu
sprzedaży zgodnie z Tabelą obowiązującą w dniu sporządzenia oświadczenia Banku
o udzieleniu kredytu, ustanowiona na rzecz Banku na prawie, którego zakup był
kredytowany (§ 7 ust. 1 Umowy).
W Regulaminie, który miał zastosowanie w zakresie nieuregulowanym
Umową (§ 15 ust. 1 Umowy), postanowiono m.in., że:
- kredyt indeksowany do waluty obcej oznacza kredyt oprocentowany według
stopy procentowej, opartej na stopie referencyjnej, dotyczącej waluty innej niż złote,
którego wypłata oraz spłata odbywa się w złotych w oparciu o kurs waluty obcej do
złotych, według Tabeli (§ 2 pkt 2 Regulaminu);
II CSKP 81/23
5
- Tabela oznacza tabelę kursów walut obcych obowiązującą w Banku
(§ 2 pkt 12 Regulaminu);
- kredyt udzielony jest w złotych (§ 4 ust. 1 zd. 1 Regulaminu); Bank udziela
kredytu indeksowanego do waluty obcej na wniosek (§ 4 ust. 1 zd. 2 Regulaminu),
w którym wnioskodawca wnioskuje o kwotę kredytu wyrażoną w złotych,
z zaznaczeniem, iż wniosek dotyczy kredytu indeksowanego do waluty obcej
(§ 4 ust. 1 zd. 3 Regulaminu); w takim razie kwota kredytu w umowie zostaje ustalona
w walucie obcej na podstawie kursu kupna zgodnie z tabelą obowiązującą w dniu
sporządzenia umowy (§ 4 ust. 1 zd. 4 Regulaminu);
- w przypadku kredytów indeksowanych do waluty obcej, wypłata kredytu
następuje w złotych według kursu nie niższego niż kurs kupna zgodnie z Tabelą
obowiązującą w momencie wypłaty środków z kredytu (§ 7 ust. 4 zd. 1 Regulaminu);
- raty spłaty kredytu pobierane są z rachunku bankowego kredytobiorcy,
prowadzonego w złotych, wskazanego w umowie (§ 9 ust. 1 Regulaminu);
w przypadku kredytów indeksowanych do waluty obcej: 1) raty kredytu podlegające
spłacie wyrażone są w walucie obcej i w dniu wymagalności raty kredytu pobierane
są z rachunku bankowego, o którym mowa w ust. 1, według kursu sprzedaży zgodnie
z tabelą obowiązującą w Banku na koniec dnia roboczego poprzedzającego dzień
wymagalności raty spłaty kredytu; 2) jeśli dzień wymagalności raty kredytu przypada
na dzień wolny od pracy, stosuje się kurs sprzedaży zgodnie z tabelą obowiązującą
w Banku na koniec ostatniego dnia roboczego poprzedzającego dzień wymagalności
raty spłaty kredytu (§ 9 ust. 2 Regulaminu);
- Bank, na wniosek kredytobiorcy, może wyrazić zgodę na zmianę waluty
kredytu, z zastrzeżeniem postanowień ust. 2-4 (§ 14 ust. 1 Regulaminu);
- w przypadku postawienia kredytu indeksowanego do waluty obcej w stan
wymagalności, Bank dokonuje zamiany waluty kredytu na złote według
kursu sprzedaży zgodnie z aktualną Tabelą obowiązująca w Banku
(§ 21 ust. 3 Regulaminu).
W ramach późniejszych zmian Regulaminu Bank dokonał (m.in.)
uszczegółowienia zapisów dotyczących wyznaczania kursów wymiany walut
CHF/PLN.
II CSKP 81/23
6
W lipcu 2009 r. Bank wprowadził możliwość spłaty rat kredytu indeksowanego
do waluty obcej bezpośrednio w walucie obcej, a mocą Aneksu nr 1 z dnia 7 stycznia
2013 r. strony postanowiły, że spłata kredytu następować będzie w CHF.
W procesie zawierania umowy powódce nie wyjaśniono, czym jest tabela
kursów walut ani w jaki sposób następuje przeliczenie kwoty kredytu w złotych
polskich na CHF; nie wytłumaczono jej znaczenia spreadu ani skąd wynika kurs
kupna i sprzedaży. W zakresie ryzyka zwracano uwagę jedynie na możliwą zmianę
wysokości rat, nie wskazywano zaś na wpływ wahań kursu na wysokość salda ani
na możliwą skalę ryzyka. Pracownik Banku zapewniał powódkę o korzyściach
proponowanej jej oferty, w tym powołując się na okoliczność, że sam również
zaciągnął taki kredyt. Powódka nie znała kursu wypłaty kredytu. Zawierając umowę,
działała w dobrej wierze, wierząc, że także Bank, będący równocześnie jej
pracodawcą, działa uczciwie. Nie miała możliwości negocjowania zapisów umowy,
z wyjątkiem kwoty prowizji.
W okresie od stycznia 2010 r. do grudnia 2012 r. włącznie, powódka dokonała
na rzecz Banku spłaty kwoty 47.696,46 zł, a w okresie od stycznia 2013 r. do kwietnia
2020 r. włącznie - kwoty 32.018,13 CHF.
Sądy obu instancji były w zasadzie zgodne co do oceny dochodzonych przez
powódkę roszczeń. W zakresie istotnym na obecnym etapie postępowania Sąd
Apelacyjny przyjął, że:
- powódka ma interes prawny w żądaniu ustalenia nieważności Umowy
(w szczególności eliminuje to niepewność prawną co do całego stosunku prawnego,
w tym co do obowiązku zapłaty przyszłych rat, i umożliwi domaganie się wykreślenia
hipoteki);
- kształt umowy w części dotyczącej klauzul waloryzacyjnych (zasady
indeksacji i jej warunków) nie był indywidualnie negocjowany, o czym świadczy już
wykorzystanie przez Bank wzorca umowy, a czemu nie przeczy okoliczność wyboru
przez powódkę samego rodzaju kredytu;
- kluczowe znaczenie w sprawie ma to, iż na kredytobiorcę zostało w Umowie
kredytowej nałożone praktycznie nieograniczone ryzyko kursowe w sposób
całkowicie asymetryczny - w całości obciążało kredytobiorcę, rażąco naruszając jego
II CSKP 81/23
7
interesy; nie zmieniałoby tego przyznanie mu możliwości spłaty kredytu w walucie
indeksacji mocą Aneksu czy mocą nowelizacji Prawa bankowego ani zastosowanie
art. 358 k.c.;
- uznanie spornych postanowień za określające świadczenia główne stron nie
wyłącza kontroli abuzywności, ponieważ mimo językowej czytelności nie zostały one
sformułowane w sposób jasny; ani na etapie informacji przedkontraktowej, ani
w samych rozwiązaniach umownych nie doszło do transparentnego zdefiniowania
zasad ustalenia przyszłych obciążeń w złotych polskich;
- powódka nie miała też świadomości stopnia ryzyka walutowego, gdyż Bank
nie uczynił zadość ponadstandardowemu obowiązkowi informacyjnemu w tym
zakresie: ani w Umowie, ani w Regulaminie nie ma informacji, że ryzyko kursowe,
które bierze na siebie kredytobiorca, jest w zasadzie nieograniczone i uderza
w kredytobiorcę podwójnie - wraz ze wzrostem kursu CHF rosną nie tylko raty, ale
zmienia się saldo kredytu; Oświadczenie zaś miało charakter wzorca o charakterze
blankietowym i nie mogło stanowić miarodajnego dowodu pouczenia jej
o rzeczywistym zakresie ryzyka walutowego obciążającym ją w związku z Umową;
ogólne informacje o wzroście kosztów kredytu przy wahaniach kursowych nie
obrazowały skali niebezpieczeństw mogących być następstwem zmiany wartości
waluty w wieloletnim okresie dla rzeczywistej wartości zobowiązania w walucie
wykonywania umowy;
- możliwość przewalutowania kredytu została uzależniona od spełnienia
zastrzeżonych umownie oraz regulaminowo warunków i wymagała uzyskania
każdorazowo zgody Banku; także w tym wypadku wyznacznikiem zobowiązań
konsumenta byłyby klauzule oparte na tabelach własnych Banku;
- niedozwolony – nietransparentny oraz naruszający dobre obyczaje i interesy
konsumenta – był także sam sposób indeksacji polegający na stosowaniu kursu
waluty kształtowanego dowolnie przez Bank w jego tabelach kursowych;
- eliminacja z Umowy spornych postanowień prowadzi do jej upadku
(nieważności); usunięcie klauzul indeksacyjnych i uznanie kredytu za złotowy
skutkowałoby zaniknięciem ryzyka kursowego, prowadząc do niedopuszczalnego
przekształcenia umowy kredytu walutowego w inny rodzaj kredytu, niezgodnie z wolą
II CSKP 81/23
8
obu stron wyrażoną w dacie zawarcia umowy; wyeliminowanie samej tylko klauzuli
odwołującej się do kursu kupna waluty czyniłoby wadliwym pierwsze przeliczenie
i tym samym wielkości ustalone w harmonogramie; z kolei brak oznaczenia
właściwego kursu sprzedaży przekreślałby rozliczenie wpłat ratalnych; w obu
wypadkach wykonanie Umowy wymagałby jej uzupełnienia o dodatkowe
rozwiązania, co może nastąpić tylko w przypadku, w którym usunięcie nieuczciwego
postanowienia umownego, wbrew woli konsumenta, zobowiązywałoby sąd do
unieważnienia umowy jako całości, narażając go tym samym na szczególnie
szkodliwe skutki; in casu zaś powódka nie godziła się na utrzymanie umowy w mocy,
co wynika z oświadczenia złożonego na rozprawie przed Sądem Okręgowym w dniu
13 kwietnia 2021 r., w którym zakomunikowała, że nie potwierdza niedozwolonych
postanowień i domaga się stwierdzenia nieważności Umowy;
- jeżeli umowa kredytu stała się trwale bezskuteczna (nieważna), świadczenia
spełnione na jej podstawie powinny być postrzegane jako świadczenia nienależne
w rozumieniu art. 410 § 2 k.c.;
- na przeszkodzie uwzględnieniu powództwa nie stał art. 411 pkt 2 k.c.,
ponieważ dotyczy przypadków spełnienia świadczenia przez podmioty mające
jedynie moralny obowiązek świadczenia, np. wynikający z relacji rodzinnych, nie zaś
każdej sytuacji, gdy doszło do spełnienia świadczenia mimo braku podstawy prawnej
(na podstawie nieważnej umowy); nie ma też potrzeby odwoływania się do tego
przepisu, skoro Bankowi służą instrumenty prawne np. potrącenie, za pomocą
których może dochodzić od powódki zwrotu przekazanych jej środków pieniężnych,
co przemawia też za odrzuceniem tezy o sprzeczności rozstrzygnięcia
uwzględniającego powództwo z konstytucyjnymi zasadami proporcjonalności
i pewności prawa.
Z drugiej strony Sąd odwoławczy uznał za dopuszczalny i skuteczny
podniesiony przez pozwanego w toku postępowania apelacyjnego procesowy zarzut
zatrzymania świadczenia do czasu zaoferowania zwrotu świadczenia w postaci
wypłaconego kredytu, przy powołaniu się na pozaprocesowe oświadczenie
przesłane powódce przez należycie umocowanego pełnomocnika Banku w piśmie
z dnia 5 października 2021 r., doręczonym najpóźniej w dniu 26 października 2021 r.
II CSKP 81/23
9
Roszczenie Banku nie było przedawnione, gdyż powódka złożyła oświadczenie
skutkującego stwierdzeniem upadku umowy w dniu 13 kwietnia 2021 r. Sąd przyjął
też, że złożenie przez Bank oświadczenia o skorzystaniu z prawa zatrzymania
traktować należy jako wezwanie do zapłaty, co czyni żądanie pozwanego
wymagalnym.
Sąd odwoławczy skorygował rozstrzygnięcie Sądu pierwszej instancji co do
odsetek, uznając, że mogą być one naliczane dopiero od dnia 28 kwietnia 2021 r.,
tj. od upływu dwóch tygodni od złożenia przez powódkę oświadczenia, w wyniku
którego Umowa stała się trwale bezskuteczna (oświadczenia z dnia 13 kwietnia
2021 r.). Zwrócił przy tym uwagę, że przyjęta przez powódkę konstrukcja roszczeń
dopuszczała utrzymanie Umowy i dopiero w toku przesłuchania na rozprawie
powódka dała wyraz z jednej strony - świadomości skutków występowania w Umowie
postanowień abuzywnych związanych z upadkiem Umowy, a z drugiej - potwierdziła
wolę rozliczenia przy stwierdzeniu nieważności Umowy. Podkreślił ponadto, że
zgodnie z orzecznictwem skuteczne złożenie oświadczenia o skorzystaniu przez
stronę z prawa zatrzymania wzajemnego świadczenia pieniężnego wyłącza
opóźnienie w spełnieniu tego świadczenia. W związku z tym przyjął, że powódce nie
mogą być przyznane odsetki od dnia 26 października 2021 r.
Skargi kasacyjne od wyroku Sądu Apelacyjnego wniosły obie strony. Pozwany
zaskarżył go w części: zmieniającej zaskarżony wyrok częściowo w ten sposób, że
zapłata przez Bank na rzecz powódki kwot określonych w punkcie drugim wyroku
Sądu Okręgowego w Warszawie z dnia 13 maja 2021 r., III C 963/20 nastąpi
za jednoczesnym zaoferowaniem przez powódkę na rzecz Banku kwoty
290.193,02 zł (pkt I zd. 2), oddalającej apelację w pozostałej części (pkt II) oraz
rozstrzygającej o kosztach (pkt III). Zarzucił naruszenie prawa materialnego,
tj. art. 3851 § 1 w związku z art. 3851 § 1 zd. 2 k.c. i z art. 4 ust. 2 dyrektywy Rady
93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach
konsumenckich (Dz. Urz. WE L 95 z dnia 21 kwietnia 1993 r., s. 29 ze zm.; polskie
wydanie specjalne Dz. Urz.UE: rozdział 15, t. 2, s. 288 z późniejszymi
sprostowaniami; dalej: „dyrektywa 93/13”), art. 3851 § 1 zd. 2 k.c. w związku
z art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13, art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 w związku z art. 69 ust. 3
ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Prawo bankowe (w dacie zawarcia Umowy tekst
II CSKP 81/23
10
jedn. Dz. U. z 2002 r., Nr 72, poz. 665 ze zm.; dalej – „Prawo bankowe”), z art. 65
i z art. 358 § 2 k.c., art. 3851 § 2 k.c. w związku z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13,
art. 58 § 1 w związku z art. 3531 k.c. i z art. 69 Prawa bankowego
oraz art. 58 § 3 k.c., art. 189 k.p.c., art. 410 § 1 i § 2 w związku z art. 405 k.c.
oraz art. 411 ust. 2 k.c. oraz art. 496 w związku z art. 497, z art. 455
i z art. 481 § 1 k.c. Wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w zaskarżonej części,
jak również o uchylenie w części poprzedzającego go wyroku Sądu Okręgowego
z dnia 13 maja 2021 r., tj. w zakresie punktu I, II. oraz IV i orzeczenie co do istoty
sprawy przez oddalenie powództwa w zaskarżonej części z uwagi na oczywistą
zasadność przywołanej w skardze kasacyjnej podstawy naruszenia prawa
materialnego, ewentualnie – o uchylenie zaskarżonego wyroku w zaskarżonej
części, jak również o uchylenie w części poprzedzającego go wyroku Sądu
Okręgowego z dnia 13 maja 2021 r., tj. w zakresie punktu I, II. oraz IV, oraz
o przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu w Warszawie do ponownego
rozpoznania w zaskarżonym zakresie, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego
wyroku w zaskarżonej części oraz o przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu
w Warszawie do ponownego rozpoznania w zaskarżonym zakresie, w każdym zaś
przypadku – o zasądzenie od powódki na rzecz pozwanego kosztów postępowania.
Powódka zaskarżyła wyrok Sądu Apelacyjnego w części zmieniającej wyrok
Sądu pierwszej instancji w punkcie drugim częściowo przez oddalenie powództwa
o zasądzenie odsetek ustawowych za opóźnienie od kwot w nim określonych
za okres od dnia 17 czerwca 2020 r. do dnia 27 kwietnia 2021 r. i od dnia
26 października 2021 r. do dnia zapłaty oraz w ten sposób, że zapłata przez Bank na
rzecz powódki kwot w nim określonych nastąpi za jednoczesnym zaoferowaniem
przez powódkę na rzecz Banku kwoty 290.193,02 zł (pkt I wyroku). Zarzuciła
naruszenie prawa materialnego, tj. art. 58 § 1 i 2 w związku z art. 3531
i art. art. 3851 k.c., art. 3851 k.c., art. 455 k.c., art. 481 § 1 k.c., art. 69 Prawa
bankowego w związku z art. 487 § 2 k.c., art. 120 § 1 w związku z art. 455
i z art. 117 § 21 k.c. oraz art. 496 związku z art. 497 k.c. Wniosła o uchylenie
pkt I zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie i orzeczenie co do istoty
sprawy przez zasądzenie od pozwanego na jej rzecz odsetek ustawowych za
opóźnienie od zasądzonych kwot 47.696, 46 zł oraz 32.018,13 CHF za okres od dnia
II CSKP 81/23
11
17 czerwca 2020 r. do dnia 27 kwietnia 2021 r. i od dnia 26 października 2021 do
dnia zapłaty, jak również orzeczenie, że zapłata przez Bank na rzecz powódki kwot
47.696,46 zł oraz 32.018,13 CHF nastąpi bez jednoczesnego zaoferowania przez
nią na rzecz Banku kwoty 290.193,02 zł.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Pierwszoplanowe znaczenie dla oceny zasadności skargi kasacyjnej
pozwanego mają zarzuty zmierzające do podważenia oceny Sądu Apelacyjnego, że
postanowienia określane przez Bank mianem „klauzul ryzyka walutowego” miały
charakter niedozwolony, a ich wyeliminowanie prowadzi do upadku Umowy.
Zdaniem skarżącego klauzule te były sformułowane w sposób jednoznaczny –
zostały wyrażone prostym i zrozumiałym językiem - co wyklucza ich kontrolę na
podstawie art. 3851 k.c. (zarzuty naruszenia art. 3851 § 1 w związku z art. 3851 § 1
zd. 2 k.c. i z art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13, art. 3851 § 1 zd. 2 k.c. w związku
z art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13), a nawet gdyby takiej kontroli podlegały, nie spełniają
przesłanek uznania ich za niedozwolone postanowienia umowne (zarzuty naruszenia
art. 3851 § 1 w związku z art. 3851 § 1 zd. 2 k.c. i z art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13,
art. 3851 § 1 i 2 k.c., art. 3851 § 1 i 2 k.c.). Ponadto, wbrew stanowisku Sądów,
stwierdzenie niedozwolonego (nieuczciwego) charakteru całego mechanizmu
indeksacji zastosowanego w Umowie nie prowadzi do jej upadku, lecz powinno
prowadzić do uznania, że kredyt jest kredytem złotowym, oprocentowanym według
sumy stawki referencyjnej WIBOR charakterystycznej dla zobowiązań w walucie
polskiej oraz marży banku (zarzut naruszenia art. 3851 § 2 k.c. w związku
z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13).
Zarzuty tego rodzaju były już wielokrotnie rozpatrywane przez Sąd Najwyższy,
co uzasadnia odwołanie się do jego dorobku orzeczniczego, zasługującego na pełną
aprobatę. Należy zatem przypomnieć, że w orzecznictwie tego Sądu wielokrotnie
wyjaśniano już, jakie przesłanki muszą być spełnione, aby można było przyjąć, że
konsument został należycie poinformowany o ryzyku walutowym związanym
z zaciągnięciem kredytu indeksowanego do waluty obcej czy denominowanego w tej
walucie, co wskazywałoby na jednoznaczność postanowienia wprowadzającego to
ryzyko i wykluczało jego kontrolę pod kątem abuzywności, zważywszy, iż chodzi
II CSKP 81/23
12
o postanowienie określające świadczenie główne (por. art. 3851 § 1 zd. 2 k.c.).
W szczególności zastrzegał m.in., że ogólne pouczenie konsumenta, iż wahania
kursów waluty obcej, do której kredyt jest denominowany/indeksowany, wpłyną na
wysokość salda kredytu oraz wysokość raty kapitałowo-odsetkowej wyrażonej
w walucie krajowej, jest niewystarczające dla stwierdzenia, że bank udzielił
kredytobiorcy konsumentowi wystarczającej informacji (por. wyroki Sądu
Najwyższego z dnia 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18, niepubl., z dnia 10 maja
2022 r., II CSKP 285/22, z dnia 13 maja 2022 r., II CSKP 293/22, niepubl,
z dnia 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22, z dnia 24 czerwca 2022 r., II CSKP 10/22,
niepubl., z dnia 8 listopada 2022 r., II CSKP 1153/22, niepubl., z dnia 20 lutego
2023 r., II CSKP 809/22, niepubl., z dnia 28 lutego 2023 r., II CSKP 763/22, niepubl.
i z dnia 25 października 2023 r., II CKSP 820/23). Kryteria te zostały
uszczegółowione w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 13 maja 2022 r.,
II CSKP 464/22, gdzie wskazano, że kluczowe znaczenie ma uświadomienie
konsumentowi, iż silna deprecjacja waluty krajowej może pociągać za sobą
konsekwencje trudne do udźwignięcia przez konsumenta. Zdaniem Sądu prawidłowa
informacja powinna uwzględniać kilka istotnych elementów. Przede wszystkim
uświadamiać konsumentowi - wyraźnie i z należytą powagą - że ryzyko silnej
deprecjacji jest trudne do oszacowania w perspektywie długookresowej (in casu
Umowa była zawarta na 30 lat) i nie powinno być lekceważone (pozostaje realne).
Wymaganiu temu nie czyni zadość np. podawanie „uspokajających” informacji
o historycznych wahaniach waluty indeksacji w okresie nieproporcjonalnym do
przewidywanego czasu trwania umowy kredytu, które może wręcz usypiać czujność
kredytobiorcy, wywołując wrażenie o jedynie hipotetycznym charakterze zagrożeń.
Istotne jest również zwrócenie uwagi na powagę tego zagrożenia w aspekcie
możliwego rozmiaru deprecjacji waluty krajowej, a w szczególności podkreślenie, że
może być ona gwałtowna i drastyczna (przekraczać nawet kilkadziesiąt procent),
z uwzględnieniem sytuacji majątkowej konkretnego konsumenta, decydującej o tym,
jaki stopień deprecjacji waluty indeksacji przekraczać będzie granice jego zdolność
do spłacania kredytu. Wymagana w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii
Europejskiej informacja co do tego, że konsekwencje silnej deprecjacji mogą być
trudne do udźwignięcia dla konsumenta, nie powinna ograniczać się do ogólnego
II CSKP 81/23
13
stwierdzenia o jej wpływie na wysokość zadłużenia czy nawet rat, ale obrazować ów
wpływ konkretnymi wyliczeniami. Konsument powinien być też uświadomiony, że
deprecjacja taka może powodować utratę zdolności do spłaty kredytu, z czym wiąże
się poważne ryzyko utraty nieruchomości – stanowiącej częstokroć miejsce
zamieszkania konsumenta - obciążonej hipoteką zabezpieczającą spłatę kredytu.
Jeżeli Umowa przewiduje mechanizmy ograniczające czy łagodzące ryzyko
kursowe, konsument powinien być też odrębnie poinformowany o zasadzie ich
działania (np. czy może żądać przewalutowania kredytu) i krokach, które powinien
podjąć w celu skorzystania z nich (por. też wyrok Sądu Najwyższego z dnia
19 stycznia 2024 r., II CSKP 874/22, niepubl.). W tym kontekście Sąd Najwyższy
podkreślał też, że nawet przestrzeganie przez bank obowiązującego w dacie
zawarcia umowy standardu wynikającego z rekomendacji S Komisji Nadzoru
Bankowego dotyczącej dobrych praktyk w zakresie ekspozycji kredytowych
zabezpieczonych hipotecznie wydanej w 2006 r., nie wyklucza oceny, iż bank nie
udzielił konsumentowi należytej informacji, a ocena ta może przesądzać
nietransparentność klauzuli ryzyka walutowego (por. np. wyroki Sądu Najwyższego
z dnia 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22 i z dnia 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22
i z dnia 25 października 2023 r., II CKSP 820/23, postanowienie Sądu Najwyższego
z dnia 30 września 2022 r., I CSK 2071/22, niepubl. i tam przywoływane orzeczenia).
Natomiast w wyroku z dnia 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22, sięgając również do
orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, Sąd Najwyższy
stwierdził, że ryzyko kursowe towarzyszące umowom pożyczki (kredytu) zawieranym
na bardzo długi czas jest na tyle poważne, że jeżeli ma nim być w całości obciążony
pożyczkobiorca (kredytobiorca), to niezbędne jest przedstawienie mu nie tylko
danych z okresu, kiedy nie miały miejsca zdarzenia powodujące istotne wahania
kursu waluty, lecz także przedstawienie zagrożeń będących wynikiem zdarzeń
nadzwyczajnych mogących spowodować 100 - 200% wzrost kursu. Stanowisko
Sądu Apelacyjnego pozostaje w pełnej zgodzie z tym orzecznictwem, a Sąd ten
trafnie skoncentrował swą uwagę - wbrew odmiennej sugestii skarżącego – właśnie
na ocenie transparentności klauzuli ryzyka walutowego, a zwłaszcza na tym, czy
powódka została należycie poinformowana o spoczywającym na niej
nieograniczonym ryzyku walutowym.
II CSKP 81/23
14
W orzecznictwie Sądu Najwyższego – uwzględniającym orzecznictwo
Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej - negatywnie ocenia się również, co
trafnie wziął pod uwagę Sąd odwoławczy, ponoszenie przez kredytobiorcę
nieograniczonego (nieproporcjonalnego) ryzyka walutowego (por. zwłaszcza wyroki
Sądu Najwyższego z dnia 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22, niepubl.,
z dnia 25 października 2023 r., II CSKP 820/23, niepubl., z dnia 19 stycznia 2024 r.,
II CSKP 874/22, niepubl. i tam omówiony wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii
Europejskiej z dnia 10 czerwca 2021 r., C-776/19-C-782/19, BNP Paribas Personal
Finance, pkt 99-103, teza, oraz z dnia 9 lipca 2024 r., II CSKP 249/24, niepubl.
i z dnia 3 grudnia 2024 r., II CSKP 1803/22). W umowie takiej jak zawarta przez
strony ryzyko walutowe jest już ucieleśnione w postanowieniu określającym
wysokość kredytu w CHF, a abuzywność i nieskuteczność klauzuli ryzyka
walutowego, niewątpliwie określającej główne świadczenie stron, prowadzi samo
przez się do upadku umowy (por. postanowienie Trybunału Sprawiedliwości Unii
Europejskiej z dnia 30 maja 2024 r., C-325/23, Deutsche Bank Polska, pkt 84-87,
teza). Umowa taka – jak trafnie przyjęły Sądy meriti - nie może być utrzymana jako
kredyt złotowy, gdyż byłoby to równoznaczne z tak daleko idącym jej
przekształceniem, że należałoby ją uznać za umowę o odmiennej istocie
i charakterze niż zamierzone przez strony (por. wyroki Sądu Najwyższego
z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, z. B, poz. 20, z dnia 13 kwietnia
2022 r., II CSKP 15/22, z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22 i II CSKP 382/22,
z 13 maja 2022 r., II CSKP 293/22, z 20 maja 2022 r., II CSKP 796/22, z 8 listopada
2022 r., II CSKP 1153/22, z 26 stycznia 2023 r., II CSKP 722/22, z 20 lutego 2023 r.,
II CSKP 809/22, z dnia 25 lipca 2023 r., II CSKP 1487/22, z dnia 29 listopada 2023 r.,
II CSKP 1753/22 oraz z dnia 24 maja 2024 r., II CSKP 1560/22, niepubl.). Umowa
nie może obowiązywać jako kredyt złotowy także ze względu na brak kryteriów
normatywnych, które umożliwiałyby określenie, jaką kwotę określoną w złotych
powinien wypłacić powodom Bank, a tym samym ustalenie, czy dokonana faktycznie
wypłata odpowiadała zobowiązaniu umownemu i jakie kwoty powinni spłacać
kredytobiorcy (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 24 maja 2024 r.,
II CSKP 1560/22, niepubl.). Warto ponadto dodać, że przypisanie podstawowego
znaczenia niedopuszczalnemu obciążeniu powódki nieograniczonym ryzykiem
II CSKP 81/23
15
walutowym wyjaśnia, dlaczego upadek Umowy (jej nieważność) nie może być
postrzegany jako zastosowanie nieproporcjonalnej sankcji. Obciążenie takie bowiem
może powodować – i w praktyce powodowało – bardzo poważne, negatywne
konsekwencje majątkowe dla kredytobiorców. Z tego względu, a także ze względu
na pożądane oddziaływanie prewencyjne sankcji, w orzecznictwie uznaje się, że
nieważność umowy kredytu nie narusza zasady proporcjonalności.
Sąd Najwyższy wielokrotnie odrzucał też możliwość odwołania się w celu
określenia oprocentowania kredytu utrzymanego jako złotowy do stawki
referencyjnej WIBOR (por. zwłaszcza wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8 listopada
2022 r., II CSKP 1153/22 i postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 27 kwietnia
2023 r., I CSK 2707/22 i I CSK 3629/22, niepubl., z dnia 2 czerwca 2023 r.,
I CSK 4115/22 i I CSK 4355/22, niepubl. oraz z dnia 29 listopada 2023 r.,
II CSKP 1753/22, niepubl.; por. też wyrok Trybunału Sprawiedliwości
z dnia 27 kwietnia 2023 r., C-705/21, AxFina Hungary, pkt 41 i 50, gdzie wskazano,
że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, iż
stoją one na przeszkodzie temu, by - w sytuacji gdy warunek umowny obciążający
konsumenta ryzykiem kursowym powoduje ze względu na swój nieuczciwy charakter
nieważność umowy kredytu denominowanego w walucie obcej, lecz spłacanego
w walucie krajowej, w której jest ten warunek zawarty - umowa ta zostaje uznana za
ważną, a treść zobowiązań konsumenta wynikających z tego warunku umownego
została dostosowana poprzez zmianę waluty tej umowy i ustalonej w niej stopy
procentowej lub poprzez ustalenie górnej granicy kursu wymiany tej waluty; por. też
postanowienie Trybunału z dnia 18 października 2023 r., C-117/23, Eurobank
Bulgaria, pkt 72-73, teza).
Utrwalonej judykatury Sądu Najwyższego nie uwzględnia również zarzut
naruszenia art. 189 k.p.c., którego skarżący dopatrzył się w przyjęciu, że powódka
ma interes prawny w żądaniu ustalenia nieważności Umowy, mimo iż przysługiwało
jej dalej idące roszczenie o zapłatę. W judykaturze tej bowiem nie budzi już
wątpliwości, że dopuszczalne jest wystąpienie z żądaniem ustalenia nieistnienia
stosunku kredytu ze względu na nieważność umowy kredytu, nawet jeżeli stronie
przysługuje roszczenie o zwrot świadczeń spełnionych na podstawie tej umowy
(por. np. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 10 maja 2022 r., II CSKP 163/22, niepubl.,
II CSKP 81/23
16
z dnia 20 czerwca 2022 r., II CSKP 701/22, niepubl., z dnia 20 marca 2024 r.,
II CSKP 401/23, niepubl. i z dnia 6 września 2024 r., II CSKP 1644/22, niepubl.;
por. też wyrok Trybunału Sprawiedliwości z dnia 23 listopada 2023 r., C-321/22,
Provident Polska, pkt 77, gdzie wskazano, że art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 w związku
z zasadą skuteczności stoi na przeszkodzie przepisom krajowym, zgodnie z ich
wykładnią dokonaną w orzecznictwie, które w celu uwzględnienia wytoczonego przez
konsumenta powództwa zmierzającego do stwierdzenia bezskuteczności
nieuczciwego warunku w umowie zawartej z przedsiębiorcą wymagają dowodu na
istnienie interesu prawnego, w sytuacji gdy uznaje się, że taki interes nie istnieje,
jeżeli konsumentowi przysługuje powództwo o zwrot nienależnego świadczenia, lub
gdy może on powołać się na tę bezskuteczność w ramach obrony przed
powództwem wzajemnym w przedmiocie wyegzekwowania wykonania zobowiązania
wytoczonym przeciwko niemu przez tego przedsiębiorcę na podstawie tego
warunku.).
W związku z podzieleniem stanowiska Sądów meriti co do abuzywności
klauzul ryzyka walutowego i związanej z tym nieważności Umowy za
bezprzedmiotowe – jako pozbawione wpływu na rozstrzygnięcie sprawy - należy
uznać zarzut naruszenia art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 w związku z art. 69 ust. 3 Prawa
bankowego, z art. 65 i z art. 358 § 2 k.c. a także elementy uzasadnienia zarzutu
naruszenia art. 3851 § 1 i 2 k.c., zasadzające się na tezie o prawidłowości klauzul
ryzyka walutowego i zmierzające do podważenia oceny Sądów dotyczącej
abuzywności i skutków uznania za abuzywne postanowień określanych przez
pozwanego mianem klauzul spreadowych. Nawet bowiem gdyby zarzut ten okazał
się trafny – choć stanowisko Sądu Apelacyjnego pozostaje w pełnej zgodzie
z utrwalonym już orzecznictwem Sądu Najwyższego – nie mogłoby to podważyć tezy
o nieważności Umowy ze względu na niedozwolony charakter klauzul ryzyka
walutowego.
Za pozbawiony znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy należy również uznać
zarzut naruszenia art. 58 § 1 w związku z art. 3531 k.c. i z art. 69 Prawa bankowego
oraz art. 58 § 3 k.c. przez przyjęcie, że Umowa jest sprzeczna z naturą stosunku
obligacyjnego ze względu na zamieszczenie w niej klauzul pozwalających Bankowi
na dowolną zmianę wysokości świadczenia powódki, co skutkuje nieważnością
II CSKP 81/23
17
postanowień Umowy dotyczących indeksacji i całej umowy kredytu, podczas gdy
konstrukcja umowy i mechanizm indeksacji przyjęty w Umowie mieści się
w granicach swobody umów określonych w art. 3531 k.c. Rzecz bowiem w tym, że
mimo odwołania do art. 3531 k.c. ostatecznie Sąd Apelacyjny oceniał abuzywność
spornych klauzul i jej wpływ na ważność całej Umowy pod kątem art. 3851 § 1 k.c.,
jako normy szczególnej.
Wbrew wywodom pozwanego, wskazującym na naruszenie art. 410 § 1
i § 2 w związku z art. 405 k.c. (z nawiązaniem do tzw. teorii salda)
oraz art. 411 ust. 2 k.c. (ze wskazaniem na zgodność zwrotu kredytu z zasadami
współżycia społecznego), stanowisko Sądu Apelacyjnego w kwestii zasadności
roszczenia restytucyjnego powódki w pełni odpowiada utrwalonemu już
zapatrywaniu Sądu Najwyższego, że w przypadku uznania umowy o kredyt za
nieważną, kredytobiorcy przysługuje roszczenie o zwrot całości świadczeń
spełnionych na rzecz banku w wykonaniu tej umowy, czemu nie sprzeciwia się
wyrażony w art. 411 ust. 2 k.c. zakaz żądania zwrotu świadczenia czyniącego zadość
zasadom współżycia społecznego. W szczególności w uchwale składu siedmiu
sędziów Sądu Najwyższego z dnia 7 maja 2021 r., III CZP 6/21 (OSNC 2021, Nr 9,
poz. 56), będącej zasadą prawną, którą także skład orzekający w niniejszej sprawie
jest de iure związany i którą aprobuje, wyjaśniono – akceptując tzw. teorię dwóch
kondykcji - że jeżeli bez bezskutecznego postanowienia umowa kredytu nie może
wiązać, konsumentowi i kredytodawcy przysługują odrębne roszczenia o zwrot
świadczeń pieniężnych spełnionych w wykonaniu tej umowy (art. 410 § 1 w związku
z art. 405 k.c.). Zaakceptowano tam też pogląd wyrażony w uchwale z dnia 16 lutego
2021 r., III CZP 11/20 (OSNC 2021, nr 6, poz. 40), że stronie, która w wykonaniu
umowy kredytu, dotkniętej nieważnością, spłacała kredyt, przysługuje roszczenie
o zwrot spłaconych środków pieniężnych jako świadczenia nienależnego
(art. 410 § 1 w związku z art. 405 k.c.) niezależnie od tego, czy i w jakim zakresie jest
dłużnikiem banku z tytułu zwrotu nienależnie otrzymanej kwoty kredytu.
W uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 7 maja 2021 r., III CZP 6/21 Sąd
Najwyższy odrzucił też ("co do zasady") zapatrywanie, że konsument spłacający
kredyt udzielony mu na podstawie umowy dotkniętej nieważnością, czyni zadość
zasadom współżycia społecznego w rozumieniu art. 411 pkt 2 k.c., wskazując, iż co
II CSKP 81/23
18
do zasady nie ma potrzeby sięgania do tego przepisu w sytuacji, w której
wzbogacony środkami pieniężnymi wypłaconymi przez bank w wykonaniu nieważnej
umowy kredytu konsument jest prawnie (a nie tylko moralnie) zobowiązany do jej
zwrotu. W uzasadnieniu Sąd Najwyższy odwołał się też do swej uchwały
z dnia 16 lutego 2021 r., III CZP 11/20, w której zwrócono m.in. uwagę, że potrzeba
taka nie zachodzi w szczególności wtedy, gdy dodatkowe instrumenty prawne –
w tym zwłaszcza potrącenie - wystarczająco zabezpieczają interesy banku związane
z zaspokojeniem tego zobowiązania i jedynie od jego aktywności zależy ich
wykorzystanie. In casu zaś pozwany nie przedstawił żadnych argumentów, które
mogłyby wskazywać na niemożliwość skorzystania z zarzutu potrącenia.
Naruszenia art. 496 w związku z art. 497, z art. 455 i z art. 481 § 1 k.c. skarżący
dopatrzył się w przyznaniu powódce odsetek za opóźnienie od zasądzonego
świadczenia pieniężnego do daty podniesienia zarzutu zatrzymania, podczas gdy
w sytuacji skutecznego podniesienia zarzutu zatrzymania odsetki za opóźnienie nie
są należne.
W tej kwestii wystarczy odwołać się do wyroku z dnia 14 grudnia 2023 r.,
C-28/22, Getin Noble Bank (Termin przedawnienia roszczeń restytucyjnych),
w którym Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej wyjaśnił m.in., że skuteczność
ochrony przyznanej konsumentom przez dyrektywę 93/13 byłaby zagrożona, gdyby
konsumenci ci, powołując się na prawa, które wywodzą z tej dyrektywy, byli narażeni
na ryzyko nieotrzymania odsetek za opóźnienie od kwot, które powinny im zostać
zwrócone ze względu na nieważność umowy od momentu upływu terminu
nałożonego na przedsiębiorcę do wykonania świadczenia, po tym jak przedsiębiorca
ten otrzyma wezwanie do zwrotu tych kwot (por. pkt 86 uzasadnienia). W związku
z tym stwierdził, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 w związku z zasadą
skuteczności należy interpretować w ten sposób, iż stoją one na przeszkodzie
wykładni sądowej prawa krajowego, zgodnie z którą w sytuacji gdy umowa kredytu
hipotecznego zawarta przez przedsiębiorcę z konsumentem nie może już pozostać
wiążąca po usunięciu nieuczciwych warunków zawartych w tej umowie,
przedsiębiorca ten może powołać się na prawo zatrzymania umożliwiające mu
uzależnienie zwrotu świadczeń otrzymanych od tego konsumenta od przedstawienia
przez niego oferty zwrotu świadczeń, które sam otrzymał od tego przedsiębiorcy, lub
II CSKP 81/23
19
gwarancji zwrotu tych ostatnich świadczeń, jeżeli wykonanie przez tego samego
przedsiębiorcę tego prawa zatrzymania powoduje utratę przez rzeczonego
konsumenta prawa do uzyskania odsetek za opóźnienie od momentu upływu terminu
nałożonego na danego przedsiębiorcę do wykonania świadczenia po tym, jak
przedsiębiorca ten otrzyma wezwanie do zwrotu świadczeń zapłaconych mu
w wykonaniu tej umowy (por. pkt 87). Z orzeczenia tego wynika zatem jasno, że
nawet skuteczne skorzystanie przez bank z prawa zatrzymania nie może wywrzeć
żadnego wpływu na naliczanie odsetek za opóźnienie, które rozpoczęło się
wcześniej.
Pierwsza grupa zarzutów kasacyjnych powódki zmierza do wykazania, że jej
roszczenie o zwrot spełnionych świadczeń stało się wymagalne już od dnia
wytoczenia powództwa, w związku z czym odsetki ustawowe należą się jej od dnia
17 czerwca 2020 r., a nie – jak przyjął Sąd Apelacyjny – dopiero od dnia 27 kwietnia
2021 r. (por. zarzuty naruszenia art. 58 § 1 i 2 w związku z art. 3531
i art. art. 3851 k.c., art. 3851 k.c., art. 455 k.c., art. 481 § 1 k.c.). Zdaniem skarżącej
Sąd błędnie ocenił jej twierdzenia co do sprzeczności Umowy z zasadami współżycia
społecznego czy naturą stosunku prawnego tylko przez pryzmat przepisów
o niedozwolonych postanowieniach umownych jako lex specialis względem
przepisów ogólnych, chociaż in casu nie było konieczności posiłkowania się reżimem
konsumenckiej ochrony i badania abuzywności poszczególnych postanowień
umownych, gdyż klauzula indeksacyjna powodowała sprzeczność Umowy z naturą
stosunku prawnego i zasadami współżycia społecznego, co już powinno
doprowadzić Sąd do wniosku o bezwzględnej nieważności spornej Umowy bez
konieczności sięgania do przepisów regulujących ochronę konsumencką.
W ocenie powódki błędne było również przyjęcie, że do uznania, iż dane
postanowienie jest bezskuteczne względem konsumenta, konieczne jest złożenie
przez niego oświadczenia co do świadomości skutków uznania takiego
postanowienia za niedozwolone, co w przedmiotowej sprawie miało nastąpić dopiero
w dniu 13 kwietnia 2021 r., podczas gdy art. 3851 k.c. nie uzależnia objęcia
konsumenta ochroną od złożenia przez niego jakichkolwiek oświadczeń, w tym co
do jego świadomości o skutkach przyznania mu takiej ochrony. Nieprawidłowe było
też stwierdzenie, że konsument może złożyć oświadczenie o świadomości skutków
II CSKP 81/23
20
uznania postanowienia za niedozwolone dopiero po pouczeniu go o tych skutkach
przez Sąd, podczas gdy art. 3851 k.c. tego nie wymaga. W konsekwencji za
jednoznaczne oświadczenie o chęci skorzystania przez powódkę z ochrony, należało
in casu uznać pozew, w którym domagała się przyznania jej ochrony, dochodząc
zapłaty w związku z nieważnością umowy, a to oznacza, że pozwany opóźniał się
ze zwrotem nienależnego świadczenia co najmniej od dnia złożenia pozwu, tj. od
dnia 24 kwietnia 2020 r.
Rozważając przedstawione zarzuty, należy najpierw przypomnieć, że Sąd
pierwszej instancji uznał, iż termin wymagalności świadczenia, którego domagała się
powódka, powinien być liczony od daty przypadającej na 14 dni od daty doręczenia
pozwanemu odpisu pozwu (a nie od daty wytoczenia powództwa), co nastąpiło
w dniu 2 czerwca 2020 r., i z tego względu zasądził odsetki od dnia 17 czerwca
2020 r., a pozostałym zakresie roszczenie o odsetki oddalił. Zważywszy, że powódka
nie zaskarżyła tego rozstrzygnięcia apelacją i w tej części stało się ono prawomocne,
argumentacja zmierzająca do wykazania, iż odsetki należą się co najmniej
od 24 kwietnia 2020 r., musi zostać uznana za spóźnioną.
Wbrew wywodom powódki nie wzbudza zastrzeżeń stanowisko Sądu
Apelacyjnego, że przepisy art. 3851 i n. k.c. stanowią regulację szczególną względem
art. 3531 i art. 58 § 2 k.c. Odpowiada ono utrwalonej linii orzeczniczej Sądu
Najwyższego, w której wyjaśniono, że art. 3851 i n. k.c. stanowią rdzeń systemu
ochrony konsumenta przed wykorzystywaniem przez przedsiębiorców silniejszej
pozycji kontraktowej, związanej z możliwością jednostronnego kształtowania treści
wiążących strony postanowień, w celu zastrzegania klauzul niekorzystnych dla
konsumenta (klauzul abuzywnych), i wprowadzają instrument wzmożonej -
względem zasad ogólnych (w tym art. 3531 k.c.) - kontroli treści postanowień
narzuconych przez przedsiębiorcę, pod kątem poszanowania interesów
konsumentów, a także szczególną - odbiegającą od zasad ogólnych - sankcję
mającą niwelować niekorzystne skutki zastosowania klauzul abuzywnych. Specyfika
ta wyraża się w zawieszonej na korzyść konsumenta bezskuteczności
niedozwolonych postanowień umownych (por. uchwała składu siedmiu sędziów
Sądu Najwyższego - zasada prawna - z dnia 7 maja 2021 r., III CZP 6/21), wyłączeniu
zastosowania art. 58 § 3 k.c. i daleko idącym ograniczeniu możliwości zastąpienia
II CSKP 81/23
21
bezskutecznej klauzuli inną (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 11 grudnia
2019 r., V CSK 382/18 i z dnia 16 września 2021 r., I CSKP 166/21, niepubl.).
W zakresie swego zastosowania wyłączają zatem regulacje ogólne, w tym dotyczące
konsekwencji naruszenia właściwości (natury) stosunku prawnego oraz zasad
współżycia społecznego, co dotyczy także art. 58 w związku z art. 3531 k.c.
(por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18,
OSP 2021, z. 2, poz. 7, z dnia 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22, niepubl.,
z dnia 27 maja 2022 r., II CSKP 377/22, niepubl., z dnia 9 września 2022 r.,
II CSKP 794/22, niepubl., z dnia 8 marca 2023 r., II CSKP 1095/22, niepubl.,
z dnia 29 listopada 2023 r., II CSKP 1460/22, niepubl., z dnia 6 września 2024 r.,
II CSKP 1644/22, niepubl., z dnia 3 grudnia 2024 r., II CSKP 2316/22, niepubl.,
z dnia 14 lutego 2025 r., II CSKP 1996/22, niepubl. i z dnia 28 lutego 2025 r.,
II CSKP 278/23, niepubl.).
Nie oznacza to jednak, że stanowisko Sądu Apelacyjnego co do należnych
powódce odsetek było prawidłowe.
Sąd Najwyższy wyjaśniał już wielokrotnie, od jakiej chwili uzasadnione jest
rozpoczęcie naliczania odsetek ustawowych za opóźnienie w spełnieniu świadczenia
pieniężnego z tytułu nienależnego świadczenia wynikającego z nieważności umowy
kredytu na skutek abuzywności klauzul indeksacyjnych konieczne i czy niezbędne
jest wyrażenie przez konsumenta zgody na taką nieważność, po uprzednim
pouczeniu konsumenta o skutkach takiej nieważności. W szczególności w wyroku
z dnia 3 grudnia 2024 r. (II CKSP 1803/22, niepubl.) Sąd Najwyższy przypomniał, że
z aktualnego orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej wynika, iż
możliwość żądania odsetek za opóźnienie powinna wiązać się z żądaniem przez
konsumenta zwrotu kwot zapłaconych w wykonaniu nieważnej umowy i upływem
terminu do zapłaty (por. wyrok z dnia 14 grudnia 2023 r., C-28/22, Getin Noble Bank
(Termin przedawnienia roszczeń restytucyjnych), pkt 71-72, 85-87 oraz
postanowienie z dnia 8 maja 2024 r., C-424/22, Santander Bank Polska, pkt 37). Sąd
Najwyższy wyjaśnił też, że nic innego nie wynika z uchwały składu siedmiu sędziów
Sądu Najwyższego - zasada prawna - z dnia 7 maja 2021 r., III CZP 6/21.
W szczególności nie wynika z niej w żadnej mierze, że możliwość wystąpienia przez
konsumenta z takim żądaniem zależy od prawomocnego stwierdzenia nieważności
II CSKP 81/23
22
albo złożenia przez niego „sformalizowanego” oświadczenia (por. wyrok Trybunału
Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 7 grudnia 2023 r., C-140/22, mBank
(Oświadczenie konsumenta), pkt 56-61, 65, gdzie wskazano, że art. 6 ust. 1
i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, iż w kontekście
uznania nieważności w całości umowy kredytu hipotecznego zawartej
z konsumentem przez instytucję bankową ze względu na to, iż umowa ta zawiera
nieuczciwy warunek, bez którego nie może ona dalej obowiązywać, stoją one na
przeszkodzie wykładni sądowej prawa krajowego, zgodnie z którą wykonywanie
praw, które konsument wywodzi z tej dyrektywy, jest uzależnione od złożenia przez
tego konsumenta przed sądem oświadczenia, w którym twierdzi on, że nie wyraża
zgody na utrzymanie w mocy tego warunku, że jest świadomy, iż nieważność
wspomnianego warunku pociąga za sobą nieważność wspomnianej umowy,
i konsekwencji tego uznania nieważności, i że wyraża zgodę na uznanie tej umowy
za nieważną; por. też postanowienie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej
z dnia 3 maja 2024 r., C-348/23, KCB i MB przeciwko BNP Paribas Bank Polska S.A.,
pkt 35 i teza). W uchwale wskazano, że kredytodawca może żądać zwrotu swego
świadczenia jako nienależnego dopiero od chwili, w której umowa kredytu stała się
trwale bezskuteczna. Chwilą tą jest odmowa potwierdzenia przez konsumenta
klauzuli abuzywnej (bez której umowa nie może obowiązywać) albo upływ
rozsądnego terminu do jej potwierdzenia, przy czym wystąpienie przez konsumenta
- choćby pozasądowo - z żądaniem restytucyjnym zakładającym trwałą
bezskuteczność (nieważność) całej umowy, może być uznane za dorozumianą
odmowę potwierdzenia klauzuli i akceptację konsekwencji upadku umowy,
prowadzącą do jej trwałej bezskuteczności (nieważności). Wprawdzie zastrzeżono,
że taka ocena jest uzasadniona wtedy, gdy owemu żądaniu towarzyszy wyraźne
oświadczenie konsumenta, potwierdzające otrzymanie wyczerpującej informacji,
jednakże nie oznaczało to, iż chodzi tu o jakieś „sformalizowane” oświadczenie przed
sądem. Wymaganiu temu czyniłoby zadość również proste oświadczenie, także
pozasądowe, że konsument jest świadomy konsekwencji upadku umowy i to nawet
– za czym przemawia zasada volenti non fit iniuria czy też akceptacja dla reguły
działania na własne ryzyko - przy założeniu, iż oświadczenie to nie odpowiada
rzeczywistości. Zważywszy ponadto, że w świetle aktualnego orzecznictwa
II CSKP 81/23
23
powołanie się przez konsumenta na nieważność umowy kredytu indeksowanego jest
dlań w praktyce niemal zawsze korzystne (choćby ze względu na brak obowiązku
zapłaty bankowi jakiegokolwiek innego świadczenia niż zwrot kapitału wypłaconego
z tytułu wykonania umowy kredytu oraz odsetek ustawowych za opóźnienie od dnia
wezwania do zapłaty – por. wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej
z dnia 15 czerwca 2023 r., C‑520/21, Bank M. (Skutki uznania umowy za nieważną),
pkt 78-82, 84, teza, oraz postanowienia Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej
z dnia 11 grudnia 2023 r., C-756/22, Bank Millennium, pkt 29, teza,
i z dnia 12 stycznia 2024 r., C-488/23, Naniowski, pkt 24-25, teza), a tym samym
ryzyko związane z błędną oceną tej kwestii i ewentualnymi próbami uchylenia się od
skutków błędnej decyzji jest znikome, można przyjąć co najmniej domniemanie, iż
żądając zwrotu świadczeń spełnionych na podstawie takiej nieważnej umowy,
kredytobiorca-konsument dysponuje informacjami niezbędnymi dla oceny swej
decyzji. Oznacza to, przynajmniej co do zasady, że już samo wystąpienie przez
konsumenta - choćby pozasądowo - z żądaniem restytucyjnym zakładającym trwałą
bezskuteczność (nieważność) całej umowy, stanowi dorozumianą odmowę
potwierdzenia klauzuli i akceptację konsekwencji upadku umowy, prowadząc do jej
trwałej bezskuteczności (nieważności; por. wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii
Europejskiej z dnia 7 grudnia 2023 r., C-140/22, mBank (Oświadczenie konsumenta),
pkt 56, 59, 65, gdzie wskazano, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy
interpretować w ten sposób, iż w kontekście uznania nieważności w całości umowy
kredytu hipotecznego zawartej z konsumentem przez instytucję bankową ze względu
na to, iż umowa ta zawiera nieuczciwy warunek, bez którego nie może ona dalej
obowiązywać, stoją one na przeszkodzie wykładni sądowej prawa krajowego,
zgodnie z którą wykonywanie praw, które konsument wywodzi z tej dyrektywy, jest
uzależnione od złożenia przez tego konsumenta przed sądem oświadczenia,
w którym twierdzi on, po pierwsze, że nie wyraża zgody na utrzymanie w mocy tego
warunku, po drugie, że jest świadomy z jednej strony faktu, że nieważność
wspomnianego warunku pociąga za sobą nieważność wspomnianej umowy,
a z drugiej – konsekwencji tego uznania nieważności, i po trzecie, że wyraża zgodę
na uznanie tej umowy za nieważną (por. też postanowienie Trybunału
Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 3 maja 2024 r., C-348/23, KCB i MB
II CSKP 81/23
24
przeciwko BNP Paribas Bank Polska S.A., pkt 35 i teza). Warto też zwrócić uwagę,
że w wyroku z dnia 9 lipca 2024 r., II CSKP 249/24 (niepubl.) Sąd Najwyższy wyjaśnił,
iż jeżeli konsument reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika
konsekwentnie od wniesienia pozwu domagał się stwierdzenia nieważności umowy
i sąd nie stwierdził, że w świetle okoliczności istniejących lub możliwych do
przewidzenia w chwili zaistnienia sporu stwierdzenie nieważności umowy mogło
narazić konsumenta na szczególnie szkodliwe skutki, brak pouczenia
o konsekwencjach upadku umowy nie ma istotnego znaczenia. Przyjęcie możliwości
skutecznego zakwestionowania przez przedsiębiorcę realizacji obowiązku
informacyjnego spoczywającego na sądzie w stosunku do konsumenta prowadziłoby
do sytuacji, w której bank mógłby wykorzystać na swoją korzyść elementy ochrony
przewidziane dla konsumenta. Co do zasady zatem niedokonanie pouczenia lub
wykonanie tej czynności w sposób nie wystarczający, może być zatem
kwestionowane przez konsumenta, a nie przez kredytujący Bank.
W okolicznościach niniejszej sprawy sugeruje to, że wystąpienie przez
powódkę z pozwem, w którym domagała się zwrotu świadczeń spełnionych na
podstawie nieważnej Umowy, stanowi dorozumianą odmowę potwierdzenia klauzul
abuzywnych i akceptację konsekwencji upadku Umowy, prowadząc do jej trwałej
bezskuteczności. Związane z tym, skierowane do pozwanego wezwanie do zwrotu
nienależnie otrzymanych świadczeń oraz czas potrzebny do niezwłocznego
spełnienia tego żądania wyznaczałyby zaś termin wymagalności roszczeń powódki
(art. 455 k.c.) i decydowały o należnych jej odsetkach za opóźnienie
(art. 481 § 1 k.c.). Kwestia wymaga zatem ponownego rozważenia przez Sąd
Apelacyjny, w tym twierdzenia tego Sądu – zapewne nawiązującego do treści
żądania ewentualnego (być może także w związku z treścią przedsądowej
reklamacji), ale bliżej niewyjaśnionego – że in casu przyjęta przez powódkę
konstrukcja roszczeń dopuszczała utrzymanie Umowy.
W ramach tych rozważań Sąd odwoławczy powinien też uwzględnić wyrok
Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 14 grudnia 2023 r., C-28/22,
Getin Noble Bank (Termin przedawnienia roszczeń restytucyjnych), w którym
stwierdzono, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 w związku z zasadą
skuteczności należy interpretować w ten sposób, iż stoją one na przeszkodzie
II CSKP 81/23
25
wykładni sądowej prawa krajowego, zgodnie z którą w sytuacji gdy umowa kredytu
hipotecznego zawarta przez przedsiębiorcę z konsumentem nie może już pozostać
wiążąca po usunięciu nieuczciwych warunków zawartych w tej umowie,
przedsiębiorca ten może powołać się na prawo zatrzymania umożliwiające mu
uzależnienie zwrotu świadczeń otrzymanych od tego konsumenta od przedstawienia
przez niego oferty zwrotu świadczeń, które sam otrzymał od tego przedsiębiorcy, lub
gwarancji zwrotu tych ostatnich świadczeń, jeżeli wykonanie przez tego samego
przedsiębiorcę tego prawa zatrzymania powoduje utratę przez rzeczonego
konsumenta prawa do uzyskania odsetek za opóźnienie od momentu upływu terminu
nałożonego na danego przedsiębiorcę do wykonania świadczenia po tym, jak
przedsiębiorca ten otrzyma wezwanie do zwrotu świadczeń zapłaconych mu
w wykonaniu tej umowy (pkt 87, teza). Z orzeczenia tego wynika jednoznacznie, że
wykonanie prawa zatrzymania – nawet w pełni skuteczne - nie może wyłączyć
roszczenia kredytobiorcy-konsumenta o zapłatę odsetek.
Druga grupa zarzutów kasacyjnych powódki zmierzała do wykazania, że
wbrew stanowisku Sądu Apelacyjnego pozwany nie mógł powołać się na zarzut
zatrzymania (por. zarzuty naruszenia art. 69 Prawa bankowego w związku
z art. 487 § 2 k.c., art. 120 § 1 w związku z art. 455 i z art. 117 § 21 k.c.
oraz art. 496 związku z art. 497 k.c.). Jej zdaniem jest tak już dlatego, że umowa
kredytu indeksowanego nie jest umową wzajemną ze względu na brak określoności
świadczenia kredytobiorcy na moment zawierania umowy, co wyłącza możliwość
zastosowania art. 496 w związku z art. 497 k.c. Ponadto roszczenie Banku nie
podlegało zabezpieczeniu przez prawo zatrzymania także dlatego, że było już
przedawnione od dnia 14 lutego 2010 r. W ocenie skarżącej termin przedawnienia
roszczenia o zwrot nienależnego świadczenia powinien być liczony od dnia, w którym
Bank mógł najwcześniej wezwać ją do zwrotu spełnionego nienależnie świadczenia,
a zobowiązanie do zwrotu nienależnego świadczenia powstaje już od chwili jego
spełnienia, a nie dopiero od dnia złożenia przez konsumenta oświadczenia
o znajomości skutków prawnych uznania umowy za nieważną (do przyznania
konsumentowi ochrony nie jest konieczne składanie przez konsumenta
jakiegokolwiek oświadczenia).
II CSKP 81/23
26
Ustosunkowując się do przedstawionej argumentacji, należy najpierw zwrócić
uwagę, że kwestia wzajemnego charakteru Umowy kredytu została ostatnio
rozstrzygnięta uchwałą składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 28 lutego
2025 r., III CZP 126/22 (niepubl.), w której stwierdzono, iż umowa o kredyt bankowy
jest umową wzajemną w rozumieniu art. 487 § 2 k.c. Nie ma potrzeby szczegółowego
przytaczania w tym miejscu rozbudowanej argumentacji wspierającej to stanowisko,
które skład orzekający w niniejszej sprawie w pełni aprobuje. Wystarczy wspomnieć,
że z uzasadnienia przywołanej uchwały wynika, iż kluczowe znaczenie dla Sądu
miała analiza elementów przedmiotowych istotnych umowy kredytu, określonych
w art. 69 ust. 1 Prawa bankowego, potwierdzająca, że obie strony zobowiązują się
w taki sposób, iż świadczenie jednej z nich ma być odpowiednikiem świadczenia
drugiej. Sąd zauważył wprawdzie, że przedmiot świadczeń obu stron jest identyczny,
podkreślił jednak, iż w świetle art. 487 § 2 k.c. nie jest to przesłanka negatywna
wzajemności umowy, a ponadto podstawowe obowiązki obu stron i treść ich
świadczeń są różne: zobowiązanie kredytodawcy polega na oddaniu do dyspozycji
kredytobiorcy na czas oznaczony w umowie kwoty środków pieniężnych
z przeznaczeniem na ustalony cel, natomiast zobowiązania kredytobiorcy obejmują
korzystanie z tych środków na warunkach określonych w umowie, zwrot kwoty
wykorzystanego kredytu wraz z odsetkami w oznaczonych terminach spłaty oraz
zapłatę prowizji od udzielonego kredytu. Uznał, że o wzajemności umowy kredytu
decyduje zależność świadczeń stron polegająca na tym, iż każda ze stron
zobowiązuje się do spełnienia świadczenia na rzecz drugiej strony dlatego, że liczy
na uzyskanie stosownego świadczenia drugiej strony: w zamian za swoje
świadczenie w postaci oddania do dyspozycji kredytobiorcy określonej kwoty
środków pieniężnych kredytodawca otrzymuje - niezależnie od obowiązku
kredytobiorcy zwrotu tych środków (kapitału) - wynagrodzenie za korzystanie z nich
w okresie trwania umowy, które zasadniczo jest tak skalkulowane, że obejmuje nie
tylko rekompensatę z tytułu utraty - ze względu na upływ czasu - realnej wartości
jednostek pieniężnych, ale także i zysk. W świetle tych argumentów zarzuty powódki
dotyczące zakwalifikowania przez Sąd Apelacyjny Umowy jako umowy wzajemnej
należy uznać za bezpodstawne.
II CSKP 81/23
27
Nie przekonują również wywody skarżącej dotyczące przedawnienia
roszczenia restytucyjnego Banku, którego ochronie służyć miał uwzględniony przez
Sąd zarzut zatrzymania. W przywoływanej już uchwale składu siedmiu sędziów
z dnia 7 maja 2021 r., III CZP 6/21 Sąd Najwyższy orzekł również - z mocą zasady
prawnej - że jeżeli bez bezskutecznego postanowienia umowa kredytu nie może
wiązać, kredytodawca może żądać zwrotu świadczenia od chwili, w której umowa
kredytu stała się trwale bezskuteczna. Skoro zaś – jak wyjaśniono w uzasadnieniu
uchwały - kredytodawca nie może wcześniej wystąpić z takim żądaniem i w ten
sposób postawić swych roszczeń restytucyjnych w stan wymagalności zgodnie
z art. 455 k.c., rozpoczęcie biegu ich przedawnienia nie wchodzi w rachubę
(por. też wyrok z dnia 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18 i uchwałę z dnia 16 lutego
2021 r., III CZP 11/20, w których Sąd Najwyższy wyjaśnił m.in., że kredytobiorca-
konsument nie może zakładać, iż roszczenie restytucyjne banku uległo
przedawnieniu w terminie liczonym tak, jakby wezwanie do zwrotu udostępnionego
kredytu było możliwe już w dniu jego udostępnienia (art. 120 § 1 zd. 2 k.c.)). In casu
prowadzi to do wniosku, że nawet przyjęcie, iż Umowa stała się trwale bezskuteczna
w wyniku wystąpienia przez powódkę z pozwem – wyraża to bowiem w sposób
dorozumiany odmowę potwierdzenia klauzul abuzywnych i akceptację konsekwencji
upadku Umowy – nie uzasadnia wniosku o przedawnieniu roszczenia restytucyjnego
Banku o zwrot kapitału, zważywszy, że pozew został doręczony pozwanemu w dniu
2 czerwca 2020 r., a do podniesienia zarzutu zatrzymania doszło w październiku
2021 r.
Wszystko to nie oznacza jednak, że zapatrywanie Sądu Apelacyjnego co do
skuteczności podniesionego przez pozwanego zarzutu zatrzymania może być
w pełni zaaprobowane. Nie uwzględnia bowiem ono – siłą rzeczy – nowszego, choć
nadal deklaratywnego, orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej,
które nakazuje rewizję dotychczasowych poglądów co do dopuszczalności
skorzystania z takiego zarzutu przez bank w stosunku do konsumenta dochodzącego
zwrotu spełnionych przezeń świadczeń.
Dotyczy to zwłaszcza postanowienia z dnia 8 maja 2024 r., C-424/22,
Santander Bank Polska, w którym Trybunał stwierdził, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1
dyrektywy 93/13 stoją na przeszkodzie wykładni sądowej prawa krajowego, zgodnie
II CSKP 81/23
28
z którą w kontekście stwierdzenia nieważności zawartej przez instytucję bankową
z konsumentem umowy kredytu hipotecznego z uwagi na nieuczciwy charakter
niektórych warunków tej umowy powołanie się przez tę instytucję na prawo
zatrzymania prowadzi do uzależnienia przysługującej konsumentowi możliwości
uzyskania przez niego zapłaty kwot, które zasądzono od wspomnianej instytucji
ze względu na skutki restytucyjne wynikające ze stwierdzenia nieuczciwego
charakteru tych warunków, od równoczesnego zaofiarowania przez rzeczonego
konsumenta zwrotu albo zabezpieczenia zwrotu całości świadczenia otrzymanego
od tej samej instytucji przez konsumenta na podstawie wspomnianej umowy,
niezależnie od spłat dokonanych już w wykonaniu tej umowy (pkt 38, teza).
Stanowisko to nie zostało szerzej uzasadnione – poza odwołaniem do
wcześniejszego orzecznictwa ogólniejszej natury - a jego wydźwięk nie jest w pełni
jednoznaczny. Zdaje się ono jednak wskazywać, że skorzystanie przez bank
z zarzutu zatrzymania świadczenia uzyskanego nienależnie od kredytobiorcy-
konsumenta (i podlegającego zwrotowi na rzecz tego konsumenta) jest
niedopuszczalne w zakresie, w jakim zarzut ten miałby zabezpieczać roszczenie
banku o zwrot całości wypłaconego kredytu, mimo iż konsument zwrócił już jego
część, wykonując nieważną umowę kredytu. Rozstrzygnięcie to było dostosowane
do okoliczności sprawy, w których – stosownie do wskazówek Sądu odsyłającego –
konsument nie zwrócił jeszcze bankowi całości wykorzystanego kredytu. Racje
leżące u jego podstaw nie zostały precyzyjnie wyłuszczone, a byłoby to przydatne,
zważywszy na rysującą się w tej kwestii niejasność: z jednej strony bowiem nasuwa
się sugestia, że w opinii Trybunału dokonane już spłaty mogą być przez bank
w jakiejś części (np. obejmującej kapitał) zatrzymane (np. mocą potrącenia albo
exceptio doli), a z drugiej – iż spłaty te (w innej części?) podlegają zwrotowi na rzecz
konsumenta-kredytobiorcy. Nie wiadomo nawet, czy Trybunał miał w pełni jasność
co do tego, że w konkretnej sprawie rozpatrywanej przez Sąd odsyłający konsument
domagał się zwrotu także tych świadczeń, które w wykonaniu nieważnej umowy
spełnił tytułem spłaty otrzymanego kapitału, a więc świadczenia pieniężnego
podlegającego zwrotowi na rzecz banku także w świetle orzecznictwa samego
Trybunału (por. wyrok z dnia 15 czerwca 2023 r., C‑520/21, Bank M. (Skutki uznania
umowy za nieważną), pkt 76, 78, 84-85, teza). W każdym razie proste zastosowanie
II CSKP 81/23
29
stanowiska Trybunału w niniejszej sprawie prowadziłoby do wniosku, że skorzystanie
przez Bank z zarzutu zatrzymania jako zabezpieczenia roszczenia restytucyjnego
o zwrot wypłaconego kapitału nie było dopuszczalne w odniesieniu do części tego
roszczenia odpowiadającej kwocie spłaconej już przez powódkę w wykonaniu
Umowy, która – jak okazało się później - była nieważna. Bank mógłby zatem -
literalnie rzecz ujmując - skorzystać z zarzutu zatrzymania tylko w celu
zabezpieczenia tej części swego roszczenia restytucyjnego, które odpowiada różnicy
między kwotą kredytu oddaną do dyspozycji powódki (wg twierdzeń powódki
otrzymała ona od Banku kwotę 290.193,02 zł), a łączną kwotą dokonanych przez nią
spłat (zgodnie z ustaleniami spłaciła 47.696,46 zł oraz 32.018,13 CHF); tylko od
zaofiarowania zwrotu tej różnicy albo zabezpieczenia roszczenia o jej zwrot mogłaby
zostać uzależniona zapłata kwoty zasądzanej od Banku na rzecz konsumenta. Jest
to oczywiście sytuacja trudna do racjonalnego wytłumaczenia, skoro w wyniku takiej
operacji w zamian za zwrot przez konsumenta (jedynie) owej różnicy, Bank musiałby
zwrócić mu całość pobranych od konsumenta i zasądzonych na jego rzecz kwot
(a więc kwotę wyższą). Tym niemniej jest to nadal sytuacja korzystniejsza dla Banku
niż brak zabezpieczenia jakiejkolwiek części jego roszczenia restytucyjnego. Dlatego
trzeba stwierdzić, że również skorzystanie przez Bank z tak okrojonego zarzutu
zatrzymania może zaspokajać jego uzasadniony interes. De lege lata podniesienie
takiego zarzutu – jako czynność dokonana przed sądem, przedsięwzięta
bezpośrednio w celu zabezpieczenia roszczenia – ma też to znaczenie, że prowadzi
do przerwy biegu przedawnienia (por. art. 123 § 1 pkt 1 k.c.).
Należy w tym miejscu również zaznaczyć, że wbrew wypowiadanym niekiedy
poglądom użyteczności skorzystania z zarzutu zatrzymania nie niweczy w pełni sama
tylko potencjalna możliwość skorzystania przez bank z zarzutu potrącenia, nawet
jeżeli rzeczywiście może być ona postrzegana jako funkcjonalny odpowiednik
zaofiarowania przez kontrahenta zwrotu otrzymanego świadczenia albo
zabezpieczenia roszczenia o zwrot (skoro bank może zaspokoić sam swoją
wierzytelność przez potrącenie), przeważnie wyłączający potrzebę korzystania
z zarzutu zatrzymania (z tego względu np. na gruncie prawa niemieckiego uznaje
się, że wykonanie prawa zatrzymania – co do zasady wyłączonego ze względu na
jednorodzajowość wzajemnych roszczeń – z reguły podlega konwersji na potrącenie;
II CSKP 81/23
30
por. np. wyrok niemieckiego Trybunału Federalnego z dnia 1 października 1999 r.,
V ZR 162/98, pkt II.2.b; co do sytuacji odwrotnej, tj. zasadności potraktowania
nieskutecznego – ze względu na różnowalutowość świadczeń pieniężnych –
potrącenia jako zarzutu zatrzymania por. wyrok niemieckiego Trybunału Federalnego
z dnia 26 stycznia 2022 r., XII ZR 79/20, w szczególności pkt 2.a-b). Pomijając już
nawet brak wzmianki o przesłance różnorodzajowości w art. 496 w związku
z art. 497 k.c. oraz ogólniejszą zasadę, że gdy ustawa nie wyklucza wyraźnie
dopuszczalności skorzystania z danego uprawnienia, to od uprawnionego zależy
z jakiej instytucji prawnej skorzysta (por. w kontekście potrącenia i zatrzymania
uzasadnienie uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 28 lutego
2025 r., III CZP 126/22), należy zwrócić uwagę, iż skorzystanie z zarzutu potrącenia
nie zawsze jest dopuszczalne z przyczyn procesowych (por. art. 2031 k.p.c.).
Przeszkody mogą mieć również charakter materialnoprawny, co może dotyczyć np.
różnowalutowości świadczeń pieniężnych należnych przeciwnym stronom (np. jedno
ze świadczeń opiewa na złotówki a drugie może być spełnione wyłącznie
w oznaczonej walucie obcej – por. art. 358 § 1 in fine k.c.) albo zbyt wąskiego zakresu
umocowania pełnomocnika do składania oświadczeń materialnoprawnych w imieniu
mocodawcy (możliwa jest sytuacja, w której umocowanie to obejmuje podniesienie
zarzutu zatrzymania, ale nie obejmuje dalej idącego potrącenia). Ponadto można
twierdzić, że w świetle art. 496 w związku z art. 497 k.c. przeszkodą dla skorzystania
z zarzutu zatrzymania nie jest okoliczność, iż bank nie wezwał jeszcze konsumenta
do zwrotu świadczenia (por. art. 455 k.c.), choć ze względu na nieważność umowy
może żądać tego zwrotu (in casu Sąd Apelacyjny uznał, że złożenie przez Bank
oświadczenia o skorzystaniu z prawa zatrzymania traktować należy jako wezwanie
do zapłaty, co czyni żądanie pozwanego wymagalnym). Zwłaszcza, że żądając
zwrotu spełnionych przez siebie świadczeń ze względu na nieważność umowy
kredytu, a tym samym rezygnując z zaspokojenia w drodze potrącenia, kredytobiorca
musi się od razu liczyć z obowiązkiem zwrotu kapitału.
Warto w tym miejscu zauważyć również, że odmówienie kredytodawcy
możliwości powołania się na zarzut zatrzymania wtedy, gdy skuteczne skorzystanie
przezeń z potrącenia jest w konkretnej sytuacji procesowej niemożliwe
(np. spóźnione), prowadziłoby do trudnej do zaakceptowania sytuacji, w której
II CSKP 81/23
31
zostałby on zobowiązany przez sąd do zwrotu kredytobiorcy-konsumentowi także
kwoty, której wysokość odpowiada kapitałowi spłaconemu przez konsumenta
w wykonaniu nieważnej umowy (a więc nienależnie), mimo ciążącego na
konsumencie obowiązku zwrotu bankowi wykorzystanego kapitału. Jest to sytuacja
zbliżona do tej, której tradycyjnie starano się zaradzić przez exceptio doli (obecnie
art. 5 k.c.) z odwołaniem do zasady dolo facit qui petit quod redditurus est
(por. np. orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 21 stycznia 1937 r., C.II. 2150/36,
PPiA 1937/2, poz. 71). Właśnie zapobieżeniu tego rodzaju paradoksom miała też
służyć możliwość skorzystania z prawa potrącenia czy zatrzymania, wskazana
w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 7 maja 2021 r.,
III CZP 6/21, jako korelat tzw. teorii dwóch kondykcji, konkurencyjnej względem
odrzucanej w prawie polskim tzw. teorii salda.
Warto też dodać, że ograniczonej efektywności okrojonego zarzutu
zatrzymania nie przekreśla również możliwość jego obezwładnienia przez
konsumenta przez potrącenie wzajemnych należności (por. uzasadnienie
postanowienia składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 6 października
2023 r., III CZP 126/22, niepubl.) – wbrew pozorom skorzystanie przez bank
z zarzutu zatrzymania nie blokuje tej możliwości, nie oddziaływa bowiem na
wymagalność roszczenia konsumenta w sposób wyłączający potrącenie (choćby
dlatego, że w świetle aktualnego orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii
Europejskiej nie wyłącza opóźnienia banku i obowiązku zapłaty odsetek
za opóźnienie) – gdyż w razie takiego potrącenia bank nie musi już dokonywać
efektywnej zapłaty na rzecz konsumenta (skoro potrącenie prowadzi do umorzenia
kwoty należnej konsumentowi od banku).
Z tych względów, na podstawie art. 39814 k.p.c., Sąd Najwyższy orzekł, jak
w sentencji.
Agnieszka Piotrowska Dariusz Zawistowski
(K.L.)
[r.g.]
Roman Trzaskowski
