II CSKP 808/24
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
11 marca 2025 r.
SSN Władysław Pawlak (przewodniczący)
SSN Roman Trzaskowski
SSN Dariusz Zawistowski (sprawozdawca)
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 11 marca 2025 r. w Warszawie
skargi kasacyjnej M.Z. i C.Z.
od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie
z 1 kwietnia 2020 r., VI ACa 311/19,
w sprawie z powództwa M.Z. i C.Z.
przeciwko syndykowi masy upadłości G. spółce akcyjnej
w upadłości w W.
o zapłatę ewentualnie o ustalenie nieważności umowy i o zapłatę,
uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi
Apelacyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania
i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.
Roman Trzaskowski Władysław Pawlak Dariusz Zawistowski
UZASADNIENIE
II CSKP 808/24
2
Wyrokiem z dnia 14 stycznia 2019 r. Sąd Okręgowy w Warszawie umorzył
postępowanie w zakresie żądania zasądzenia odsetek od kwoty 72 528,35 zł
od 15 września 2017 r. do 2 października 2017 r., oddalił powództwo o zapłatę kwoty
72 528,35 zł z odsetkami, ustalił, że umowa kredytu hipotecznego nr […] zawarta 23
lutego 2007 r. pomiędzy M.Z. i C.Z. a G. Spółką Akcyjną z siedzibą w K. – D.
Oddziałem w Ł. jest nieważna oraz oddalił powództwo o zapłatę kwoty 276 805,48
zł.
Sąd Okręgowy ustalił, że w dniu 20 lutego 2007 r. powodowie M.Z. i C.Z. zawarli
z G. S.A. w K. (poprzednikiem prawnym pozwanego) umowę kredytu hipotecznego
indeksowanego do CHF. Bank udzielił kredytu w kwocie 371 375,26 zł. Kredyt miał
być przeznaczony m. in. na pokrycie części kosztów prac wykończeniowych domu
mieszkalnego
(80 000 zł), dowolny cel konsumpcyjny (105 000 zł), spłatę kredytu hipotecznego
w N. Bank Hipoteczny (175 000 zł), a w pozostałej części na pokrycie kosztów
ustanowienia hipoteki, podatku oraz składki ubezpieczenia. Spłata kredytu miała
nastąpić w 360 miesięcznych ratach kapitałowo-odsetkowych. Oprocentowanie
kredytu było zmienne i na dzień sporządzenia umowy wynosiło 5,12% w skali roku,
na które składała się obowiązująca stawka DBCHF i stała marża banku, która
wynosiła 2,98% (§ 1 ust. 3 umowy). Zasady zmiany oprocentowania określał
§ 13 umowy. Zgodnie z § 9 ust. 2 umowy w dniu wypłaty kredytu lub każdej transzy
kredytu kwota wypłaconych środków będzie przeliczana do CHF według kursu kupna
walut określonego w Tabeli Kursów - obowiązującego w dniu uruchomienia środków.
Spłata wszelkich zobowiązań z tytułu umowy miała być dokonywana w złotych
na rachunek określony każdorazowo w harmonogramie spłat kredytu. Wysokość
zobowiązania będzie ustalana jako równowartość wymaganej spłaty wyrażonej
w CHF - po jej przeliczeniu według kursu sprzedaży walut określonego w „Bankowej
tabeli kursów walut dla kredytów dewizowych oraz indeksowanych kursem walut
obcych” do CHF obowiązującego w dniu spłaty. Spłaty rat kredytu i odsetek miały
następować w terminach i kwotach według aktualnego harmonogramu spłat, który
kredytobiorca otrzymuje w szczególności po wypłacie każdej transzy kredytu,
po wypłacie kredytu i zmianie oprocentowania (§ 10 ust. 1 i 3 umowy). Kredytobiorca
oświadczył, że jest świadomy ryzyka kursowego związanego ze zmianą kursu waluty
II CSKP 808/24
3
indeksacyjnej w stosunku do złotego, w całym okresie kredytowania i akceptuje
to ryzyko (§ 4 ust. 3 umowy).
Zgodnie z definicją zawartą w § 6 umowy „Bankowa Tabela kursów walut
dla kredytów dewizowych oraz indeksowanych kursem walut, zwana Tabelą Kursów”
jest sporządzana przez merytoryczną komórkę banku na podstawie kursów
obowiązujących na rynku międzybankowym w chwili sporządzania tabeli
i po ogłoszeniu kursów średnich przez NBP, tabela sporządzana jest o godz. 16.00
każdego dnia roboczego i obowiązuje przez cały następny dzień roboczy. Tożsamą
definicję zawierał § 2 Regulaminu. Zabezpieczeniem kredytu była hipoteka kaucyjna
w złotych polskich do kwoty stanowiącej 170% kwoty kredytu (§ 3 ust. 1 umowy).
W dniu 5 sierpnia 2009 roku strony zawarły aneks nr 1 do umowy kredytu
hipotecznego modyfikujący § 10 umowy. Zgodnie z nowym brzmieniem
§ 10 ust. 3 kredytobiorca zobowiązywał się dokonywać wpłat w CHF, w kasach
wskazanych na stronie internetowej banku, placówek banku lub w formie przelewu
na wskazane w aktualnym harmonogramie spłat konto.
Kredyt został uruchomiony w okresie od dnia 27 lutego do dnia
7 sierpnia 2007 r. Wykorzystana została cała kwota kredytu. Saldo kapitału
po wypłacie ostatniej transzy zostało ustalone na 160 288,46 CHF. W okresie
od 30 marca 2007 roku do 14 czerwca 2017 roku powodowie dokonali wpłat w złotych
polskich w łącznej kwocie 95 452,19 zł, a ponadto wpłat we frankach szwajcarskich.
Do dnia 21 listopada 2018 równowartość spłat powodów wynosiła ok. 300 000 zł.
Powodowie nie mieli możliwości negocjowania treści umowy.
Sąd Okręgowy dokonał oceny dopuszczalności zawarcia umowy o kredyt
indeksowany. Wskazał, że jednym z przedmiotowo istotnych elementów umowy
kredytu jest ścisłe określenie kwoty i waluty kredytu (art. 69 ust. 2 pkt 2 Pr.bank.).
Umowa zawarta przez strony przewidywała, że kwota kredytu będzie udostępniona
w złotych polskich i w takiej walucie zostanie wykorzystana. Zwrot kredytu nastąpi
poprzez spełnienie świadczenia w złotych polskich. Kwota podlegająca zwrotowi,
miała być wyrażona we frankach szwajcarskich, po przeliczeniu według kursu
wskazanego w aktualnej Tabeli banku. Umowa nie określała zatem wprost kwoty
podlegającej zwrotowi, przewidując jedynie, że kwota ta zostanie ustalona w wyniku
II CSKP 808/24
4
określonych działań arytmetycznych dokonywanych przy wykorzystaniu kursu walut.
Sąd Okręgowy uznał takie rozwiązanie za dopuszczalne.
Sąd Okręgowy dokonał oceny postanowień łączącej strony umowy w oparciu
o regulację zawartą w art. 3531 k.c. i uznał, że konstrukcja indeksacji obarczona była
wadą, która ostatecznie doprowadziła do jej nieważności. Przyczyną wadliwości
umowy, prowadzącej do jej nieważności był narzucony przez bank sposób ustalania
wysokości kwoty podlegającej zwrotowi, a w konsekwencji także wysokości odsetek
- a więc głównych świadczeń kredytobiorcy. Ustalenie ich wysokości wiązało
się z koniecznością odwołania się do kursów walut ustalanych przez bank w tabeli
kursów, a umowa oraz wzorce umowne stanowiące podstawę ustalenia treści
łączącego strony stosunku prawnego nie określały prawidłowo zasad ustalania tych
kursów. Kwota podlegająca zwrotowi nie była w umowie ściśle oznaczona,
jak również nie zostały wskazane szczegółowe, obiektywne zasady jej określenia.
Sąd Okręgowy zwrócił przy tym uwagę, że uznaniu określonej konstrukcji
za nieważną, bo przekraczającą granice swobody umów, nie stoją na przeszkodzie
regulacje dotyczące niedozwolonych postanowień umownych.
Sąd pierwszej instancji oceniał również zgodność umowy kredytu
z art. 3851 k.c. i uznał, że zawarte w niej postanowienia określające sposoby
wyliczenia kwoty kredytu podlegającej spłacie i wysokości rat kredytu sąd abuzywne,
a tym samym nieskuteczne. Uznał, że konsumencki status powodów nie budził
w sprawie wątpliwości. Zdaniem Sądu brak indywidualnego uzgodnienia
postanowień umownych dotyczących indeksacji wynika z samego charakteru
zawartej umowy - opartej o treść stosowanego przez bank wzorca umownego. Taki
sposób zawierania umowy w zasadzie wyklucza możliwość indywidualnego
wpływania przez konsumenta na treść powstałego stosunku prawnego, poza
ustaleniem kwoty kredytu, ewentualnie wysokości oprocentowania. Wpływ
konsumenta musi mieć natomiast charakter realny, rzeczywiście zostać
mu zaoferowany, a nie polegać na teoretycznej możliwości wystąpienia z wnioskiem
o zmianę określonych postanowień umowy. Nie stanowi indywidualnego uzgodnienia
dokonanie wyboru przez konsumenta rodzaju umowy przedstawionej przez
przedsiębiorcę.
II CSKP 808/24
5
Sąd Okręgowy uznał, że postanowienia umowne dotyczące indeksowania
kwoty kredytu określają podstawowe świadczenia w ramach zawartej umowy
i charakteryzują tę umowę jako podtyp umowy kredytu - umowę o kredyt
indeksowany do waluty obcej. Postanowienia regulujące indeksację kredytu
przesądzają o spełnieniu celu jaki założyły sobie strony umowy. Są to zatem
postanowienia charakteryzujące umowę. Dotyczy to postanowień wprowadzających
mechanizm przeliczenia kwoty kredytu ze złotych na walutę obcą, a następnie
nakazujących ustalenie wysokości świadczenia kredytobiorcy w walucie obcej
co do kapitału i zapłaty odsetek.
Sąd Okręgowy wskazał, że rażące naruszenie interesów konsumenta
ma miejsce, jeżeli postanowienia umowy poważnie i znacząco odbiegają
od sprawiedliwego wyważenia praw i obowiązków stron, wprowadzając
nieusprawiedliwioną dysproporcję praw i obowiązków na niekorzyść konsumenta.
Jednak nie wyczerpuje to zakresu, w którym może dojść do naruszenia interesów
konsumenta. Postanowienie jest niedozwolone, jeżeli daje kontrahentowi
konsumenta możliwość działania w sposób rażąco naruszający interesy
konsumenta. Nie miało zatem żadnego znaczenia dla stwierdzenia niedozwolonego
charakteru określonych postanowień umownych to, w jaki sposób pozwany bank
rzeczywiście ustalał kurs waluty, do której kredyt był indeksowany.
Nie ma też znaczenia w jaki sposób bank finansował udzielanie kredytów
indeksowanych, gdyż również to stanowi okoliczność leżącą poza łączącym strony
stosunkiem prawnym, a równocześnie związaną z wykonywaniem umowy,
a nie chwilą jej zawarcia.
Sąd Okręgowy stwierdził, że w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami rażąco
naruszają interesy konsumenta postanowienia umowne godzące w równowagę
kontraktową stron, a także te, które zmierzają do wprowadzenia konsumenta w błąd,
wykorzystując jego zaufanie i brak specjalistycznej wiedzy. Sprzeczne z dobrymi
obyczajami są takie działania, które zmierzają do dezinformacji lub wywołania
błędnego mniemania konsumenta, wykorzystania jego niewiedzy lub naiwności,
ukształtowania stosunku zobowiązaniowego niezgodnie z zasadą równorzędności
stron, nierównomiernego rozłożenia praw i obowiązków między partnerami
kontraktowymi. Uwzględnienie okoliczności towarzyszących zawarciu umowy
II CSKP 808/24
6
oznacza, że należy brać pod uwagę m. in. miejsce, w którym strony zawierają
umowę, krótki czas na podjęcie decyzji o zawarciu umowy przez konsumenta
czy też okoliczność, że umowa zawierana jest w trakcie akcji promocyjnej
organizowanej przez przedsiębiorcę. Sąd Okręgowy uznał, że niedozwolony
charakter miał § 9 ust. 2 umowy w zakresie, w jakim przewiduje zastosowanie kursu
kupna walut określonego w „Bankowej tabeli kursów walut dla kredytów dewizowych
oraz indeksowanych kursem walut obcych” do przeliczenia wypłaconych w złotych
środków na kwotę w CHF. Niedozwolony charakter miał też § 10 ust. 2 umowy
i § 19 ust. 5 Regulaminu w zakresie, w jakim przewiduje użycie kursu sprzedaży walut
określonego w „Bankowej tabeli kursów walut dla kredytów dewizowych oraz
indeksowanych kursem walut obcych” do ustalenia wysokości kwoty podlegającej
spłacie (w złotych) oraz raty spłaty. Sąd zakwestionował także § 4 ust. 2 umowy
w zakresie, w jakim przewiduje zastosowanie kursu sprzedaży do ustalenia
równowartości wymaganej spłaty wyrażonej w CHF, po jej przeliczeniu według kursu
sprzedaży walut.
Sąd Okręgowy oceniając skutki abuzywności postanowień umowy wskazał,
że skutkiem uznania za niedozwolone postanowień umownych dotyczących zasad
ustalania kursów walut jest konieczność ich pominięcia przy ustalaniu treści stosunku
prawnego wiążącego konsumenta. Postanowienia takie przestają wiązać już w chwili
zawarcia umowy. Nie stanowią one elementu treści stosunku prawnego i nie mogą
być uwzględniane przy rozpoznawaniu spraw związanych z jego realizacją.
W rezultacie konieczne jest przyjęcie, że łączący strony stosunek umowny
nie przewiduje sposobu zastosowania mechanizmu indeksacji. W konsekwencji
nie jest możliwe ustalenie wysokości świadczenia kredytobiorcy, tj. ustalenie
wysokości kwoty, która podlega zwrotowi na rzecz banku i która stanowi podstawę
naliczenia odsetek należnych od kredytobiorców. Wobec nieuzgodnienia przez
strony wysokości podstawowego świadczenia jednej ze stron, umowę należało
uznać za nieważną.
Nie ma przy tym możliwości zastąpienia wyeliminowanych z umowy
postanowień. Stosowanie art. 358 § 2 k.c. jest niemożliwe, skoro nie obowiązywał
on w dacie zawarcia umowy, a brak jest przepisów przejściowych, które
umożliwiałyby jego zastosowanie. Ponadto przepis ten odnosi się do możliwości
II CSKP 808/24
7
ustalenia kursu waluty obcej w przypadku spełnienia świadczenia w walucie polskiej,
natomiast nie reguluje sytuacji, w której dochodzi do przeliczenia wysokości
zobowiązania z waluty polskiej na obcą.
Zdaniem Sądu Okręgowego przyjęciu, że umowa jest nieważna nie stoi
na przeszkodzie art. 3852 k.c. Z tego względu istnienie umowy kredytu udzielonego
i spłacanego w walucie polskiej, w której stawka procentowa byłaby oparta
o wskaźnik LIBOR, który pozostaje integralnie związany z klauzulą walutową
i rozliczeniami w walucie obcej nie jest możliwe.
Niezależnie od tego Sąd Okręgowy uznał, że umowę kredytu zastrzegającą,
że oprocentowanie jest ustalane w oparciu o wskaźniki nieodpowiadające walucie,
w jakiej został udzielony kredyt, należałoby uznać za sprzeczną z zasadami
współżycia społecznego. Zgodnie z art. 58 § 3 k.c. jeżeli nieważnością jest dotknięta
tylko część czynności prawnej, czynność pozostaje w mocy co do pozostałych
części, chyba że z okoliczności wynika, iż bez postanowień dotkniętych nieważnością
czynność nie zostałaby dokonana. Wyeliminowanie z umowy postanowień
dotyczących oprocentowania kredytu opartego o stawkę LIBOR nie prowadzi
do powstania luki nie pozwalającej wykonać umowy. Brak określenia wysokości
zmiennego oprocentowania w umowie może być uzupełniony bądź przez odwołania
się do zasad określonych we wzorcu umownym (regulaminie) dla kredytów
udzielonych w złotych polskich, bądź też przez odwołanie do treści art. 359 § 2 k.c.,
który określa, że jeżeli wysokość odsetek nie jest w inny sposób określona, należą
się odsetki ustawowe. Jednakże mając na względzie poszanowanie woli stron
umowy, jak również niemożność przyjęcia takich skutków wprowadzenia do umowy
niedozwolonych postanowień, które byłyby niekorzystne dla konsumenta, należało
przyjąć, że bez dotkniętych częściową nieważnością postanowień dotyczących
wysokości oprocentowania, umowa nie zostałaby zawarta. Dlatego też należało
stwierdzić, że umowa kredytu zawarta pomiędzy stronami jest w całości nieważna.
W takiej sytuacji powództwo główne, oparte o twierdzeniu o istnieniu nadpłaty
ze strony powodów, podlegało oddaleniu.
Skutkiem stwierdzenia nieważności całej umowy jest konieczność przyjęcia,
że spełnione przez powodów świadczenia nie miały oparcia w łączącej strony
II CSKP 808/24
8
umowie. W ocenie Sądu pierwszej instancji nie oznaczało to jednak, że świadczenia
powodów spełniane w złotych polskich było nienależne. O świadczeniu nienależnym
może być mowa jedynie w sytuacji, gdy spełniane jest bez ważnej i skutecznej
podstawy prawnej. Tymczasem powodowie spełniali świadczenia polegające
na zwrocie pozwanemu środków, które wcześniej od niego otrzymali. Świadczenie
ze strony powodów mogło zostać uznane obiektywnie za zwrot wcześniej
otrzymanych środków. W tej sytuacji nawet wobec uznania umowy za nieważną,
istnieje więc stosunek prawny, który stanowi podstawę do takich przesunięć
majątkowych. O ile więc nieprawidłowe zachowanie przedsiębiorcy może stanowić
podstawę do stwierdzenia nieważności umowy i pozbawienia go spodziewanych
zysków, to nie może prowadzić do jego nieuzasadnionego zubożenia. Żądania
zasądzenia od pozwanego kwot wskazanych w pozwie nie znajdowały zatem
podstawy prawnej i powództwo w tym zakresie podlegało oddaleniu.
Sąd Okręgowy uwzględnił natomiast powództwo o ustalenie nieważności
umowy, uznając, że po stronie powodów występował interes prawny w ustaleniu,
o którym mowa w art. 189 k.p.c.
Wyrokiem z dnia 1 kwietnia 2020 r. Sąd Apelacyjny w Warszawie,
po rozpoznaniu apelacji obu stron, zmienił częściowo zaskarżony wyrok
w ten sposób, że oddalił powództwo o ustalenie, że umowa kredytu hipotecznego
nr 5525, zawarta w dniu 23 lutego 2007 r. pomiędzy stronami jest nieważna oraz
oddalił apelację powodów. Podniesione w apelacji pozwanego zarzuty naruszenia
art. 233 k.p.c. uznał za bezzasadne.
Oceniając zarzuty naruszenia prawa materialnego zawarte w apelacji
pozwanego, Sąd Apelacyjny uznał, ze skarżący zasadnie wywiedli, formułując zarzut
naruszenia art. 3851 § 2 k.c. w zw. z art. 58 § 3 k.c. czy też art. 3531 k.c.
w zw. z art. 58 k.c., że Sąd Okręgowy nieprawidłowo uznał, iż wyeliminowanie
wskazanych w pisemnych motywach zaskarżonego wyroku klauzul umownych
(czyli § 9 ust. 2 oraz § 10 ust. 3 umowy) skutkować powinno nieważnością łączącej
strony umowy. W ocenie Sądu Apelacyjnego za punkt wyjścia do rozważań
w tym zakresie powinien służyć art. 6 ust. 1 dyrektywy Rady 93/13/EWG
z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach
II CSKP 808/24
9
konsumenckich (Dz. Urz. UE. L 1993 Nr 95, str. 29. ), zgodnie z którym Państwa
Członkowskie stanowią, że na mocy prawa krajowego nieuczciwe warunki
w umowach zawieranych przez sprzedawców lub dostawców z konsumentami
nie będą wiążące dla konsumenta, a umowa w pozostałej części będzie nadal
obowiązywała strony, jeżeli jest to możliwe po wyłączeniu z niej nieuczciwych
warunków. Z powyższego uregulowania wynika wola prawodawcy, aby stosunek
obligacyjny, pomimo zawarcia w nim niedozwolonych klauzul umownych trwał nadal
- z pominięciem jednak związania konsumenta nieuczciwymi warunkami.
Rozwiązanie to zostało przyjęte również w polskim prawodawstwie.
Stosownie do art. 3851 § 1 k.c. postanowienia umowy zawieranej
z konsumentem nieuzgodnione indywidualnie nie wiążą go, jeżeli kształtują jego
prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając
jego interesy; nie dotyczy to postanowień określających główne świadczenia stron,
w tym ceny lub wynagrodzenia, jeżeli zostały sformułowane w sposób jednoznaczny.
Zgodnie z § 2 tego artykułu jeżeli postanowienie umowy zgodnie z § 1 nie wiąże
konsumenta, strony są związane umową w pozostałym zakresie. Prawodawca
przyjął zatem rozwiązanie spójne z postanowieniami dyrektywy 93/13, zgodnie
z którym stosunek obligacyjny łączący konsumenta z kontrahentem trwać będzie
nadal, jednakże bez związania konsumenta tymi niedozwolonymi postanowieniami
umownymi. W tym zakresie należało co do zasady przyznać rację apelującemu,
że sankcja braku związania konsumenta niedozwolonym postanowieniem umownym
niejako wyprzedza sankcję nieważności czynności prawnej. Powyższe prowadzi
do wniosku, że w sprawie należało ocenić, czy łączący strony stosunek prawny,
nawet przy uznaniu, iż wskazane przez Sąd pierwszej instancji klauzule miały walor
niedozwolonych klauzul umownych, pozostawał nieważny, czy też możliwe
jest uznanie go za ważny, z zastosowaniem sankcji braku związania konsumenta
klauzulą abuzywną. W ocenie Sądu Apelacyjnego należało opowiedzieć
się za drugim z tych rozwiązań.
Wymagało uwzględnienia, że dostrzegalny jest pewien szkielet stosunku
obligacyjnego, który pomimo wyeliminowania niedozwolonych klauzul umownych,
może być w dalszym ciągu przez strony realizowany. I tak uregulowania zawarte
w § 1 ust. 1 umowy kredytu hipotecznego wskazują, że bank udzielił kredytu
II CSKP 808/24
10
w kwocie 371 375,26 zł, zaś § 10 ust. 1 tej umowy wskazywał zasady, w oparciu
o które następować miała spłata kredytu i stanowił, iż kredytobiorca zobowiązuje
się dokonać w okresie objętym umową spłaty rat kapitałowo - odsetkowych
w terminach, kwotach i na rachunek wskazany w aktualnym harmonogramie spłat.
Powyższe postanowienia umowne wskazują, że brak jest przeszkód, aby kredyt,
który w związku z wyeliminowaniem niedozwolonych klauzul umownych przyjmuje
postać zwykłego kredytu złotowego był spłacany, jako zwykły kredyt zlotowy, zgodnie
z harmonogramem, o którym mowa w § 10 ust. 1 umowy kredytu. Pogląd
ten nie budzi większych wątpliwości w zakresie kwoty kapitału, który jest możliwy
do ustalenia w sposób jednoznaczny. Pewien problem pojawia się na tle ustalenia
oprocentowania tego kredytu, które z kolei rzutuje na wysokość raty kapitałowo -
odsetkowej.
W ocenie Sądu Okręgowego źródłem poglądów o nieważności umowy był brak
możliwości utrzymania oprocentowania charakterystycznego dla kredytów
udzielonych w walucie obcej i oprocentowanie ustalone w oparciu o stawkę LIBOR,
do kredytu udzielonego w walucie krajowej. Sąd Okręgowy wskazał, że wskaźnik
LIBOR pozostaje integralnie związany z klauzulą walutową oraz prowadzonymi
rozliczeniami w walucie obcej i tym samym nie może znajdywać zastosowania
do kredytu udzielonego i spłacanego w walucie polskiej. Sąd Okręgowy dostrzegł
sprzeczność takiego rozwiązania z właściwością stosunku prawnego, z uwagi
na całokształt uregulowań zawartych w ustawie Prawo bankowe oraz
na sprzeczność z zasadami współżycia społecznego. Sąd Okręgowy orzekł
o nieważności umowy, kierując się art. 2 ustawy - Prawo bankowe i uznając,
iż utrzymywanie kredytu złotowego z oprocentowaniem według parametru LIBOR
byłoby niekorzystne dla banku. W tym zakresie należało podzielić pogląd
prezentowany w obecnym orzecznictwie Sądu Najwyższego, z którego wynika
dopuszczalność stosowania stawki LIBOR do kredytu złotowego. Jednocześnie,
nie przesądzając kategorycznie tej kwestii, nie można definitywnie wykluczyć
ewentualnej konwersji takiego kredytu bankowego w nieoprocentowaną pożyczkę
pieniężną.
Powyższe rozważania, niezależnie od tego, jaką ostatecznie postać przyjmą
wzajemne prawa i obowiązki stron w związku z wyeliminowaniem z łączącej strony
II CSKP 808/24
11
umowy niedozwolonych klauzul umownych, prowadzą do wniosku, że możliwe jest
dalsze trwania łączącego strony stosunku obligacyjnego - zgodnie z treścią
art. 3851 § 2 k.c. Dalsze zarzuty naruszenia prawa materialnego podniesione w apelacji
pozwanego Sad Apelacyjny uznał za bezzasadne.
Oceniając zarzut naruszenia art. 410 k.c. zawarty w apelacji powodów,
Sąd Apelacyjny zwrócił uwagę, że łącząca strony umowa, po wyeliminowaniu
z niej postanowień, które jako niedozwolone klauzule umowne nie są dla powodów
wiążące, pozostaje ważna. Konsekwencją tego stanowiska jest to, że powodowie
co do zasady powinni w dalszym ciągu dokonywać spłat kredytu. Nie wdając
się w rozważania, czy kredyt ten jest oprocentowany i według jakiej stawki, należało
uznać, że obowiązek powodów obejmuje przynajmniej spłatę uzyskanego kapitału.
Mając zaś na uwadze, że poza sporem było, iż powodowie dotychczas dokonali
spłaty jedynie części kapitału (276 805,48 zł z pożyczonych 371 275,26 zł),
nie sposób zasadnie twierdzić, że po stronie pozwanego doszło do jakiegokolwiek
wzbogacenia. Dodatkowo, nawet przy najbardziej korzystnej dla powodów ocenie
łączącego strony stosunku prawnego, zgodnie z którym powodowie zobowiązani
są jedynie do spłaty kapitału w datach wynikających ze wskazanej w harmonogramie
wymagalności poszczególnych rat, wnoszone przez nich wpłaty - jeżeli
w tym zakresie doszło do nadpłaty - winny być traktowane jako świadczenia
spełnione przed datą ich wymagalności, co w świetle art. 411 pkt 4 k.c. sprawia,
że nie ma podstaw do domagania się ich zwrotu.
Powodowie zaskarżyli wyrok Sądu Apelacyjnego skargą kasacyjną w zakresie,
w jakim Sąd Apelacyjny zmienił wyrok Sądu pierwszej instancji, oddalając
powództwo o ustalenie nieważności umowy kredytu hipotecznego nr 55253 z dnia
20 lutego 2007 r. oraz oddalił apelację powodów od wyroku Sądu pierwszej instancji.
Skarżący zarzucili naruszenie art. 58 § 1 k.c. w zw. z art. 3531 k.c. oraz
art. 411 pkt 2 i 4 k.c. Wnieśli o uchylenie i zmianę zaskarżonego orzeczenia
w pkt 1 sentencji przez oddalenie apelacji G. S.A. oraz w pkt 2 przez zmianę wyroku
Sądu Okręgowego w Warszawie z dnia 14 stycznia 2019 r.
i zasądzenie od pozwanego G. S.A. kwoty 276 805,48 zł z odsetkami ustawowymi
za opóźnienie, ewentualnie o zmianę wyroku Sadu Apelacyjnego
w pkt 2 sentencji i zasądzenie od pozwanego na rzecz powodów kwoty 72.528,35 zł
II CSKP 808/24
12
z odsetkami ustawowymi za opóźnienie, bądź uchylenie wyroku Sądu pierwszej
instancji w zaskarżonej części i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania
Sądowi Apelacyjnemu.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
W judykaturze utrwalone jest stanowisko, że postanowienia umowne
obejmujące tzw. klauzule przeliczeniowe, określające kurs CHF do waluty polskiej
za pomocą mechanizmu opartego o stosowanie klauzul kursowych ustalanych
jednostronnie przez bank, stanowią niedozwolone postanowienia umowne.
W judykaturze podkreślono, że określenie wysokości zobowiązania konsumenta
z odwołaniem się do tabel kursów ustalanych przez bank, bez wskazania
obiektywnych kryteriów ustalania wysokości kursu, jest nietransparentne, pozostawia
pole do arbitralnego działania banku i w ten sposób obarcza kredytobiorcę
nieprzewidywalnym ryzykiem oraz narusza równość stron. W świetle
art. 3851 § 1 k.c. nie budzi wątpliwości, że tego rodzaju klauzule abuzywne
są bezskuteczne, co prawidłowo ocenił Sąd Okręgowy.
Sąd Okręgowy stwierdził, że wyeliminowanie z umowy postanowień
dotyczących stosowania tabel kursowych powoduje, że nie jest możliwe ustalenie
wysokości świadczenia kredytobiorcy. Zatem wobec nieuzgodnienia przez strony
wysokości podstawowego świadczenia jednej ze stron umowę należało uznać
za nieważną. Sąd pierwszej instancji stwierdził także, że uzupełnienie treści umowy
przez sąd jest niedopuszczalne. Sąd Apelacyjny ocenił natomiast, że stwierdzona
przez Sąd pierwszej instancji abuzywność części klauzul umownych nie uzasadniała
stwierdzenia nieważności umowy. Podkreślił, że na gruncie art. 3851 § 1 k.c. sankcja
braku związania konsumenta niedozwolonym postanowieniem umownym wyprzedza
sankcję nieważności czynności prawnej.
Sąd Apelacyjny, odwołując się do treści zawartej przez strony umowy,
wskazał, że brak jest przeszkód aby po wyeliminowaniu z umowy niedozwolonych
klauzul umownych kredyt przyjął postać zwykłego kredytu złotowego i mógł
być spłacany jako kredyt złotowy, zgodnie z harmonogramem określonym
w § 10 ust. 1 umowy. Stwierdził także, że nie przesądzając kwestii,
czy dopuszczalne jest stosowanie stawki LIBOR do kredytu złotowego, „nie można
definitywnie wykluczyć ewentualnej konwersji takiego kredytu bankowego
II CSKP 808/24
13
w nieoprocentowaną pożyczkę pieniężną”. W ocenie Sądu Apelacyjnego prowadziło
to do wniosku, iż możliwe jest „dalsze trwanie łączącego strony stosunku
obligacyjnego”. Uzasadniało to zmianę rozstrzygnięcia Sądu Okręgowego, który
stwierdził nieważność umowy zawartej przez strony. Powyższe stanowisko Sądu
Apelacyjnego zostało zasadnie zakwestionowane w skardze kasacyjnej powodów.
Obecnie w judykaturze utrwalony jest pogląd, że stwierdzenie abuzywności
klauzuli ryzyka walutowego powoduje, iż utrzymanie umowy nie jest możliwe.
Powyższe stanowisko uwzględnia orzecznictwo Trybunału Sprawiedliwości
Unii Europejskiej dotyczące wykładni przepisów Dyrektywy 93/13. Oceny
tej nie podważa zmiana przepisów Prawa bankowego dokonana na mocy ustawy
z dnia 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy Prawo bankowe oraz niektórych innych
ustaw, które weszły w życie po zawarciu umowy kredytowej przez strony.
W orzecznictwie wyrażono także stanowisko, że klauzule waloryzacyjne, które
w umowie kredytu nie zostały wyrażone w sposób jasny i precyzyjny podlegają
badaniu pod katem abuzywności i przyjęto, iż w celu zrealizowania przez bank
obowiązków informacyjnych o ryzyku walutowym i kursowym w związku z zawarciem
umów kredytowych indeksowanych do waluty obcej lub denominowanych w walucie
obcej, nie jest wystarczające wskazanie w umowie, że ryzyko kursowe ponosi
kredytobiorca oraz odebranie od niego oświadczenia o standardowej treści odnośnie
poinformowania o ponoszeniu przez kredytobiorcę ryzyka wynikającego ze zmiany
kursu waluty obcej. Klauzula ryzyka walutowego i klauzula kursowa mogą
funkcjonować tylko łącznie i stanowią klauzulę indeksacyjną określającą główne
świadczenia stron w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c.
Z tych względów, wobec stwierdzonej przez Sądy obu instancji abuzywności
postanowień umownych uzasadniony był zawarty w skardze kasacyjnej powodów
zarzut naruszenia art. 58 § 1 k.c. W konsekwencji, w świetle wyrażonego przez
Sąd Apelacyjny stanowiska, że domaganie się przez powodów zasądzenia
na ich rzecz zwrotu świadczeń pieniężnych spełnionych na podstawie umowy
zawartej przez strony jest nieuzasadnione, w sytuacji, gdy umowa zawarta przez
strony jest ważna, uzasadniony był także zarzut naruszenia art. 411 pkt 2 i pkt 4 k.c.
Uzasadniało to uwzględnienie skargi kasacyjnej i uchylenie zaskarżonego wyroku na
II CSKP 808/24
14
podstawie art. 39815 § 1 k.p.c. oraz przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania
Sądowi Apelacyjnemu w Warszawie.
Władysław Pawlak
[a.ł]
Roman Trzaskowski
Dariusz Zawistowski
Na mocy art. 330 § 1 k.p.c. stwierdzam
niemożność podpisania uzasadnienia wyroku
przez sędziego SN Romana Trzaskowskiego
z powodu długotrwałej nieobecności
SSN Władysław Pawlak
i
