II CSKP 769/24
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
26 lutego 2026 r.
SSN Mariusz Łodko (przewodniczący, sprawozdawca)
SSN Beata Janiszewska
SSN Marcin Łochowski
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 26 lutego 2026 r. w Warszawie
skargi kasacyjnej E. K. i M. K.
od wyroku Sądu Apelacyjnego w Białymstoku
z 30 grudnia 2022 r., I ACa 1201/21,
w sprawie z powództwa E. K. i M. K.
przeciwko Bankowi spółce akcyjnej w W.
o ustalenie i zapłatę,
uchyla zaskarżony wyrok w pkt I., III. i IV. oraz przekazuje
sprawę w tej części Sądowi Apelacyjnemu w Białymstoku do
ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach
postępowania kasacyjnego.
Beata Janiszewska
Mariusz Łodko
Marcin Łochowski
UZASADNIENIE
II CSKP 769/24
2
Wyrokiem z 17 września 2021 r. Sąd Okręgowy w Olsztynie ustalił, że umowa
kredytu zawarta przez E. K. i M. K. z Bankiem spółką akcyjną w W. jest nieważna;
zasądził od pozwanego banku na rzecz powodów 356 691,75 zł z ustawowymi
odsetkami za opóźnienie od 154 655,37 zł od 12 września 2018 r. do dnia zapłaty i
od 202 036,38 zł od dnia 27 kwietnia 2021 r. do dnia zapłaty oraz orzekł o kosztach
postępowania.
Wyrokiem z 30 grudnia 2022 r. Sąd Apelacyjny w Białymstoku zmienił ten
wyrok w części, w ten sposób, że zasądził od pozwanego na rzecz powodów
356 691,75 zł za jednoczesnym zaofiarowaniem przez powodów pozwanemu
404 190 zł albo zabezpieczenia roszczenia o jej zwrot i oddalił powództwo
w pozostałym zakresie (pkt I); oddalił apelację pozwanego w pozostałym zakresie
(pkt II) oraz orzekł o kosztach postępowania (pkt III i IV).
Sąd drugiej instancji podzielił i przyjął za własne ustalenia faktyczne Sądu
Okręgowego, z których w zakresie istotnym dla rozstrzygnięcia skargi kasacyjnej
wynika, że 4 lipca 2008 r. powodowie zawarli z poprzednikiem prawnym pozwanego
– Bankiem spółką akcyjną w G. – umowę kredytu mieszkaniowego […],
denominowanego, który został im udzielony w złotych odpowiadających
równowartości 205 781,07 CHF. Bank ostatecznie wypłacił powodom 404 190 zł, co
stanowiło równowartość 204 881,39 CHF po przeliczeniu po kursie kupna CHF
według tabeli kursów obowiązującej w banku w dniu wypłaty. Raty kredytu wyrażone
były w CHF, a ich spłata następowała w złotych po przeliczeniu kursem sprzedaży
CHF na podstawie tabeli obowiązującej w banku w dniu spłaty. Ryzyko związane ze
zmianami kursu waluty ponosili kredytobiorcy.
Sąd drugiej instancji ustalił też, że 9 kwietnia 2018 r. powodowie wystąpili
przeciwko pozwanemu z zawezwaniem do próby ugodowej o zapłatę 271 641,53 zł.
Sąd Apelacyjny podzielił ocenę prawną Sądu pierwszej instancji, że łącząca
strony umowa kredytu zawiera niedozwolone postanowienia umowne, dotyczące
sposobu przeliczenia kursu waluty obcej, które to postanowienia stanowiły też główny
przedmiot umowy. Uznanie zakwestionowanych przez powodów klauzul
przeliczeniowych za abuzywne skutkowało wyeliminowaniem z umowy postanowień
II CSKP 769/24
3
zawierających mechanizm przeliczeń walutowych (art. 3851 § 1 k.c.) i doprowadziło
do ubezskutecznienia/nieważności umowy w całości. W ocenie Sądu drugiej instancji
nie ma bowiem przepisów, które zastępowałyby postanowienia abuzywne. Ich
wyeliminowanie z umowy powoduje, że umowa traci swój pierwotny i zamierzony
przez strony charakter, a spełnione przez powodów świadczenie było nienależne
i podlegało zwrotowi na podstawie art. 410 § 1 w zw. z art. 405 k.c.
Sąd drugiej instancji uwzględnił apelację pozwanego w części dotyczącej
zarzutów związanych z prawem zatrzymania zasądzonej na rzecz powodów kwoty
do momentu zaofiarowania przez nich zwrotu otrzymanego od pozwanego
w wykonaniu tej umowy świadczenia albo zabezpieczeniu roszczenia o jego zwrot.
Skorzystanie z prawa zatrzymania powoduje, że świadczenie nie staje się
wymagalne i wyklucza możliwość opóźnienia w jego spełnieniu. Sąd drugiej instancji,
odmiennie niż Sąd Okręgowy, określił też datę wymagalności roszczenia powodów,
przyjmując, że spełnione przez nich na rzecz pozwanego świadczenie pieniężne
najwcześniej mogło stać się wymagalne dopiero w dacie wydania wyroku przez Sąd
pierwszej instancji. Zatem powodom nie należą się odsetki za opóźnienie.
Skargę kasacyjną od tego wyroku wnieśli powodowie. Zaskarżyli go w części
dotyczącej zmiany wyroku Sądu pierwszej instancji (pkt I), zarzucając naruszenie
przepisów prawa materialnego: art. 69 ust. 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo
bankowe (dalej: „pr.bank.”), art. 496 w zw. z art. 497 k.c. oraz art. 455 k.c., art. 481
§ 1 i 2 w zw. z art. 496 i 497 k.c. oraz art. 61 § 1 k.c.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów z 19 czerwca 2024 r.,
III CZP 31/23 (OSNC 2025, nr 3, poz. 25), przyjął, że prawo zatrzymania nie
przysługuje stronie, która może potrącić swoją wierzytelność z wierzytelności drugiej
strony. Sąd Najwyższy wyjaśnił, że prawo zatrzymania przysługuje jedynie przy
rozliczeniu świadczeń stron wynikających z umowy wzajemnej, a brak takiej cechy
umowy wyłącza wprost stosowanie art. 496 i 497 k.c. Wynikająca z tych przepisów
norma pełni funkcję zabezpieczającą i jest środkiem dyscyplinującym, wywierając
presję na wierzycielu, aby ten również spełnił świadczenie należne dłużnikowi.
Skorzystanie z prawa zatrzymania ma na celu doprowadzenie do sytuacji, w której
II CSKP 769/24
4
obie strony wykonają względem siebie swoje obowiązki – zaofiarują otrzymane
świadczenia w razie odstąpienia, rozwiązania lub nieważności umowy wzajemnej
albo zabezpieczą roszczenia o ich zwrot. Prawo zatrzymania nie służy bowiem
bezpośrednio zaspokojeniu roszczenia strony zatrzymującej. Natomiast w sytuacji,
gdy obu stronom nieważnej umowy przysługują świadczenia pieniężne, stwierdzenie
wzajemnego charakteru umowy nie przesądza, że stronom przysługuje prawo
zatrzymania. Sąd Najwyższy wskazał, że tak określona podstawowa funkcja prawa
zatrzymania – zabezpieczenia wierzytelności korzystającego z tego prawa – staje się
bezprzedmiotowa wobec możliwości potrącenia wzajemnych świadczeń
pieniężnych. Doprowadzenie do potrącenia wierzytelności i ich umorzenia do
wysokości wierzytelności niższej zapewnia dalej idącą ochronę interesów stron niż
prawo zatrzymania.
W uchwale składu siedmiu sędziów z 5 marca 2025 r., III CZP 37/24 (OSNC
2025, nr 11, poz. 98), Sąd Najwyższy podzielił powyższe stanowisko i argumentację,
przyjmując, że w razie dochodzenia od banku zwrotu świadczenia spełnionego na
podstawie umowy kredytu, która okazała się niewiążąca, bankowi nie przysługuje
prawo zatrzymania na podstawie art. 496 w zw. art. 497 k.c. Sąd Najwyższy
uzupełniająco wyjaśnił, że umowa kredytu nie może zostać uznana za wzajemną,
skoro wypłata kapitału kredytu przez bank nie stanowi odpowiednika jego zwrotu
wraz z odsetkami i prowizjami – między tymi świadczeniami nie ma stosunku
wymiany, bowiem wysokość świadczeń stron jest różna. Tradycyjne pojęcie
zobowiązania polegające na obowiązku spełnienia świadczenia (art. 353 k.c.) różni
się też od szerszego pojęcia obowiązku cywilnoprawnego, którego z reguły nie
można dochodzić przed sądem. Sąd Najwyższy wskazał, że przykładem takiego
obowiązku, niebędącego zobowiązaniem w rozumieniu art. 353 k.c., jest obowiązek
kredytobiorcy korzystania z udostępnionej kwoty kredytu na warunkach określonych
w umowie (art. 69 ust. 1 pr.bank.). Zakwalifikowanie umowy jako wzajemnej wymaga
natomiast, aby świadczenia stron były swoimi odpowiednikami, a nie innymi
obowiązkami umownymi niepolegającymi na świadczeniu. Prawo zatrzymania,
w razie dochodzenia zwrotu świadczeń w przypadku nieważności umowy kredytu,
jest wykluczone również niezależnie od tego, czy umowę tę można uznać za umowę
wzajemną na podstawie art. 487 § 2 k.c. (co do wzajemnego charakteru umowy zob.
II CSKP 769/24
5
też uchwałę składu siedmiu sędziów SN z 28 lutego 2025 r., III CZP 126/22, OSNC
2025, nr 11, poz. 97), czy też odmówić jej takiej kwalifikacji. Sąd Najwyższy wyjaśnił,
że świadczeniem wzajemnym nie może być uznany sam zwrot kapitału, gdyż tego
rodzaju obowiązek nie stanowi ekwiwalentu umożliwienia kredytobiorcy korzystania
z kapitału przez czas w umowie oznaczony. Nie jest on bowiem świadczeniem, które
dałoby się zwrócić w razie nieważności umowy, a tym samym, którego zwrot dałoby
się „zatrzymać” w rozumieniu art. 496 k.c.
Poglądy judykatury Sądu Najwyższego są również zgodne ze stanowiskiem
Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, wyrażonym m.in. w postanowieniu
z 8 maja 2024 r., C-424/22, WN przeciwko Santander Bank Polska S.A., w którym
przyjęto, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia
1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich należy
interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie wykładni sądowej prawa
krajowego, zgodnie z którą w przypadku stwierdzenia nieważności umowy kredytu
z uwagi na nieuczciwy charakter niektórych warunków tej umowy powołanie się przez
bank na prawo zatrzymania prowadzi do uzależnienia przysługującej konsumentowi
możliwości uzyskania przez niego zapłaty kwot zasądzonych od banku ze względu
na skutki wynikające ze stwierdzenia nieuczciwego charakteru tych warunków, od
równoczesnego zaofiarowania przez konsumenta zwrotu albo zabezpieczenia
zwrotu całości świadczenia, niezależnie od spłat dokonanych już w wykonaniu tej
umowy.
Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym skargę kasacyjna podziela
powyższe poglądy. Zasadnie zatem zarzucają skarżący Sądowi drugiej instancji
błędną wykładnię art. 69 ust.1 pr.bank. i przyjęcie, że umowa kredytu jest umową
wzajemną. Już tylko brak tej cechy umowy wyklucza wprost zastosowanie prawa
zatrzymania. Zarzut niewłaściwego zastosowania art. 496 w zw. z art. 497 k.c.
uzasadnia również to, że obu stronom nieważnej umowy kredytu przysługują
roszczenia o świadczenia pieniężne. Prawo zatrzymania nie przysługuje więc
pozwanemu, który może skorzystać z potrącenia wzajemnej wierzytelności (art. 498
i nast. k.c.) ze skutkiem umorzenia obu wierzytelności do wysokości wierzytelności
niższej.
II CSKP 769/24
6
Nie budzi wątpliwości, że prawo zatrzymania jest zarzutem o charakterze
dylatoryjnym, powodującym, iż roszczenia drugiej strony nie staje się wymagalne
albo też stan ten ustaje, jeżeli roszczenie to stało się wymagalne wcześniej.
Skuteczne skorzystanie przez stronę z prawa zatrzymania wzajemnego świadczenia
pieniężnego wyłącza bowiem opóźnienie w jego spełnieniu, co wyklucza możliwość
dochodzenia odsetek (zob. wyroki SN: z 31 stycznia 2002 r., IV CKN 651/00;
z 7 stycznia 2005 r., IV CK 204/04, i z 6 lutego 2015 r., II CSK 359/14).
Bezskuteczność podniesionego zarzut opartego na prawie zatrzymania powoduje,
że wymagalność dochodzonego roszczenia ustala się in casu zgodnie z zasadami
wykonania zobowiązań (art. 455 k.c.).
W uchwale składu całej Izby Cywilnej z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22
(OSNC 2024, nr 12, poz. 118), Sąd Najwyższy przyjął, że jeżeli w wykonaniu umowy
kredytu, która nie wiąże z powodu niedozwolonego charakteru jej postanowień, bank
wypłacił kredytobiorcy całość lub część kwoty kredytu, a kredytobiorca dokonywał
spłat kredytu, powstają samodzielne roszczenia o zwrot nienależnego świadczenia
na rzecz każdej ze stron. Roszczenia z tytułu nienależnego świadczenia mają
charakter bezterminowy (zob. wyrok SN: z 5 września 2025 r., II CSKP 276/25,
i powołane tam orzecznictwo). Powinno ono być spełnione niezwłocznie po
wezwaniu dłużnika do jego wykonania (art. 455 k.c.).
Należy zwrócić uwagę, że Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów
z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21 (OSNC 2021, nr 9, poz. 56), uzależnił rozpoczęcie
biegu przedawnienia od wyraźnego oświadczenia konsumenta, że odmawia on
zgody na związanie postanowieniami abuzywnymi; przy czym, składając to
oświadczenie, konsument powinien być wyczerpująco poinformowany o skutkach
swojej decyzji. Mimo że uchwała ta nie odnosiła się bezpośrednio do wymagalności
roszczenia kredytobiorcy, w praktyce orzeczniczej sądów powszechnych
przyjmowano, że dopiero złożenie przez kredytobiorcę takiego oświadczenia przed
sądem warunkowało początek wymagalności jego roszczenia restytucyjnego o zwrot
dokonanych w wykonaniu umowy spłat na rzecz banku. Sąd Najwyższy
w uzasadnieniu uchwały składu całej Izby Cywilnej z 25 kwietnia 2024 r., III CZP
25/22, natomiast wyjaśnił, że oświadczenie kredytobiorcy o braku związania
niedozwolonym postanowieniem nie wymaga żadnej formy szczególnej, gdyż może
II CSKP 769/24
7
on wyrazić wolę przez każde zachowanie ujawniające ją w sposób dostateczny (art.
60 k.c.). Także wzywając bank do zwrotu kwot uiszczonych tytułem spłaty rat kredytu,
z którego będzie wynikała wola kredytobiorcy/konsumenta powołania się na
niedozwolony charakter postanowień umowy (zob. też wyrok SN z 27 sierpnia
2025 r., II CSKP 399/24). Niewłaściwą praktyką jest zatem określenie wymagalności
roszczenia konsumenta i zasądzenie odsetek za opóźnienie dopiero od daty wydania
wyroku, jeżeli oświadczenie konsumenta, że odmawia on zgody na związanie
postanowieniami abuzywnymi, jest odbierane przed sądem orzekającym w sprawie.
Trafnie zatem skarżący zarzucają naruszenie art. 455 k.c., art. 481 § 1 w zw.
z art. 496 i 497 k.c. oraz art. 61 § 1 k.c. przez ich niewłaściwe zastosowanie. Sąd
drugiej instancji oddalając powództwo o zasądzenie odsetek za opóźnienie nie tylko
błędnie przyjął, że pozwany mógł skutecznie skorzystać z prawa zatrzymania
zgłoszonego jeszcze w trakcie postępowania przed Sądem pierwszej instancji, ale
również, iż wymagalność roszczenia powodów wiąże się z datą wyrokowania przez
ten Sąd
Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c. uchylił
zaskarżony wyrok w pkt I, III i IV oraz przekazał sprawę w tej części Sądowi
Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach
postępowania kasacyjnego (art. 108 § 2 k.p.c.).
Beata Janiszewska
[wr]
[r.g.]
Mariusz Łodko
Marcin Łochowski
