II CSKP 726/23
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
7 maja 2025 r.
SSN Agnieszka Jurkowska-Chocyk (przewodniczący,
sprawozdawca)
SSN Maciej Kowalski
SSN Mariusz Załucki
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 7 maja 2025 r. w Warszawie
skargi kasacyjnej Syndyka masy upadłości A. spółki akcyjnej w upadłości w B.
od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie
z 4 lutego 2022 r., I ACa 218/21,
w sprawie z powództwa Syndyka masy upadłości A. spółki akcyjnej w upadłości w
B.
przeciwko E.B.
o zapłatę,
I. oddala skargę kasacyjną;
II. zasądza od syndyka masy upadłości A. spółki akcyjnej w B.
na rzecz E.B. 2 700 zł (dwa tysiące siedemset złotych) kosztów
postępowania kasacyjnego.
A.W.
Maciej Kowalski
Agnieszka Jurkowska-Chocyk
Mariusz Załucki
UZASADNIENIE
II CSKP 726/23
2
Wyrokiem z 27 listopada 2020 r. Sąd Okręgowy w Warszawie oddalił
powództwo A. w B. przeciwko E.B. o zapłatę (pkt I), zasądził od powoda na rzecz
pozwanej koszty procesu (pkt II), a także rozstrzygnął w przedmiocie zwrotu zaliczek
na poczet wydatków w postępowaniu (pkt III i pkt IV).
Sąd Apelacyjny w Warszawie wyrokiem z 4 lutego 2022 r. oddalił apelację
powoda (pkt I) i orzekł o kosztach postępowania apelacyjnego (pkt II).
Sądy meriti ustaliły, że 22 lutego 2007 r. E.O., jako kredytobiorca, zawarła z
poprzednikiem prawnym A. S.A., jako kredytodawcą, umowę kredytu hipotecznego
nr […] indeksowanego do CHF, przy czym był to wzór umowy przygotowany przez
bank. Na podstawie przedmiotowej umowy bank udzielił pozwanej kredytu w kwocie
130 950,39 zł.
Integralną część spornej umowy stanowił Regulamin Kredytu […]. Według
postanowień zawartych w § 9 ust. 2 umowy w dniu wypłaty kredytu lub każdej transzy
kredytu, kwota wypłaconych środków miała być przeliczana do CHF według kursu
kupna walut określonego w tabeli kursów, obowiązującego w dniu uruchomienia
środków.
Zgodnie z § 10 ust. 3 wysokość raty miała być ustalana jako równowartość
wymaganej spłaty wyrażonej w CHF – po jej przeliczeniu według kursu sprzedaży
walut określonego w „Bankowej Tabeli kursów walut dla kredytów dewizowych
oraz indeksowanych kursem walut obcych” do CHF obowiązującego w dniu spłaty.
Jak zauważył Sąd Okręgowy, takie postanowienie umowy odpowiadało treści
§ 19 ust. 5 regulaminu. W myśl § 19 ust. 5 regulaminu w przypadku kredytu
indeksowanego w walucie obcej kwota raty obliczona miała być według kursu
sprzedaży dewiz obowiązującego w banku na podstawie obowiązującej w banku
tabeli kursów z dnia wpływu środków.
Sądy meriti ustaliły także, że przed zawarciem spornej umowy pozwana nie
została dokładnie i przystępnie poinformowana ani na czym polega mechanizm
indeksacji, ani o ryzyku walutowym związanym z kredytem indeksowanym do CHF.
Bank nie poinformował pozwanej również o ryzyku zmiennej stopy procentowej,
w tym o wpływie zmiany kursu waluty na wysokość powstającego w wyniku wypłaty
II CSKP 726/23
3
transz zobowiązania, ani o wpływie zmiany tego kursu na wysokość zadłużenia
pozostałego do spłaty. Bank nie udzielił pozwanej informacji na czym polegają
stosowane przez bank kursy kupna i sprzedaży, jak są dokładnie ustalane i jak bank
będzie przeliczał wypłacone środki do CHF, tj. według jakiego kursu. Nie wskazał też,
że powinna we własnym interesie sprawdzać stosowany do przeliczeń kurs na
stronie banku.
Pismem z 23 marca 2016 r., powód wezwał pozwaną, pod rygorem
wypowiedzenia umowy, do uregulowania w terminie 14 dni roboczych od daty
doręczenia wezwania całości zaległości obejmującej kwoty: 2 104,94 CHF tytułem
należności kapitałowej, 29,90 CHF tytułem odsetek umownych, 5,06 CHF tytułem
odsetek podwyższonych za opóźnienie w spłacie należności kapitałowej, 15 PLN
tytułem kosztów i opłat za czynności banku. Powód poinformował pozwaną
o możliwości złożenia w terminie 14 dni roboczych wniosku o restrukturyzację
zadłużenia.
Następnie, pismem z 2 czerwca 2016 r., wysłanym na dwa znane powodowi
adresy pozwanej, powód złożył oświadczenie o wypowiedzeniu umowy kredytu
z zachowaniem trzydziestodniowego okresu wypowiedzenia liczonego od dnia
doręczenia oświadczenia.
Sądy meriti przyjęły, że wbrew stanowisku skarżącego postanowienia
przeliczeniowe (indeksacyjne) pozwalały bankowi w sposób dowolny kształtować
kurs waluty. Ustalone w sprawie okoliczności w kontekście utrwalonych poglądów
orzecznictwa dawały podstawę do uznania, że kwestionowane przez pozwaną
postanowienia dotyczące klauzul przeliczeniowych miały niedozwolony charakter
z przyczyn szczegółowo wyjaśnionych przez Sąd pierwszej instancji.
Sąd Apelacyjny nie podzielił zarzutów banku związanych z wykładnią
postanowień umownych, a także naruszenia art. 3852 k.c. W ocenie Sądu
odwoławczego postanowienia umowne kwestionowane przez pozwaną zostały
zasadnie uznane za niedozwolone przez Sąd Okręgowy.
W świetle art. 3851 § 1 k.c. niedozwolone postanowienia umowne nie wiążą
konsumenta. Sankcja zamieszczenia w umowie postanowienia niedozwolonego
działa ex tunc i ex lege. Sąd drugiej instancji w motywach pisemnych opowiedział się
II CSKP 726/23
4
za stanowiskiem wykluczającym możliwość uzupełnienia luk powstałych
po wyeliminowaniu niedozwolonych postanowień umownych w drodze odwołania się
do obiektywnych parametrów, chociażby do kursu średniego NBP.
Skargę kasacyjną od powyższego orzeczenia wywiódł powodowy bank,
zaskarżając je w całości i zarzucając naruszenie:
- art. 3851 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 58 § 1 k.c. przez dokonanie przez Sąd drugiej
instancji błędnej wykładni tych przepisów i uznanie, że skutkiem stwierdzenia
abuzywności postanowień indeksacyjnych jest niemożność dalszego trwania umowy
w ustalonym przez strony kształcie, czyli jej nieważność, podczas, gdy sankcja
nieważności nie została przewidziana w art. 3851 § 1 k.c.;
- art. 3851 § 2 k.c. w zw. z 3851 § 1 k.c. przez jego błędną wykładnię polegającą
na przyjęciu, że za abuzywne należy uznać całe postanowienia waloryzacyjne
umowy kredytu, podczas gdy za abuzywne może być uznane co najwyżej samo
odesłanie do bankowych tabel kursowych;
- art. 58 § 1 k.c. z art. 3531 k.c. przez uznanie, że będąca przedmiotem oceny
umowa kredytu była sprzeczna z ustawą poprzez zastosowanie w umowie klauzul
naruszających dyspozycję art. 3531 k.c.;
- art. 3852 k.c. przez jego błędną wykładnię polegającą na przyjęciu,
że na ocenę zgodności postanowień umowy z dobrymi obyczajami nie mają wpływu
korzyści osiągnięte przez kredytobiorcę a wynikające z zawarcia spornej umowy
w postaci obniżonego kosztu odsetkowego kredytu indeksowanego w porównaniu
do kredytu złotowego oraz okoliczność, że kredytobiorca był świadomy ryzyka
walutowego związanego z zaciągnięciem kredytu indeksowanego do waluty obcej;
- art. 358 § 2 k.c. przez jego niezastosowanie do spornej umowy, w sytuacji
gdy rekonstrukcja norm umownych w oparciu o powołany przepis doprowadziłaby do
utrzymania umowy zgodnie z jej charakterem, przy utrzymaniu równowagi
kontraktowej stron;
- art. 288 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej w zw. z art. 6 ust. 1
Dyrektywy 93/13/EWG przez jego zastosowanie w okolicznościach sprawy,
II CSKP 726/23
5
w sytuacji, w której przedmiotowa Dyrektywa nie jest źródłem prawa w relacji
horyzontalnej między stronami.
Wobec tak postawionych zarzutów skarżący wniósł o uchylenie orzeczenia
w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu
w Warszawie.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną pozwana wniosła o jej oddalenie
i zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna powoda okazała się niezasadna. Sformułowane w niej
zarzuty koncentrują się przede wszystkim na tezie, że postanowienia umowne
uznane przez Sąd Apelacyjny za abuzywne nie naruszają w sposób rażący interesów
pozwanej i nie mogą być uznane ze sprzeczne z dobrymi obyczajami.
Kwestia abuzywności postanowień umów kredytu indeksowanych kursem
CHF stanowiła przedmiot licznych wypowiedzi tak orzecznictwa krajowego,
w tym Sądu Najwyższego, jak i unijnego. W ostatnich latach wypracowano w tym
przedmiocie − co do zasady − jednolitą i utrwaloną linię orzeczniczą. Zgodnie z nią
Sądy meriti słusznie przyjęły, że klauzula indeksacyjna w umowie kredytu określa
wysokość głównego świadczenia kredytobiorcy. Odnosi się ona bowiem
bezpośrednio do elementów przedmiotowo istotnych umowy kredytu, a zatem
do oddania i zwrotu sumy kredytu, której wysokość wprost kształtuje (zob. m.in.
wyroki SN: z 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17; z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18;
z 30 września 2020 r., I CSK 556/18; z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22; z 28 lipca
2023 r., II CSKP 611/22).
Niejasny i niepoddający się weryfikacji mechanizm ustalania przez bank
kursów waluty, pozostawiający bankowi w tym zakresie swobodę, jest w sposób
oczywisty sprzeczny z dobrymi obyczajami i rażąco narusza interesy konsumenta,
a klauzula, która nie zawiera jednoznacznej treści i przez to pozwala na pełną
swobodę decyzyjną przedsiębiorcy w kwestii bardzo istotnej dla konsumenta,
dotyczącej kosztów kredytu, jest klauzulą niedozwoloną (zob. m.in. wyroki SN:
z 22 stycznia 2016 r., I CSK 1049/14, OSNC 2016, nr 11, poz. 134; z 30 września
II CSKP 726/23
6
2020 r., I CSK 556/18; z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22 oraz wyrok TSUE
z 18 listopada 2021 r., C-212/20, M.P., B.P. przeciwko „A”).
Sąd Apelacyjny prawidłowo przyjął, że postanowienia umowne, regulujące
mechanizm indeksacji są abuzywne, ze względu na ich sprzeczność z dobrymi
obyczajami. Naruszają rażąco interesy pozwanego (kredytobiorcy) i w konsekwencji
równowagę stron oraz pozostawiają kredytodawcy pole do arbitralnego działania
w zakresie ustalania kursu walut, a ponadto obarczają kredytobiorcę
nieprzewidywalnym ryzykiem. W świetle art. 3851 k.c. nie można zaakceptować
sytuacji, w której pozwany (konsument) dowiaduje się o poziomie zadłużenia
ratalnego już spłaconego, po podjęciu określonej sumy z jego rachunku.
Prawidłowo Sądy meriti oceniły także kwestię skutków, jakie dla losów
łączącej strony umowy niesie eliminacja z niej niedozwolonych postanowień
umownych.
Podzielając w pełni pogląd Sądu Najwyższego wyrażony w uchwale składu
całej Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22, należy
stwierdzić, że po usunięciu abuzywnych postanowień umowa nie może obowiązywać
według sposobów proponowanych przez powoda. W obecnym stanie prawnym brak
jest również możliwości zastąpienia takich postanowień przepisami o charakterze
dyspozytywnym. W powołanej uchwale przyjęto, że w razie uznania,
że postanowienie umowy kredytu indeksowanego, odnoszące się do sposobu
określania kursu waluty obcej stanowi niedozwolone postanowienie umowne i nie
jest wiążące, w obowiązującym stanie prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego
postanowienia zajmuje inny sposób określenia kursu waluty obcej wynikający
z przepisów prawa lub zwyczajów. Ponadto Sąd Najwyższy przesądził, że w razie
niemożliwości ustalenia wiążącego strony kursu waluty obcej w umowie kredytu
denominowanego lub indeksowanego umowa nie wiąże w pozostałym zakresie.
Wobec nieważności umowy ze względu na abuzywność klauzul
przeliczeniowych nie są istotne rozważania Sądu Apelacyjnego o nienależytym
wykonaniu obowiązków informacyjnych w zakresie ryzyka kursowego.
Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814 k.p.c. orzekł, jak
sentencji.
II CSKP 726/23
7
O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono zgodnie z art. 98 § 1, 11 i 3
w zw. z § 2 pkt 6, § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia
22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie.
A.W.
[a.ł]
Maciej Kowalski
Agnieszka Jurkowska-Chocyk
Mariusz Załucki
