II CSKP 724/23
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
3 grudnia 2025 r.
Pierwszy Prezes SN Małgorzata Manowska (przewodniczący)
SSN Adam Doliwa (sprawozdawca)
SSN Ireneusz Kunicki
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 3 grudnia 2025 r. w Warszawie
skargi kasacyjnej Banku w W.
od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie
z 8 lipca 2022 r., VI ACa 424/20,
w sprawie z powództwa K.J. i K.J.1
przeciwko Bankowi w W.
o zapłatę, ustalenie i zapłatę oraz unieważnienie umowy,
1. oddala skargę kasacyjną;
2. zasądza od pozwanej na rzecz każdego z powodów po 2700
(dwa tysiące siedemset) złotych tytułem kosztów postępowania
kasacyjnego.
Adam Doliwa
Małgorzata Manowska
Ireneusz Kunicki
(P.H.)
UZASADNIENIE
II CSKP 724/23
2
K.J. i K.J.1 w ostatecznie sprecyzowanym powództwie wnieśli o ustalenie
nieważności
umowy
kredytu
hipotecznego
zawartej
6 maja 2008 r. z poprzednikiem prawnym pozwanego Banku oraz zasądzenie od
Banku z siedzibą w W. solidarnie lub łącznie kwoty 59 370,79 zł oraz 20 743 CHF
wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od 9 maja 2018 r. do dnia zapłaty,
ewentualnie o zasądzenie na ich rzecz kwoty 137 600,99 zł.
Wyrokiem z 27 stycznia 2020 r. Sąd Okręgowy w Warszawie oddalił żądanie
zapłaty 59 350,79 zł i 20 743 CHF (pkt 1), ustalił, że umowa o kredyt hipoteczny
zawarta 6 maja 2008 r. przez powodów z poprzednikiem prawnym pozwanego jest
nieważna (pkt 2), oddalił powództwo w pozostałym zakresie (pkt 3) i rozstrzygnął
o kosztach procesu (pkt 4).
Wyrokiem z 8 lipca 2022 r. Sąd Apelacyjny w Warszawie, po rozpoznaniu
apelacji pozwanego banku, oddalił apelację (pkt I) oraz rozstrzygnął o kosztach
postępowania odwoławczego (pkt II).
Sąd Apelacyjny podzielił ustalenia faktyczne poczynione przez Sąd Okręgowy
i przyjął je za własne. Zgodnie z tymi ustaleniami 7 maja 2008 r. K.J. i K.J.1 zawarli
z Bankiem umowę kredytu hipotecznego indeksowanego do waluty obcej (CHF) z
przeznaczeniem na zakup mieszkania w W. Kwota udzielonego kredytu wynosiła 816
517 zł. Okres kredytowania został określony na 390 miesięcy.
Kredyt oprocentowany został według zmiennej stopy procentowej, która na
dzień sporządzenia umowy wynosiła 4,00500% w stosunku rocznym
z zastrzeżeniem postanowień Regulaminu w zakresie ustalania wysokości
oprocentowania. Zmienna stopa procentowa ustalana została jako suma stopy
referencyjnej LIBOR 3M (CHF) oraz stałej marży banku w wysokości 1,20%. Prowizja
wyniosła 4082,59 zł.
18 czerwca 2013 r. strony zawarły aneks nr 1 do umowy, zgodnie z którym
zmieniono sposób spłaty kredytu, dopuszczając spłatę bezpośrednio w CHF
z rachunku walutowego kredytobiorców.
Do 27 grudnia 2019 r. powodowie tytułem spłaty kredytu zapłacili bankowi
202 784,75 zł oraz 80 478,04 CHF.
II CSKP 724/23
3
Pismem z 5 kwietnia 2018 r. kredytobiorcy wezwali pozwanego do zapłaty
kwoty 59 370,79 zł i 20 743 CHF tytułem nienależnego świadczenia.
Od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie skargę kasacyjną wywiódł
pozwany bank.
Pozwany zaskarżył orzeczenie w całości. Zaskarżonemu orzeczeniu zarzucił
naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.: art. 3851 § 1 k.c. w zw. z art. 4 ust. 2
Dyrektywy 93/13; art. 3851 § 1 k.c. w zw. z art. 3 ust. 1 Dyrektywy 93/13; art. 69
ust. 3 pr.bank., oraz art. 65 k.c., art. 358 § 2 k.c. w zw. z art. 6 ust. 2 Dyrektywy 93/13;
art. 3851 § 2 k.c.; art. 189 k.p.c.
Skarżący bank wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości
i orzeczenie co do istoty sprawy, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego orzeczenia
i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną powodowie wnieśli o jej oddalenie.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna pozwanego okazała się bezzasadna.
Rozpoznając zarzuty naruszenia licznych przepisów prawa materialnego
wskazać należało, że są to zarzuty na ogół w ostatnich latach przedstawiane przez
pozywane banki w tzw. sprawach frankowych, a bezzasadność zdecydowanej
większości z nich została już przesądzona w orzecznictwie Sądu Najwyższego oraz
Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej. Zasadniczy zarzut podnoszony przez
pozwany bank sprowadza się do zakwestionowania interesu powodów, który
uzasadniałby dochodzenie przez nich ustalenia nieważności umowy kredytu, oraz do
zakwestionowania zaistnienia podstaw upoważniających Sądy meriti do stwierdzenia
nieważności spornej umowy.
W ocenie pozwanego banku powodowie nie wykazali, że przysługuje im
interes prawny w żądaniu ustalenia nieważności umowy kredytu, przez co orzeczenie
Sądu drugiej instancji narusza art. 189 k.p.c. Nawet gdyby powodowie podjęli próbę
wykazania powyższego, to i tak niezasadnym byłoby uznanie, że przysługuje im
interes prawny, gdyż został on skonsumowany przez wystąpienie z innym, dalej
idącym żądaniem - o zapłatę. Poza tym, jak twierdzi skarżący, w świetle wszystkich
II CSKP 724/23
4
okoliczności faktycznych i prawnych sprawy nie można uznać, aby sporna umowa
była nieważna lub doszło do jej upadku.
W judykaturze Sądu Najwyższego utrwalony jest pogląd, że interes prawny
w rozumieniu art. 189 k.p.c. należy oceniać elastycznie, z uwzględnieniem
celowościowej wykładni przepisu, konkretnych okoliczności danej sprawy, szeroko
pojmowanego dostępu do sądów i tego, czy w drodze innego powództwa
(powództwa o świadczenie) strona może uzyskać pełną ochronę (zob. wyroki SN:
z 9 lutego 2012 r., III CSK 181/11; z 17 kwietnia 2015 r., III CSK 226/14; z 23 marca
2018 r., II CSK 371/17; z 26 maja 2021 r., II CSKP 64/21; z 17 marca 2022 r.,
II CSKP 474/22; z 19 listopada 2024 r., II CSKP 881/23). Ocena istnienia interesu
prawnego musi uwzględniać, czy wynik postępowania doprowadzi do usunięcia
niejasności i wątpliwości co do danego stosunku prawnego, i czy definitywnie
zakończy spór na wszystkich płaszczyznach tego stosunku, lub mu zapobiegnie.
Interes prawny wyrażający się w osiągnięciu konkretnych skutków prawnych
w zakresie usunięcia niepewności sytuacji prawnej powoda musi być analizowany
przy założeniu uzyskania orzeczenia pozytywnego, oraz przy analizie, czy w razie
wyroku negatywnego może on osiągnąć tożsamy skutek w zakresie ochrony swej
sfery prawnej na innej drodze, za pomocą wniesienia powództwa na innej podstawie
prawnej (zob. np. wyrok SN z 28 lipca 2023 r., II CSKP 611/22).
Sąd Apelacyjny prawidłowo w sprawie uznał, że powodom przysługuje interes
prawny w żądaniu ustalenia „nieważności umowy kredytu” (w istocie – nieistnienia
stosunku prawnego wynikającego z umowy kredytu). Dopiero ostateczne
rozstrzygnięcie w zakresie powództwa o ustalenie nieistnienia stosunku prawnego
z umowy kredytu usunęło stan niepewności powodów co do zasadności uiszczania
rat, których termin wymagalności jeszcze nie nastąpił, oraz sposobu rozliczenia
umowy. Wyrok odnoszący się jedynie do roszczenia dotyczącego zapłaty nie
zakończyłby w definitywny sposób powstałego między stronami sporu. Kwestia
wzajemnego rozliczenia jest bowiem konsekwencją stwierdzenia nieważności
umowy. Wyłącznie zatem wyrok ustalający nieistnienie stosunku prawnego prowadzi
do usunięcia stanu niepewności prawnej, istniejącej między stronami. Oznacza to,
że nie jest wykluczone dochodzenie równocześnie zapłaty związanej z nieważnością
umowy, jak i ustalenia nieistnienia stosunku prawnego kreowanego tą umową;
II CSKP 724/23
5
o dopuszczalności takiego połączenia decydują właściwości konkretnego stosunku
prawnego. Z uwagi na powyższe zarzut naruszenia przez Sąd drugiej instancji
art. 189 k.p.c. okazał się zatem nieuzasadniony.
Jak wynika ze stanu faktycznego ustalonego w sprawie strony zawarły umowę
kredytu denominowanego kursem CHF. Według Sądów meriti postanowienia
dotyczące przeliczenia kwoty kredytu i spłat na CHF są abuzywne, a bez nich umowa
nie może funkcjonować, co prowadzi do wniosku o jej nieważności. Skarżący bank
podważa to stanowisko, formułując zarzuty, które już wielokrotnie były przedmiotem
orzeczniczej analizy.
Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym skargę kasacyjną podziela poglądy
judykatury, w których wielokrotnie już wyjaśniono, że określenie wysokości
należności obciążającej kredytobiorcę z odwołaniem do tabel kursowych ustalanych
jednostronnie przez bank, bez wskazania obiektywnych kryteriów oznaczania kursu
waluty jest nietransparentne, pozostawia pole do arbitralnego działania banku
i obciąża kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem oraz narusza równorzędność
stron umowy kredytu (zob. np. wyroki SN: z 26 maja 2022 r., II CSKP 650/22,
OSNC-ZD 2022, nr 4, poz. 48; z 13 października 2022 r., II CSKP 864/22,
OSNC 2023, nr 5, poz. 50). Takie postanowienia umowne, kształtując prawa
i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco
naruszając jego interesy, są niedozwolone i nie wiążą konsumenta (art. 3851 k.c.,
zob. wyroki SN: z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22; z 27 maja 2022 r., II CSKP 314/22;
z 9 września 2022 r., II CSKP 794/22; z 28 października 2022 r., II CSKP 902/22).
Postanowienia te należy uznać za niedozwolone niezależnie od tego, czy swoboda
banku w ustaleniu kursu jest pełna, czy też w jakiś sposób ograniczona, np. w razie
wprowadzenia możliwych maksymalnych odchyleń od kursu ustalanego
z wykorzystaniem obiektywnych kryteriów.
Sąd drugiej instancji prawidłowo ocenił jako niedozwolone klauzule
przeliczeniowe zawarte w umowie stron, pozwalające pozwanemu bankowi na
arbitralne (dowolne) ustalanie kursu walutowego stanowiącego podstawę do
określenia wysokości udostępnionej powodom kwoty kredytu i wysokości
poszczególnych rat. Umowa łącząca strony nie limitowała swobody pozwanego
II CSKP 724/23
6
w ustalaniu kursu waluty, zatem nie tworzyła realnego instrumentu chroniącego
powodów przed ryzykiem arbitralności i nadużyć ze strony banku. Odwołanie
w umowie do kursu ustalanego jednostronnie przez bank – bez wskazania zasad
jego obliczania – umożliwiało mu oddziaływanie na wysokość zadłużenia
kredytobiorców.
Należy też zauważyć, że wykładnia art. 3851 § 1 k.c., w kontekście pojęcia
„głównych świadczeń stron”, w aktualnej judykaturze Sądu Najwyższego nie budzi
wątpliwości. Klauzule przeliczeniowe zastrzeżone w umowie kredytu indeksowanego
lub denominowanego do waluty obcej wyroku określają główne świadczenie
kredytobiorcy (zob. m.in. wyroki SN: z 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17;
z 9 maja 2019 r., I CSK 242/18; z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18;
z 30 września 2020 r., I CSK 556/18; z 2 czerwca 2021 r., I CSKP 55/21;
z 27 lipca 2021 r., V CSKP 49/21; z 3 lutego 2022 r., II CSKP 415/22).
W orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej podkreśla się również,
że za postanowienia umowne mieszczące się w pojęciu głównego przedmiotu
umowy w rozumieniu art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13 należy uważać te, które określają
podstawowe świadczenia w ramach danej umowy i które z tego względu
charakteryzują tę umowę (zob. wyroki TSUE: z 30 kwietnia 2014 r., C-26/13, Árpád
Kásler i Hajnalka Káslerné Rábai przeciwko OTP Jelzálogbank Zrt, pkt 49-50;
z 26 lutego 2015 r., C-143/13, Bogdan Matei i Ioana Ofelia Matei przeciwko SC
Volksbank România SA, pkt 54; z 23 kwietnia 2015 r., C-96/14, Jean-Claude Van
Hove przeciwko CNP Assurances SA, pkt 33, i z 20 września 2017 r., C-186/16,
Ruxandra Paula Andriciuc i in. przeciwko Banca Românească SA, pkt 35). Za takie
uznawane są klauzule indeksacyjne lub denominacyjne (waloryzacyjne), jak
i postanowienia odnoszące się do ustalonego w walucie obcej mechanizmu
waloryzacji świadczeń (określane niekiedy jako „klauzule ryzyka walutowego”), które
wiążą się z obciążeniem kredytobiorcy – konsumenta ryzykiem zmiany kursu waluty
i związanym z tym ryzykiem zwiększenia kosztu kredytu (zob. wyroki TSUE:
z 20 września 2017 r., C-186/16, Andriciuc i in., pkt 37; z 20 września 2018 r.,
C-51/17, OTP Bank i OTP Faktoring, pkt 68; z 14 marca 2019 r., C-118/17, Dunai,
pkt 48; z 3 października 2019 r., C-260/18, Dziubak, pkt 44).
II CSKP 724/23
7
Wobec powyższego zarzuty naruszenia przez Sąd drugiej instancji art. 65 k.c.,
art. 3851 § 1 k.c. oraz art. 1 ust. 2 w zw. z art. 4 ust. 1 i ust. 2 i art. 6 ust. 1 i ust. 2
dyrektywy 93/13 w zw. z art. 3851 § 1 k.c. okazały się bezzasadne.
Konsekwencją stwierdzenia, że dane postanowienie umowne ma charakter
niedozwolony w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c., jest działająca ex lege sankcja
bezskuteczności niedozwolonego postanowienia, połączona z przewidzianą
w art. 3851 § 2 k.c. zasadą związania stron umową w pozostałym zakresie (zob. m.in
uchwałę SN z 29 czerwca 2007 r., III CZP 62/07, OSNC 2008, nr 7-8, poz. 87, oraz
uchwałę składu siedmiu sędziów SN z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, OSNC 2021,
nr 9, poz. 56, a także m.in. wyroki SN: z 30 maja 2014 r., III CSK 204/13;
z 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16; z 24 października 2018 r., II CSK 632/17;
z 8 lutego 2023 r., II CSKP 978/22). Uznanie bowiem, że postanowienia dotyczące
przeliczania kwoty kredytu i uiszczanych spłat na walutę obcą są niedozwolonymi
postanowieniami umownymi oznacza, że zgodnie z art. 3851 § 1 zd. 1 k.c., nie wiążą
one kredytobiorców. Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej wyjaśnił, że art. 6
ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, iż warunek umowny
uznany za nieuczciwy należy co do zasady uznać za nigdy nieistniejący, tak, by nie
wywoływał on skutków wobec konsumenta. W związku z tym sądowe stwierdzenie
nieuczciwego charakteru takiego warunku powinno mieć z reguły skutek w postaci
„przywrócenia” sytuacji prawnej i faktycznej konsumenta, w jakiej znajdowałby się on
w braku tego warunku (zob. wyrok TSUE z 21 grudnia 2016 r., C-154/15, C-307/15
i C-308/15, Francisco Gutiérrez Naranjo i Ana María Palacios Martínez przeciwko
Cajasur Banco i Banco Bilbao Vizcaya Argentaria SA (BBVA), pkt 61-62).
Przede wszystkim jednak Sąd Najwyższy w uchwale całej Izby Cywilnej
z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22, OSNC 2024, nr 12, poz. 118, ugruntował
dotychczasową linię orzeczniczą i przyjął że:
1. W razie uznania, że postanowienie umowy kredytu indeksowanego lub
denominowanego odnoszące się do sposobu określania kursu waluty obcej stanowi
niedozwolone postanowienie umowne i nie jest wiążące, w obowiązującym stanie
prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego postanowienia zajmuje inny sposób
określenia kursu waluty obcej wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów.
II CSKP 724/23
8
2. W razie niemożliwości ustalenia wiążącego strony kursu waluty obcej
w umowie kredytu indeksowanego lub denominowanego umowa nie wiąże także
w pozostałym zakresie.
3. Jeżeli w wykonaniu umowy kredytu, która nie wiąże z powodu
niedozwolonego charakteru jej postanowień, bank wypłacił kredytobiorcy całość lub
część kwoty kredytu, a kredytobiorca dokonywał spłat kredytu, powstają samodzielne
roszczenia o zwrot nienależnego świadczenia na rzecz każdej ze stron.
4. Jeżeli umowa kredytu nie wiąże z powodu niedozwolonego charakteru jej
postanowień, bieg przedawnienia roszczenia banku o zwrot kwot wypłaconych
z tytułu kredytu rozpoczyna się co do zasady od dnia następującego po dniu,
w którym kredytobiorca zakwestionował względem banku związanie
postanowieniami umowy.
5. Jeżeli umowa kredytu nie wiąże z powodu niedozwolonego charakteru jej
postanowień, nie ma podstawy prawnej do żądania przez którąkolwiek ze stron
odsetek lub innego wynagrodzenia z tytułu korzystania z jej środków pieniężnych
w okresie od spełnienia nienależnego świadczenia do chwili popadnięcia
w opóźnienie co do zwrotu tego świadczenia.
Należy wskazać, że odstąpienie od zasady prawnej przyjętej przez skład całej
izby jest zaś możliwe tylko przez wydanie kolejnej uchwały w analogicznym składzie
(art. 88 ustawy o SN).
W ocenie Sądu Najwyższego nie jest również uzasadniony zarzut skargi
wskazujący na możliwość wypełnienia luki w umowie, powstałej na skutek usunięcia
z niej klauzuli przeliczeniowej (art. 3851 § 1 k.c.), przez odwołanie się do mechanizmu
ustalania kursu walutowego przewidzianego w art. 358 § 2 k.c., tj. przyjęcia na
potrzeby wyliczeń średniego kursu franka szwajcarskiego w NBP. W kwestii
ewentualnego stosowania przepisów prawa krajowego o charakterze
dyspozytywnym, w celu zastąpienia wyeliminowanych z umowy postanowień
abuzywnych, należy odwołać się do punktu 1. uchwały całego składu Izby Cywilnej
Sądu Najwyższego z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22 (OSNC 2024, nr 12,
poz. 118), w myśl którego w razie uznania, że postanowienie umowy kredytu
indeksowanego lub denominowanego odnoszące się do sposobu określania kursu
II CSKP 724/23
9
waluty obcej stanowi niedozwolone postanowienie umowne i nie jest wiążące,
w obowiązującym stanie prawnym nie można przyjąć, iż miejsce tego postanowienia
zajmuje inny sposób określenia kursu waluty obcej wynikający z przepisów prawa
lub zwyczajów. W tym kontekście zasadne jest również odwołanie się do wyroku
Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 26 marca 2019 r., C-70/17, Abanca
Corporación Bancaria SA przeciwko Albertowi Garcíi Salamance Santosowi i Bankia
SA przeciwko Alfonsowi Antoniowi Lau Mendozie i Verónice Yulianie Rodríguez
Ramírez, w którym wykluczono, aby sąd krajowy mógł zmieniać treść nieuczciwych
warunków zawartych w umowach (pkt 54). Oznacza to, że nieuprawnione jest
zastąpienie przez sąd postanowień niedozwolonych innymi, gdyż prowadziłoby to
w istocie do zmiany treści łączącej strony umowy. Możliwość takiej zmiany umowy
przez sąd stoi w sprzeczności z celami prewencyjnymi dyrektywy 93/13, gdyż
przedsiębiorcy wiedzieliby, że nawet w razie zastosowania klauzuli niedozwolonej
umowa zostanie skorygowana przez sąd w sposób możliwie najpełniej
odpowiadający ich woli, a jednocześnie dopuszczalny w świetle przepisów
o niedozwolonych postanowieniach umownych (zob. też wyrok TSUE z 29 kwietnia
2021 r., C-19/20, I.W. i R.W. przeciwko Bankowi B. S.A., pkt 68). W związku z tym
należy stwierdzić, że nie jest dopuszczalne zastosowanie przepisów o charakterze
dyspozytywnym w celu zastąpienia wyeliminowanych z umowy postanowień
abuzywnych.
Warto podkreślić, że wyeliminowanie abuzywnych klauzul przeliczeniowych
nie prowadzi do utrzymania w mocy umowy kredytu indeksowanego kursem CHF,
jako kredytu złotowego, oprocentowanego według stawki LIBOR (zob. wyroki SN:
z 17 marca 2022 r., II CSKP 474/22; z 13 kwietnia 2022 r., II CSKP 15/22;
z 26 kwietnia 2022 r., II CSKP 550/22; z 10 maja 2022 r., II CSKP 694/22;
z 20 maja 2022 r., II CSKP 796/22; z 26 stycznia 2023 r., II CSKP 875/22;
z 30 maja 2023 r., II CSKP 1536/22; z 22 czerwca 2023 r., II CSKP 1484/22,
por. jednak odmiennie wyroki SN: z 26 maja 2022 r., II CSKP 650/22;
z 1 czerwca 2022 r., II CSKP 364/22; z 18 sierpnia 2022 r., II CSKP 387/22;
z 28 września 2022 r., II CSKP 412/22; z 23 listopada 2022 r., II CSKP 923/22;
z 26 stycznia 2023 r., II CSKP 272/22).
II CSKP 724/23
10
Mając powyższe na względzie Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814 k.p.c.
oddalił skargę kasacyjną pozwanego. O kosztach postępowania kasacyjnego
orzeczono zgodnie z art. 98 § 1, 11 i 3 k.p.c. w zw. z art. 99 k.p.c. w zw. z § 2 pkt 7,
§ 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października
2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (tekst jedn. Dz. U. z 2023 r.
poz. 1935).
Adam Doliwa
(P.H.)
[SOP]
Małgorzata Manowska Ireneusz Kunicki
