II CSKP 68/23
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
21 marca 2025 r.
SSN Marcin Łochowski (przewodniczący)
SSN Maciej Kowalski
SSN Piotr Telusiewicz (sprawozdawca)
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 21 marca 2025 r. w Warszawie
skargi kasacyjnej M. K. i G. K.
od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie
z 4 lutego 2022 r., I ACa 65/21,
w sprawie z powództwa M. K. i G. K.
przeciwko Bankowi […] spółce akcyjnej w […]
o ustalenie i zapłatę
uchyla zaskarżony wyrok w punkcie 1 i 3 oraz przekazuje
sprawę w tej części do ponownego rozpoznania Sądowi
Apelacyjnemu w Warszawie, pozostawiając temu Sądowi
rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.
Maciej Kowalski Marcin Łochowski Piotr Telusiewicz
UZASADNIENIE
II CSKP 68/23
2
Wyrokiem z 12 listopada 2020 r. Sąd Okręgowy w Warszawie ustalił,
że umowa kredytu […] hipoteczny nr […], zawarta 29 sierpnia 2007 r. między M. K. i
G. K. a Bankiem […] spółką akcyjną w […], jest nieważna (pkt I); zasądził od
pozwanego łącznie na rzecz powodów kwotę 126 429,72 zł z odsetkami ustawowymi
za opóźnienie od kwot: 110 822,54 zł od 4 września 2018 r. do dnia zapłaty, 15
607,18 zł od 22 listopada 2019 r. do dnia zapłaty (pkt II); oddalił powództwo w
pozostałym zakresie (pkt III); orzekł o kosztach postępowania (pkt IV).
Na skutek apelacji pozwanego Sąd Apelacyjny w Warszawie wyrokiem
z 4 lutego 2022 r. zmienił powyższy wyrok częściowo w punkcie drugim
w ten sposób, że oddalił powództwo o zasądzenie odsetek ustawowych
za opóźnienie od kwoty 110 822,54 zł za okres od 4 września 2018 r.
do 21 listopada 2019 r. i za okres od 14 kwietnia 2021 r. do dnia zapłaty oraz
od kwoty 15 607,18 zł za okres od 14 kwietnia 2021 r. do dnia zapłaty, zastrzegając,
że zapłata przez pozwany bank łącznie na rzecz powodów kwoty 126 429,72 zł
z odsetkami ustawowymi za opóźnienie nastąpi za jednoczesnym zaoferowaniem
przez powodów łącznie na rzecz pozwanego kwoty 148 846,08 zł (pkt 1); oddalił
apelację pozwanego w pozostałym zakresie (pkt 2); orzekł o kosztach postępowania
apelacyjnego (pkt 3).
Uzasadniając powyższe rozstrzygnięcie Sąd Apelacyjny stwierdził, że sporna
umowa spełnia wymagania prawa bankowego, ponieważ określa kwotę, walutę
kredytu, zasady jego zwrotu oraz oprocentowanie. Jest dopuszczalna w świetle
art. 3531 k.c. i nie stoi w sprzeczności z zasadą swobody umów, bowiem strony mogą
zawrzeć umowę, w której wysokość świadczenia zostanie ustalona według innego
niż pieniądz miernika wartości (art. 3581 § 2 k.c.).
W ocenie Sądu Apelacyjnego nie budziła natomiast wątpliwości zasadność
uznania spornych klauzul za niedozwolone postanowienia umowne. Skoro abuzywne
okazały się postanowienia określające główny przedmiot umowy, to umowa jest
nieważna i nie wywołuje skutków prawnych od chwili jej zawarcia.
Oddalenie powództwa o odsetki za opóźnienie za okres przed 21 listopada
2019 r. Sąd odwoławczy uzasadnił tym, że wymagalność roszczenia powodów
II CSKP 68/23
3
należało wiązać ze złożeniem przez nich jednoznacznej, świadomej deklaracji
co do losów umowy. To zaś nastąpiło na rozprawie 21 listopada 2019 r.
Sąd Apelacyjny przyjął, że umowa kredytu jest umową wzajemną, do której
zastosowanie ma art. 496 k.c., stosowany odpowiednio na podstawie art. 497 k.c.
W rezultacie za uzasadniony uznał zarzut zatrzymania kwoty 148 846,08 zł,
podniesiony przez pozwanego w piśmie z 13 maja 2021 r. Uwzględnienie zarzutu
zatrzymania skutkowało ustaleniem przez Sąd końcowej daty naliczania odsetek
za opóźnienie, ponieważ w stanie opóźnienia nie pozostaje strona, która skorzystała
z zarzutu zatrzymania.
Od powyższego wyroku skargę kasacyjną wywiedli powodowie, zaskarżając
ten wyrok w punkcie 1, tj. w części zmieniającej wyrok Sądu pierwszej instancji
częściowo w punkcie II.
Skarżący zarzucili naruszenie prawa materialnego, tj. art. 58 § 1 i 2
w zw. z art. 3531 i art. 3851 k.c.; art. 3851 k.c.; art. 455 k.c.; art. 481 § 1 k.c.,
art. 69 prawa bankowego w zw. z art. 487 § 2 k.c.; art. 120 § 1 w zw. z art. 455
w zw. z art. 117 § 21 k.c.; art. 496 w zw. z art. 497 w zw. z art. 89 k.c.
W oparciu o podniesione zarzuty skarżący wnieśli o uchylenie zaskarżonego
wyroku w pkt 1 i orzeczenie co do istoty sprawy w bliżej określony w skardze sposób.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną pozwany wniósł o jej oddalenie w całości.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna okazała się zasadna.
Konsekwencją nieważności umowy kredytowej ze względu na zawarcie w niej
klauzul abuzywnych jest obowiązek zwrotu świadczeń spełnionych przez strony jako
świadczeń nienależnych w rozumieniu art. 410 § 2 k.c. W przypadku umów
wzajemnych na podstawie art. 497 k.c. odpowiednie zastosowanie znajduje
art. 496 k.c., zgodnie z którym, jeżeli wskutek odstąpienia od umowy strony mają
dokonać zwrotu świadczeń wzajemnych, każdej z nich przysługuje prawo
zatrzymania, dopóki druga strona nie zaofiaruje zwrotu otrzymanego świadczenia
albo nie zabezpieczy roszczenia o zwrot. Przepis ten stał się podstawą zaskarżonego
II CSKP 68/23
4
wyroku w części uwzględniającej apelację pozwanego, kwestionowanej obecnie
w skardze kasacyjnej.
Zakwalifikowanie umowy kredytu jako umowy wzajemnej w rozumieniu
art. 487 § 2 k.c. oraz dopuszczalność zastosowania art. 496 k.c. w przypadku
konsumenckich umów kredytu waloryzowanego kursem CHF była przedmiotem
licznych wypowiedzi w doktrynie i orzecznictwie. W szczególności w wyroku
z 14 grudnia 2023 r. Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej, C-28/22,
Getin Noble Bank (Délai de prescription des actions en restitution), znacząco
ograniczył dopuszczalność podniesienia przez bank zarzutu zatrzymania,
stwierdzając, że artykuł 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy Rady 93/13/EWG
z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach
konsumenckich (dalej: „dyrektywa 93/13”) w związku z zasadą skuteczności należy
interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie wykładni sądowej prawa
krajowego, zgodnie z którą, w sytuacji gdy umowa kredytu hipotecznego zawarta
przez przedsiębiorcę z konsumentem nie może już pozostać wiążąca po usunięciu
nieuczciwych warunków zawartych w tej umowie, przedsiębiorca ten może powołać
się na prawo zatrzymania umożliwiające mu uzależnienie zwrotu świadczeń
otrzymanych od tego konsumenta od przedstawienia przez niego oferty zwrotu
świadczeń, które sam otrzymał od tego przedsiębiorcy, lub gwarancji zwrotu tych
ostatnich świadczeń, jeżeli wykonanie przez tego samego przedsiębiorcę tego prawa
zatrzymania powoduje utratę przez rzeczonego konsumenta prawa do uzyskania
odsetek za opóźnienie od momentu upływu terminu nałożonego na danego
przedsiębiorcę do wykonania zobowiązania umownego po tym, jak przedsiębiorca
ten otrzyma wezwanie do zwrotu świadczeń zapłaconych jemu w wykonaniu
tej umowy.
Następnie dopuszczalność skutecznego podniesienia zarzutu zatrzymania
została w zasadzie wyłączona w postanowieniu Trybunału Sprawiedliwości Unii
Europejskiej z 8 maja 2024 r., C-424/22, Santander Bank Polska, w którym
rozstrzygnięto, że artykuł 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować
w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie wykładni sądowej prawa krajowego,
zgodnie z którą w kontekście stwierdzenia nieważności zawartej przez instytucję
bankową z konsumentem umowy kredytu hipotecznego z uwagi na nieuczciwy
II CSKP 68/23
5
charakter niektórych warunków tej umowy powołanie się przez tę instytucję na prawo
zatrzymania prowadzi do uzależnienia przysługującej konsumentowi możliwości
uzyskania przez niego zapłaty kwot, które zasądzono od wspomnianej instytucji
ze względu na skutki restytucyjne wynikające ze stwierdzenia nieuczciwego
charakteru tych warunków, od równoczesnego zaofiarowania przez rzeczonego
konsumenta zwrotu albo zabezpieczenia zwrotu całości świadczenia otrzymanego
od tej samej instytucji przez konsumenta na podstawie wspomnianej umowy,
niezależnie od spłat dokonanych już w wykonaniu tej umowy.
Z kolei w orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjęto, że prawo zatrzymania
(art. 496 k.c.) nie przysługuje stronie, która może potrącić swoją wierzytelność
z wierzytelności drugiej strony (uchwała składu siedmiu sędziów
SN z 19 czerwca 2024 r., III CZP 31/23, OSNC 2025, nr 3, poz. 25). Następnie
Sąd Najwyższy rozstrzygnął, że w razie dochodzenia od banku zwrotu świadczenia
spełnionego na podstawie umowy kredytu, która okazała się niewiążąca, bankowi
nie przysługuje prawo zatrzymania na podstawie art. 496 w zw. z art. 497 k.c.
(uchwała składu siedmiu sędziów SN z 5 marca 2025 r., III CZP 37/24).
Jako sprzeczne z powyższym orzecznictwem należy ocenić rozstrzygnięcie
Sądu Apelacyjnego w zakresie zmieniającym wyrok Sądu pierwszej instancji przez
zastrzeżenie, że zapłata przez pozwanego na rzecz powodów kwoty 126 429,72 zł
z odsetkami ustawowymi za opóźnienie nastąpi za jednoczesnym zaoferowaniem
przez powodów na rzecz pozwanego kwoty 148 846,08 zł. W konsekwencji
za niezasadne uznać należy również oddalenie powództwa w zakresie odsetek
za opóźnienie w czasie, w którym pozwany korzystał z zarzutu zatrzymania,
tj. od 14 kwietnia 2021 r.
Jako wadliwe należało również ocenić rozstrzygnięcie dotyczące oddalenia
powództwa o zasądzenie odsetek ustawowych za opóźnienie od kwoty 110 822,54 zł
za okres od 4 września 2018 r. do 21 listopada 2019 r. Sąd Apelacyjny przyjął,
że wymagalność roszczenia powodów powstała dopiero na skutek złożenia przez
nich jednoznacznej, świadomej deklaracji co do losów umowy kredytowej,
co nastąpiło na rozprawie 21 listopada 2019 r. W orzecznictwie przyjmuje
się, że odmowa udzielenia zgody przez konsumenta, należycie poinformowanego
II CSKP 68/23
6
o skutkach prawnych usunięcia postanowienia niedozwolonego, na zastosowanie
takiego postanowienia, pociąga za sobą trwałą jego bezskuteczność
(uzasadnienie uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r.,
III CZP 6/21, OSNC 2021, nr 9, poz. 56; postanowienie SN z 28 kwietnia 2023 r.,
I CSK 3966/22). Z drugiej jednak strony, wskazuje się, że nie ma podstaw
do pozbawienia kredytobiorcy odsetek za opóźnienie już od chwili wezwania
do zapłaty, gdy poinformował kredytodawcę, że umowa kredytu jest nieważna
i wezwał do zwrotu świadczenia spełnionego na podstawie nieważnej umowy
(m.in. postanowienia SN: z 21 lutego 2024 r., I CSK 568/23; z 29 września 2023 r.,
I CSK 6772/22).
Zagadnienie wymagalności roszczenia restytucyjnego w przypadku
nieważności umowy o kredyt waloryzowany kursem CHF (ze względu
na wyeliminowanie z niej klauzul abuzywnych) każdorazowo trzeba analizować
na tle okoliczności występujących w konkretnej sprawie. Istotna w tym kontekście
może być data doręczenia odpisu pozwu stronie pozwanej lub odpisu pisma
procesowego obejmującego rozszerzenie powództwa, termin wyznaczony
do spełnienia świadczenia itp. Pozwoli to w konsekwencji na praktyczne
zweryfikowanie terminów dotyczących wymagalności poszczególnych części
roszczenia.
Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c.
orzeczono jak w sentencji wyroku, pozostawiając Sądowi Apelacyjnemu orzeczenie
o kosztach postępowania kasacyjnego, zgodnie z art. 108 § 1 k.p.c.
[a.ł]
Maciej Kowalski
Marcin Łochowski
Piotr Telusiewicz
