II CSKP 629/23
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
13 marca 2026 r.
SSN Grzegorz Misiurek (przewodniczący)
SSN Dariusz Dończyk (sprawozdawca)
SSN Paweł Grzegorczyk
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 13 marca 2026 r. w Warszawie
skargi kasacyjnej M.K. i Z.K.
od wyroku Sądu Apelacyjnego w Gdańsku
z 6 października 2021 r., I ACa 456/21,
w sprawie z powództwa M.K. i Z.K.
przeciwko Bankowi spółce akcyjnej w W.
o ustalenie,
uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi
Apelacyjnemu w Gdańsku do ponownego rozpoznania
i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.
Dariusz Dończyk Grzegorz Misiurek Paweł Grzegorczyk
(A.G.)
UZASADNIENIE
II CSKP 629/23
2
Powodowie M.K. i Z.K. w pozwie wniesionym 15 grudnia 2016 r., przeciwko
pozwanemu Bankowi Spółce Akcyjnej w W. domagali się ustalenia, że postanowienia
umowne określone w § 4 ust. 2 Części Ogólnej Umowy (dalej: „COU”) kredytu
hipotecznego, zawartej przez nich 5 września 2008 r. z pozwanym,
oraz w § 22 ust. 2 pkt 1, pkt 2 ppkt b i pkt 3 tej umowy, nie wiążą ich, ponieważ
stanowią niedozwolone postanowienia umowne, a także ustalenia, że powyższy
kredyt został im udzielony w walucie polskiej (PLN) oraz że są oni zobowiązani do
jego spłaty na dzień wniesienia pozwu w wysokości 133 727,62 zł, tytułem kapitału
kredytu wraz z oprocentowaniem określonym w Rozdziale 3 COU
pt. Oprocentowanie kredytu.
Powodowie twierdzili, że kwestionowane przez nich postanowienia umowne
nie były z nimi indywidualnie uzgodnione, zostały przejęte z wzorca umowy
przedstawionego przez pozwanego, a przed zawarciem umowy nie zostali
poinformowani o ryzyku kursowym ani o zasadach ustalania kursów waluty
stosowanych przez pozwany bank.
W piśmie procesowym z 9 stycznia 2020 r. powodowie zmienili powództwo
w ten sposób, że domagali się ustalenia abuzywności postanowień umownych
zawartych w § 1 pkt 14, § 4 ust. 2 i 3, § 22 ust. 2 pkt 1, pkt 2 ppkt b i pkt 3 i § 36 ust.
1 COU oraz w § 2 ust. 1 Części Szczegółowej Umowy (dalej: „CSU”) z 5 września
2008 r., a ponadto ustalenia, że na podstawie przedmiotowej umowy został im
udzielony przez pozwanego kredyt w walucie polskiej – złotych polskich (PLN) oraz
że są zobowiązani do spłacenia z tytułu tego kredytu, według stanu na dzień
wniesienia pozwu, kwoty 133 727,62 zł tytułem kapitału kredytu wraz
z oprocentowaniem określonym w Rozdziale 3. COU pt. Oprocentowanie kredytu.
Wyrokiem z 10 listopada 2020 r. Sąd Okręgowy w Słupsku w punkcie
pierwszym ustalił, że postanowienia umowne zawarte w umowie kredytu
hipotecznego […] z oprocentowaniem zmiennym nr […]
z 5 września 2008 r., łączącej powodów z pozwanym, obejmujące § 4 ust. 2 i 3,
§ 22 ust. 2 pkt 1, pkt 2 ppkt b i pkt 3, § 1 pkt 14 i § 36 ust. 1 Części Ogólnej Umowy
oraz § 2 ust. 1 Części Szczegółowej Umowy, nie wiążą strony powodowej, gdyż
stanowią niedozwolone postanowienia umowne. Ponadto w punkcie drugim ustalił,
II CSKP 629/23
3
że kredyt udzielony powodom na podstawie powyższej umowy, został udzielony
w walucie polskiej – złotych polskich (PLN) oraz że zobowiązanie strony powodowej
do spłacenia tego kredytu wynosi na dzień 12 grudnia 2016 r. 133 727,62 zł tytułem
kapitału kredytu wraz z oprocentowaniem określonym w Rozdziale 3. Części Ogólnej
Umowy. W punkcie trzecim Sąd zasądził od pozwanego na rzecz powodów
solidarnie kwotę 9 059,97 zł tytułem zwrotu kosztów procesu.
Z dokonanych przez Sąd Okręgowy ustaleń wynika, że 5 września 2008 r.
powodowie zawarli z pozwanym umowę kredytu hipotecznego […] nr […] z
oprocentowaniem zmiennym. W § 4 ust. 1 pkt 2 COU wskazano, że kredyt jest
wypłacany w walucie polskiej – na finansowanie zobowiązań Rzeczypospolitej
Polskiej. W § 4 ust. 2 COU określono, że w przypadku wypłaty kredytu albo transzy
w walucie polskiej stosuje się kurs dla dewiz obowiązujący w Banku SA w dniu
realizacji zlecenia płatniczego, według aktualnej Tabeli kursów. W § 6 ust. 1 COU
ustalono zasady oprocentowania kredytu, natomiast w § 7 ust. 1 COU wskazano, że
dla celów ustalenia stawki referencyjnej oprocentowania bank posługuje się stawką
LIBOR lub EURIBOR na zasadach określonych w umowie. W odniesieniu do
stosowanych kursów kupna/sprzedaży waluty Sąd ustalił, że zgodnie z § 4 ust. 2
COU w przypadku wypłaty kredytu albo transzy w walucie polskiej stosuje się kurs
kupna dla dewiz obowiązujący w Banku SA w dniu realizacji zlecenia płatniczego
według aktualnej Tabeli kursów. Natomiast zgodnie z § 4 ust. 3 COU, w przypadku
wypłaty kredytu albo transzy w walucie wymienialnej innej niż waluta kredytu stosuje
się kurs kupna/sprzedaży dla dewiz obowiązujący w Banku SA w dniu realizacji
zlecenia płatniczego według aktualnej Tabeli kursów. Ponadto w § 22 ust. 2 pkt 1, 2
i 3 COU określono szczegółowo zasady spłaty zadłużenia w walucie polskiej
stanowiącej równowartość kwoty kredytu lub raty spłaty kredytu w walucie
wymienialnej przy zastosowaniu kursu sprzedaży dla dewiz obowiązującego w
Banku SA w dniu, w którym dokonuje się spłaty kredytu według aktualnej Tabeli
kursów.
Z dalszych ustaleń Sądu Okręgowego wynika, że zawarcie umowy
poprzedziło złożenie przez powodów 29 sierpnia 2008 r. wniosku kredytowego,
w którym wskazano, że powódka posiada wykształcenie wyższe, a powód – średnie
oraz prowadzi działalność gospodarczą, a jako cel kredytu – spłatę zobowiązań
II CSKP 629/23
4
w innych bankach oraz remont nieruchomości. W tamtym okresie pozwany oferował
zarówno kredyty w PLN, jak i w innych walutach, w tym CHF.
Sąd Okręgowy ustalił, że, przed zawarciem umowy odbyło się spotkanie
powoda z pracownikiem banku, podczas którego przedstawiono mu wyliczenie
wysokości raty dla kredytu zaciągniętego w PLN oraz kredytu – w CHF. Rata kredytu
frankowego była o kilkaset złotych niższa od raty kredytu złotówkowego. Przekazano
również informacje o kosztach zawarcia umowy oraz wymaganych dokumentach do
analizy wniosku.
Z ustaleń Sądu Okręgowego wynika również, że podczas spotkań
z pracownikiem banku omawiano ryzyko walutowe, a powodowie byli świadomi, że
zmiana kursu waluty wpływa na wysokość raty do spłaty. Analizowali wysokość raty
w oparciu o archiwalne dane kursowe. Zdawali sobie sprawę z istnienia ryzyka
walutowego, choć nie przewidywali jego skali. Byli zainteresowani kredytem CHF,
ponieważ rata takiego kredytu była niższa niż kredytu złotowego. Pracownik banku
poinformował ich, że kurs franka będzie ustalany w oparciu o Tabelę Banku.
Udostępniono powodom broszury informacyjne pozwanego dotyczące ryzyka.
Sąd Okręgowy ustalił ponadto, że przed podpisaniem umowy kredytowej
powodowie otrzymali jej projekt, jednak nie mieli możliwości wprowadzania do niego
zmian. Treść umowy została ustalona przez pozwanego, a powodowie mogli ją
jedynie podpisać albo odmówić jej podpisania. Nie zgłaszali propozycji zmian.
Negocjacjom podlegała jedynie prowizja. Powodowie określili wnioskowaną kwotę
kredytu na 179 070,25 zł, która na dzień zawarcia umowy została przez pozwanego
określona na kwotę 89 322,95 CHF.
Do maja 2009 r. powodowie spłacali kredyt z rachunku oszczędnościowo-
rozliczeniowego prowadzonego w PLN, a następnie złożyli wniosek o zmianę
rachunku na walutowy w CHF. Od tej chwili mogli nabywać walutę u dowolnego
podmiotu i wpłacać ją bezpośrednio do banku. W takim przypadku nie dochodziło do
przeliczenia wpłat według kursów publikowanych w tabelach pozwanego.
2 czerwca 2010 r. powód wystąpił o wydłużenie okresu spłaty kredytu
do 28 lat, co zostało zrealizowane przez zawarcie przez strony 6 lipca 2010 r. aneksu
nr […]. Następnie, 12 stycznia 2012 r., na wniosek powoda strony zawarły aneks nr
II CSKP 629/23
5
[…], w którym wprowadzono dodatkowy rachunek prowadzony w walucie kredytu
oraz określono zasady dokonywania spłat z rachunków w CHF i w PLN. Ustalono, że
spłaty kredytu będą dokonywane z rachunku o nr […] (prowadzonym w walucie
kredytu, tj. CHF) oraz o nr […] (prowadzonym w walucie polskiej) z zastrzeżeniem,
że środki z rachunku prowadzonego w walucie polskiej będą pobierane w przypadku
braku wystarczających środków na pokrycie raty na rachunku walutowym. Do umowy
dodano również załącznik dotyczący zasad ustalania kursów wymiany walut
oraz spreadu walutowego w Banku SA.
Do 12 grudnia 2016 r. powodowie zapłacili pozwanemu kwotę 123 659,16 zł,
w tym 74 160,36 zł tytułem spłaty kapitału oraz 49 498,76 zł tytułem spłaty odsetek.
Przeliczenie pierwszych trzech transz nastąpiło w datach ich wypłaty według kursu
CHF/PLN wynoszącego 2,11 zł, natomiast 15 listopada 2016 r. spłata raty kredytu
odbywała się według kursu CHF/PLN wynoszącego 4,15 zł. W ciągu ośmiu lat kurs
CHF/PLN wzrósł o ponad 96%. Sąd Okręgowy ustalił ponadto, że wartość
wypłaconego powodom kredytu wyniosła 207 888,01 zł. Do 12 grudnia 2016 r. suma
kapitałowej części spłat wyniosła 74 160,39 zł. Przy zastosowaniu denominacji,
pełniącej funkcję waloryzacji, do spłaty pozostawała kwota 67 142,88 CHF, która przy
zastosowaniu kursu CHF z 12 grudnia 2016 r. (4,155 zł) odpowiadała kwocie
278 978,66 zł. Oznacza to, że pierwotne zobowiązanie strony powodowej wzrosło
o niemal 35%, mimo że spłacili oni prawie połowę kapitału.
W świetle dokonanych ustaleń Sąd Okręgowy uznał, że powództwo było
zasadne. Powodowie posiadali interes prawny w żądaniu ustalenia niewiążącego
charakteru postanowień umownych, ponieważ po ich stronie istniała niepewność co
do treści stosunku prawnego wynikającego z zawartej umowy kredytu.
Sąd Okręgowy uznał, że zakwestionowane przez powodów postanowienia
umowne mają charakter abuzywny w rozumieniu art. 3851 k.c., przyjmując, że
postanowienia dotyczące mechanizmu denominacji oraz zasad ustalania kursów
waluty nie zostały z nimi indywidualnie uzgodnione, były sformułowane w sposób
niejednoznaczny i nietransparentny oraz kształtowały prawa i obowiązki
konsumentów w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami i rażąco naruszały ich
interesy. Sąd pierwszej instancji wskazał, że treść umowy nie była indywidualnie
II CSKP 629/23
6
uzgadniana z powodami, którzy nie mieli rzeczywistego wpływu na jej postanowienia,
ponieważ została im przedstawiona jako wzorzec przygotowany przez pozwanego.
Umowa nie zawierała obiektywnych i weryfikowalnych zasad ustalania kursów waluty
stosowanych zarówno przy wypłacie kredytu, jak i przy spłacie rat, co prowadziło do
jednostronnego kształtowania wysokości świadczeń powodów przez pozwanego
oraz przerzucenia na nich całego ryzyka kursowego. Takie ukształtowanie
postanowień dotyczących mechanizmu przeliczeniowego, obejmującego
denominację kredytu oraz zasady ustalania kursów waluty, zakłócało równowagę
kontraktową stron i narażało powodów na dodatkowe, nieprzewidywalne koszty
wykraczające poza konstrukcję umowy kredytowej. W ocenie Sądu, powodowie nie
byli w stanie – jako konsumenci – ocenić konsekwencji ekonomicznych wynikających
z zastosowanego mechanizmu przeliczeniowego, który był sformułowany w sposób
niejednoznaczny i nietransparentny. Kwestionowane postanowienia nie określały
głównych świadczeń stron, a nawet gdyby tak było, to miały one charakter abuzywny,
ponieważ nie zostały sformułowane prostym i zrozumiałym językiem.
W konsekwencji Sąd Okręgowy uznał, że postanowienia określające mechanizm
denominacji oraz zasady ustalania kursów waluty mają charakter abuzywny, co
skutkuje ich bezskutecznością i koniecznością traktowania kredytu jako udzielonego
w PLN. Sąd wskazał, że kredyt został wypłacony w PLN i początkowo był spłacany
w tej walucie, co potwierdza jego złotowy charakter po eliminacji postanowień
abuzywnych. Ponieważ postanowienia dotyczące mechanizmu denominacji i zasad
ustalania kursów waluty mają charakter abuzywny, co skutkuje ich
bezskutecznością, pozbawia to umowę charakteru walutowego z mocą ex tunc
i prowadzi do konieczności traktowania kredytu jako udzielonego w PLN.
W konsekwencji Sąd Okręgowy uwzględnił powództwo, uznając, że sporne
postanowienia nie wiążą powodów, a kredyt został udzielony w PLN. Jako podstawę
prawną rozstrzygnięcia wskazał art. 189 k.p.c. w zw. z art. 3851 § 1 i 2 k.c.
Na skutek rozpoznania apelacji pozwanego wniesionej od wyroku Sądu
Okręgowego, Sąd Apelacyjny w Gdańsku wyrokiem z 6 października 2021 r., zmienił
zaskarżony wyrok w punktach 1 i 2 przez oddalenie powództwa oraz w punkcie
3 przez zasądzenie od powodów solidarnie na rzecz pozwanego kwoty 5 400 zł
tytułem zwrotu kosztów procesu (pkt 1), ponadto zasądził od powodów solidarnie na
II CSKP 629/23
7
rzecz pozwanego kwotę 10 737 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania
apelacyjnego (pkt 2).
Sąd Apelacyjny zaakceptował ustalenia faktyczne Sądu Okręgowego i przyjął
je za własne. Uznał bowiem, że zarzuty pozwanego dotyczące ustaleń faktycznych
oraz oceny abuzywności postanowień umownych nie były zasadne. Za niezasadne
uznał w szczególności zarzuty apelacji naruszenia przepisów postępowania,
tj. art. 3271 § 1 i 3 k.p.c. i art. 233 § 1 k.p.c. Nie były również zasadne, według tego
Sądu, zarzuty naruszenia przepisów prawa materialnego, tj. art. 3851 § 1 i 3 k.c.,
art. 3852 k.c., a także art. 69 pr. bankowego w zw. z art. 60 k.c. i art. 65 k.c., za
pomocą których pozwany podważał wnioski Sądu pierwszej instancji prowadzące do
przyjęcia abuzywności spornych postanowień umownych. Sąd drugiej instancji
podzielił ocenę Sądu pierwszej instancji, że postanowienia umowy kredytu dotyczące
mechanizmu denominacji nie były indywidualnie uzgodnione z powodami, zostały
sformułowane w sposób niejednoznaczny oraz rażąco naruszały interesy
konsumentów, co przesądza o ich abuzywnym charakterze. Sąd Apelacyjny wskazał,
że sporne postanowienia – wbrew odmiennej ocenie Sądu pierwszej instancji -
dotyczą głównych świadczeń stron, a nie jedynie sposobu wykonania umowy, jednak
okoliczność ta nie wyłącza ich abuzywności. Jednocześnie uznał, że powodowie –
jako konsumenci – nie mieli realnej możliwości zrozumienia znaczenia i konsekwencji
ekonomicznych wynikających z mechanizmu denominacji oraz zasad ustalania
kursów waluty z uwagi na nieprawidłowe wykonanie przez pozwanego obowiązków
informacyjnych, co dodatkowo potwierdza brak transparentności tych postanowień.
Sąd Apelacyjny uznał za uzasadniony zarzut naruszenia art. 3851 § 2 k.c.
w zw. z art. 65 k.c., art. 69 pr. bankowego i art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13. Mimo że
Sąd pierwszej instancji trafnie ocenił, że kwestionowane przez powodów
postanowienia umowne mają charakter abuzywny, to jednak błędnie uznał, że w tej
sytuacji możliwe jest utrzymanie umowy z pominięciem – jako niewiążących
powodów na podstawie art. 3851 § 2 k.c. – niedozwolonych postanowień umownych,
co miałoby skutkować przekształceniem tej umowy w umowę kredytu złotowego
z oprocentowaniem LIBOR określonym w rozdziale 3.COU. Konieczne jest bowiem
rozważenie, czy możliwe jest utrzymanie umowy w mocy i jej wykonanie
z pominięciem abuzywnych postanowień umownych. Gdyby okazało się to
II CSKP 629/23
8
niemożliwe, konieczne jest udzielenie konsumentowi, żądającemu ochrony, pouczeń
o skutkach uznania postanowień umownych za abuzywne w celu umożliwienia mu
podjęcia swobodnej i świadomej decyzji, czy w jego ocenie lepszym dla niego
rozwiązaniem będzie utrzymanie umowy w mocy z postanowieniami abuzywnymi
(co określa się niekiedy jako ich akceptację przez niego ex post), czy też uznanie
całej umowy za nieważną wskutek wyeliminowania z nich postanowień abuzywnych,
powodującego niemożliwość utrzymania tej umowy w mocy.
Sąd drugiej instancji wskazał, że trzeba uwzględnić, iż za abuzywne uznane
zostało w szczególności postanowienie § 2 ust. 1 CSU o brzmieniu „Kwota
udzielonego kredytu - 89.322,95 CHF (słownie: osiemdziesiąt dziewięć tysięcy
trzysta dwadzieścia dwa 95/100 CHF)”. Powyższe postanowienie umowne nie
ograniczało się przy tym jedynie do przeliczenia kwoty kredytu z waluty polskiej na
walutę szwajcarską (tak jak ma to miejsce w tzw. kredytach indeksowanych), lecz
wprost określało jeden z przedmiotowo istotnych elementów umowy kredytu
denominowanego, a mianowicie kwotę i walutę kredytu (por. art. 69 ust. 1 pkt 2
Pr. bankowego). Pominięcie tego postanowienia umownego powoduje więc, że
w ogóle nie można - w oparciu o treść umowy kredytu - ustalić, jaka była treść
świadczenia pozwanego banku (jego zachowanie), czyli jaką kwotę i w jakiej walucie
zobowiązał się on udostępnić powodom, a w ślad za tym - jaka jest treść ich
świadczenia, czyli jaką kwotę i w jakiej walucie mają oni oddać pozwanemu bankowi.
Stwierdzenie niewiążącego — wskutek abuzywności — charakteru powyższego
postanowienia umownego skutkuje więc utratą przez ocenianą umowę elementu
przedmiotowo istotnego (essentialia negotii) nadającego tej umowie charakter
umowy kredytu w rozumieniu art. 69 Pr. bankowego.
Bezpodstawne i całkowicie dowolne było uznanie przez Sąd pierwszej
instancji, że w tej sytuacji możliwe jest zastąpienie niewiążącego postanowienia
umownego innym postanowieniem, określającym brakujący element essentialia
negotii. Z żadnego innego postanowienia umownego (tak w Części Szczegółowej,
jak i w Części Ogólnej umowy) nie wynika, jaka była kwota tego kredytu w walucie
polskiej. Niedopuszczalne byłoby jej określenie na innych podstawach niż w oparciu
o samą treść umowy po pominięciu zawartych w niej postanowień abuzywnych (na
podstawie wniosku kredytowego, czy w drodze przeliczenia wskazanej
II CSKP 629/23
9
w abuzywnym postanowieniu umownym kwoty kredytu wyrażonej w walucie
szwajcarskiej). Prowadzi to do wniosku, że wobec uznania abuzywności m.in. takich
postanowień umownych, które wprost dotyczą ustalenia przedmiotu umowy (jej
elementów przedmiotowo istotnych), nie można było uznać, że umowa ta może być
dalej ważna, ale jako umowa kredytu złotowego oprocentowanego stawką LIBOR,
lecz należało przyjąć jej nieważność w całości z powodu braku przedmiotowo
istotnych elementów umowy kredytu. Oznacza to, że mimo trafnego stwierdzenia
przez Sąd pierwszej instancji niedozwolonego charakteru kwestionowanych przez
powodów postanowień umownych, wadliwe było uznanie przez ten Sąd, że umowa
zawarta przez strony może - z pominięciem abuzywnych postanowień umownych -
zachować moc jako umowa kredytu złotowego, ale oprocentowanego na zasadach
właściwych dla kredytu denominowanego, tj. za pomocą stawki LIBOR.
W tym stanie rzeczy Sąd Apelacyjny doszedł do wniosku, że tak sformułowane
żądanie powodów, mimo istnienia podstaw do stwierdzenia abuzywności
kwestionowanych postanowień, nie mogło zostać uwzględnione, ponieważ, wbrew
Sądowi pierwszej instancji, niemożliwe było utrzymanie umowy w mocy - po
wyeliminowaniu z niej postanowień abuzywnych - jako kredytu złotowego
oprocentowanego według stawki LIBOR.
W tej sytuacji nie miały już istotnego znaczenia pozostałe zarzuty apelacyjne,
w których zarzucono naruszenie art. 20512 § 2 k.p.c. w zw. z art. 227 k.p.c.,
art. 2352 pkt 2 k.p.c. i art. 278 k.p.c.
W odniesieniu do istnienia po stronie powodów interesu prawnego
w rozumieniu art. 189 k.p.c. w domaganiu się ustalenia abuzywności
kwestionowanych postanowień umownych, to chociaż co do zasady Sąd Apelacyjny
zgodził się z Sądem pierwszej instancji, że wbrew pozwanemu istnieje po stronie
powodów niepewność co do ich sytuacji prawnej w odniesieniu do treści stosunku
prawnego łączącego ich z pozwanym na podstawie umowy, to jednak powyższy
interes prawny w żądaniu ustalenia na mocy art. 189 k.p.c. mógłby dotyczyć jedynie
tej części zobowiązania, która nie została jeszcze przez nich wykonana, ale w tym
zakresie zgłosili oni ostatecznie - po dokonanej modyfikacji żądania - inne żądanie
od stwierdzenia abuzywności tych postanowień, a mianowicie żądanie ustalenia, że
II CSKP 629/23
10
między stronami została zawarta umowa kredytu w walucie polskiej, z której
pozostała do spłaty wskazana przez nich konkretna kwota w tej walucie
(133 727,62 zł) tytułem kapitału z oprocentowaniem określonym w rozdziale 3. COU.
Takie żądanie miało zatem dalej idący niż jedynie żądanie ustalenia abuzywnego
charakteru tych postanowień, ponieważ wiązało się jednocześnie z określeniem
skutków ich abuzywności. Rozstrzygnięcie w przedmiocie tych skutków było wadliwe,
ale skonsumowało interes prawny w ustaleniu bezskuteczności powyższych
postanowień na przyszłość.
Poza tym, skoro stwierdzenie abuzywności kwestionowanych postanowień
umownych, zwłaszcza § 2 ust. 1 CSU, skutkuje pominięciem tych postanowień jako
niewiążących powodów, i to bez możliwości ich zastąpienia innymi postanowieniami
w celu uzupełnienia brakujących elementów essentialia negotii umowy kredytu, to
nie jest możliwe ograniczenie się w sentencji orzeczenia jedynie do rozstrzygnięcia
o ich niewiążącym dla powodów charakterze jako niedozwolonych postanowień
umownych. Takie rozstrzygnięcie mogłoby bowiem wchodzić w rachubę wówczas,
gdyby bez postanowień abuzywnych możliwe było — na podstawie nieabuzywnych
postanowień umownych - ustalenie treści stosunku prawnego między stronami, a tym
samym utrzymanie umowy w mocy w pozostałym zakresie i wykonanie
zobowiązania. Ponieważ nie ma takiej możliwości, uzasadnione i konieczne byłoby
więc ustalenie nieważności całej umowy kredytu zawartej między stronami.
Oznacza to, że uwzględnienie jedynie żądania ustalenia bezskuteczności
(niewiążącego charakteru) abuzywnych postanowień umownych nie uregulowałoby
ostatecznie sytuacji prawnej stron, w szczególności powodów, ponieważ nadal nie
byłoby wiadomo, jaki jest wpływ ustalenia abuzywności kwestionowanych
postanowień umownych na ich sytuację prawną, tj. ważność umowy, a tym samym
na istnienie i zakres wynikającego z niej zobowiązania. Takie rozstrzygnięcie nie
zaspokoiłoby interesu prawnego powodów, rozumianego jako domaganie się
usunięcia niepewności co do ich sytuacji prawnej, gdyż taki skutek można byłoby
osiągnąć jedynie przez dochodzenie dalej idącego żądania, a mianowicie ustalenia
nieważności tej umowy. W takim przypadku kwestia abuzywnego charakteru
spornych postanowień umownych stanowiłaby jedynie przesłankę rozstrzygnięcia,
która nie wymagałaby odrębnego orzeczenia w sentencji wyroku.
II CSKP 629/23
11
Z kolei w odniesieniu do ustalenia skutków abuzywności postanowień
umownych w części dotyczącej już wykonanej przez powodów umowy (co do
spełnionych przez nich na rzecz pozwanego świadczeń z tytułu rat kapitałowo-
odsetkowych), Sąd Apelacyjny zgodził się z pozwanym o tyle, że powodom
przysługiwało żądanie o dalej idącym charakterze, a mianowicie żądanie ich zwrotu
(zapłaty) jako świadczenia nienależnego, które zostało spełnione na podstawie
nieważnej, wskutek niewiążących ich postanowień abuzywnych, umowy. W części,
w jakiej powodowie mogliby ewentualnie mieć interes prawny w żądaniu ustalenia
niewiążącego ich charakteru zakwestionowanych postanowień umownych,
ostatecznie zgłosili oni dalej idące, ale niezasadne, żądanie ustalenia, że umowa ma
charakter kredytu złotowego oprocentowanego stawką LIBOR, a w części dotyczącej
spełnionych już świadczeń od razu mogli zgłosić dalej idące żądanie o zapłatę
z tytułu zwrotu nienależnego świadczenia.
Uwzględniając wyżej przedstawioną ocenę prawną Sąd Apelacyjny zmienił
wyrok Sądu pierwszej instancji zaskarżony apelacją na podstawie art. 386 § 1 k.p.c.
i oddalił powództwo w całości, obciążając powodów kosztami procesu za obie
instancje.
Wyrok Sądu drugiej instancji został zaskarżony przez powodów skargą
kasacyjną w całości. W ramach podstawy kasacyjnej z art. 3983 § 1 pkt 1 k.p.c.,
zarzucono w niej naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.:
a) art. 58 § 1 i § 3 k.c. w zw. z art. 3851 § 1 k.c. w zw. z art. 69 ust. 1 ustawy
z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe (tekst jedn.: Dz.U. z 2002 r. Nr 72,
poz. 665 obowiązujących w dacie zawarcia umowy kredytu; tekst jedn.:
Dz.U. z 2021 r., poz. 2439 obowiązujący obecnie, dalej „Pr. bankowe”);
b) art. 3851 § 1 k.c.;
c) art. 189 k.p.c.;
d) art. 3851 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 Dyrektywy Rady 93/13/EWG z 5 kwietnia
1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich
(Dz.U. 1993, L 95, s. 29, dalej: „dyrektywa 93/13”).
II CSKP 629/23
12
W ramach podstawy kasacyjnej z art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c. zarzucono
naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 3271 § 1 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c.
Powodowie wnieśli o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku i przekazanie
sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi drugiej instancji oraz pozostawienie
temu Sądowi rozstrzygnięcia co do kosztów procesu.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną pozwany wniósł o jej oddalenie
i zasądzenie od powodów solidarnie na rzecz pozwanego zwrotu kosztów
postępowania, w tym zwrotu kosztów zastępstwa procesowego według norm
przepisanych.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
I. W każdej sprawie Sąd ma obowiązek zweryfikować prawidłowość składu
wyznaczonego do jej rozpoznania w celu zapobieżenia ewentualnej nieważności
postępowania spowodowanej niewłaściwą jego obsadą.
Skarga kasacyjna została przyjęta do rozpoznania postanowieniem Sądu
Najwyższego z 31 lipca 2023 r., I CSK 4929/22 (k. 75), a następnie otrzymała dalszy
bieg pod sygnaturą II CSKP 629/23. Z zamieszczonej w aktach sprawy notatki
urzędowej z 7 sierpnia 2023 r. (k. 79) wynika, że zarządzeniem Prezesa Sądu
Najwyższego kierującego pracą Izby Cywilnej z 2 sierpnia 2023 r. sprawa została
przydzielona SSN Dariuszowi Dończykowi. Skład osobowy Sądu Najwyższego do
rozpoznania skargi kasacyjnej zarejestrowanej pod sygn. akt II CSKP 629/23 został
określony zarządzeniem z 9 grudnia 2025 r. (k. 89) wydanym przez Prezesa
Sądu Najwyższego kierującego pracą Izby Cywilnej Sądu Najwyższego SSN Joannę
Misztal-Konecką o treści: „Uwzględniając, że na podstawie § 80 ust. 1
rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 14 lipca 2022 r. -
Regulamin Sądu Najwyższego sprawa II CSKP 629/23 została przydzielona
SSN Dariuszowi Dończykowi: 1. na podstawie § 16 ust. 2 pkt 5 i § 80 ust. 7
Regulaminu Sądu Najwyższego a. wyznaczam jako pozostałych członków składu
następujących sędziów: SSN Grzegorza Misiurka SSN Pawła Grzegorczyka,
a. funkcję przewodniczącego powierzam SSN Grzegorzowi Misiurkowi;
2. na podstawie art. 29 § 8 ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym
oraz § 83 ust. 2 Regulaminu Sądu Najwyższego zarządzam zawiadomienie
II CSKP 629/23
13
o składzie rozpoznającym środek zaskarżenia oraz o osobach sędziów zastępców
wyznaczonych w planie posiedzeń.” Strony (ich pełnomocnicy) po doręczeniu im
zawiadomienia o sędziach Sądu Najwyższego wyznaczonych do rozpoznania
sprawy nie wniosły o ich wyłączenie od rozpoznania sprawy, w szczególności przez
złożenie wniosku, o którym mowa w art. 29 § 5 ustawy z 8 grudnia 2017 r. o Sądzie
Najwyższym (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r., poz. 622), spełnienia przez sędziego Sądu
Najwyższego wymogów niezawisłości i bezstronności. Zarządzeniem sędziego
sprawozdawcy z 4 lutego 2026 r. (k. 93) został wyznaczony termin posiedzenia
niejawnego na 13 marca 2026 r. w celu rozpoznania skargi kasacyjnej. W treści tego
zarządzenia (w punkcie 2) wskazano imiona i nazwiska sędziów składu orzekającego
oraz określono, który z nich pełni funkcję przewodniczącego, a który jest sędzią
sprawozdawcą. W zarządzeniu z 10 lutego 2026 r. (k. 94) SSN Joanna Misztal-
Konecka jako Prezes Sądu Najwyższego kierujący pracą Izby Cywilnej stwierdziła,
że wskazane w punkcie 2 elementy zarządzenia sędziego sprawozdawcy
z 4 lutego 2026 r. o wyznaczeniu posiedzenia niejawnego są bezskuteczne i nie
podlegają wykonaniu.
W związku z wyznaczeniem składu Sądu Najwyższego do rozpoznania skargi
kasacyjnej w sprawie II CSKP 629/23 na podstawie ww. zarządzenia z 9 grudnia
2025 r. Prezesa Sądu Najwyższego kierującego pracą Izby Cywilnej powstała
wątpliwość – spowodowana wadliwym obsadzeniem stanowiska Prezesa Sądu
Najwyższego kierującego pracą Izby Cywilnej – czy skład Sądu Najwyższego został
prawidłowo wyznaczony, a w konsekwencji czy możliwe jest rozpoznanie skargi
kasacyjnej przez tak sformowany skład sądu. Co do okoliczności uzasadniających
stanowisko o wadliwym obsadzeniu funkcji Prezesa Sądu Najwyższego przez sędzię
Sądu Najwyższego Joannę Misztal-Konecką – powołaną z dniem 1 października
2024 r. na kolejną kadencję na stanowisko Prezesa Sądu Najwyższego kierującego
pracą Izby Cywilnej – jak również co do skutków wynikających z wyznaczania przez
nieprawidłowo powołanego Prezesa Sądu Najwyższego składów Sądu Najwyższego
do rozpoznania poszczególnych spraw należy odwołać się do argumentacji
przedstawionej m.in. w uzasadnieniach wyroków Sądu Najwyższego z 10 stycznia
2025 r., II CSKP 172/24 i II CSKP 2111/22, w których wyjaśniono także przyczyny,
z powodu których pomimo wad w prawidłowym wyznaczeniu składów orzekających
II CSKP 629/23
14
Sądu Najwyższego mogły one rozpoznać skargi kasacyjne w tych sprawach.
W szczególności wskazano na konieczność zapewnienia przez Państwo stronom
postępowań sądowych rozpoznania sprawy zarówno przez sąd powołany na
podstawie przepisów ustawy, bezstronny i niezawisły – a więc spełniający kryteria
określone w art. 45 ust. 1 Konstytucji, art. 19 ust. 1 akapit drugi Traktatu o Unii
Europejskiej (Dz. U. z 2004 r. Nr 90, poz. 864/30, ze zm.) w zw. z art. 47 Karty praw
podstawowych Unii Europejskiej oraz art. 6 ust. 1 Konwencji o ochronie praw
człowieka i podstawowych wolności, sporządzonej w Rzymie, dnia 4 listopada
1950 r. (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284) – jak również na obowiązek zapewnienia
przez Państwo rozpoznania sprawy w rozsądnym terminie. Powołano się także na
konieczność wykonywania przez Sąd Najwyższy, orzekający w składach
spełniających kryteria sądu, określone w wyżej powołanych przepisach,
powierzonych mu mocą przepisów Konstytucji RP zadań. Dodać należy, że do chwili
wydania przez Sąd Najwyższy orzeczenia kończącego postępowanie kasacyjne
żadna ze stron nie podniosła zarzutu wadliwej jego obsady z wyżej wskazanych
przyczyn.
II. Pomimo że większość zarzutów wypełniających podstawę skargi kasacyjnej
nie była zasadna, ostatecznie jednak skarga kasacyjna podlegała uwzględnieniu.
Nie był uzasadniony zarzut naruszenia przepisów postępowania,
tj. art. 3271 § 1 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. uzasadniony przez powodów
wewnętrzną sprzecznością uzasadnienia zaskarżonego wyroku z jego sentencją
uniemożliwiającą kontrolę kasacyjną, a wyrażającą się w tym, że Sąd drugiej instancji
pomimo uznania kwestionowanych przez stronę powodową postanowień umownych
(klauzul denominacyjnych) za abuzywne oddalił powództwo, w którym powodowie
domagali się ustalenia, że te właśnie postanowienia nie wiążą ich, gdyż stanowią one
niedozwolone postanowienia umowne, w myśl art. 3851 k.c. Artykuł 3271 k.p.c.
zawiera przepis określający, jakie elementy powinno zawierać uzasadnienie wyroku
sądu pierwszej instancji. Zgodnie z art. 3271 § 1 k.p.c., uzasadnienie wyroku powinno
zawierać: 1) wskazanie podstawy faktycznej rozstrzygnięcia, obejmującej ustalenie
faktów, które sąd uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, i przyczyn,
dla których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej;
2) wyjaśnienie podstawy prawnej wyroku z przytoczeniem przepisów prawa.
II CSKP 629/23
15
Natomiast art. 3271 § 2 k.p.c. uzasadnienie wyroku sporządza się w sposób zwięzły.
Według wskazanego w zarzucie naruszenia prawa procesowego art. 391 § 1 k.p.c.,
jeżeli nie ma szczególnych przepisów o postępowaniu przed sądem drugiej instancji,
do postępowania tego stosuje się odpowiednio przepisy o postępowaniu przed
sądem pierwszej instancji. Przepisy art. 194-196 i 198 nie mają zastosowania.
W odniesieniu do uzasadnień wyroków wydawanych przez sąd drugiej instancji
należy mieć jednak na względzie, że materia ta objęta jest uregulowaniami
szczególnymi zawartymi w art. 387 oraz art. 3911 § 4 k.p.c. (dotyczącego
uzasadnienia wyroku oddalającego apelację od wyroku stwierdzającego oczywistą
bezzasadność powództwa). Zgodnie z art. 387 § 21 k.p.c. w uzasadnieniu wyroku
sądu drugiej instancji: 1) wskazanie podstawy faktycznej rozstrzygnięcia może
ograniczyć się do stwierdzenia, że sąd drugiej instancji przyjął za własne ustalenia
sądu pierwszej instancji, chyba że sąd drugiej instancji zmienił lub uzupełnił te
ustalenia; jeżeli sąd drugiej instancji przeprowadził postępowanie dowodowe lub
odmiennie ocenił dowody przeprowadzone przed sądem pierwszej instancji,
uzasadnienie powinno także zawierać ustalenie faktów, które sąd drugiej instancji
uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, i przyczyn, dla których innym
dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej; 2) wyjaśnienie podstawy
prawnej wyroku z przytoczeniem przepisów prawa powinno objąć ocenę
poszczególnych zarzutów apelacyjnych, a poza tym może ograniczyć się do
stwierdzenia, że sąd drugiej instancji przyjął za własne oceny sądu pierwszej
instancji. Powyższe prowadzi do wniosku, że powołany przez skarżących przepis
art. 3271 § 1 k.p.c. ma poprzez art. 391 § 1 k.p.c. do uzasadnienia wyroku sądu
drugiej instancji ograniczone zastosowanie, a mianowicie wtedy, gdy dany element
uzasadnienia wyroku sądu drugiej instancji nie podlega regulacji szczególnej
zawartej w wyżej powołanych przepisach art. 387 § 21 k.p.c. Mając na uwadze tak
określony zakres zastosowania ww. art. 3271 § 1 k.p.c. nie można przyjąć, aby został
on naruszony przez Sąd drugiej instancji, który w uzasadnieniu wydanego przez
siebie wyroku przedstawił zastosowane przepisy prawa materialnego do oceny
zasadności apelacji wniesionej przez pozwanego od wyroku Sądu pierwszej instancji
oraz wyjaśnił przyczyny niekorzystanej dla powodów zmiany tego wyroku.
W szczególności z uzasadnienia tego wynika, że Sąd drugiej instancji podzielił
II CSKP 629/23
16
stanowisko powodów co do abuzywności części postanowień umowy kredytu
zawartej przez strony, co skutkowało zgodnie z art. 3851 § 1 k.c. zd. pierwsze, że
postanowienia te nie wiązały powodów – konsumentów jako strony tej umowy.
Kształtowały one bowiem prawa i obowiązki powodów w sposób sprzeczny z dobrymi
obyczajami, rażąco naruszając ich interesy. Poza tym postanowienia te nie były
z nimi indywidulanie uzgodnione. Określały one świadczenia główne stron, które
jednak nie zostały sformułowane jednoznacznie.
Powyższa ocena prawna, pomimo że zgodna ze stanowiskiem powodów
obligowała Sąd drugiej instancji do dokonania obiektywnej, tj. z uwzględnieniem
obowiązujących norm porządku prawnego oceny konsekwencji tego stanu rzeczy.
Taką też ocenę przedstawił Sąd Apelacyjny w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku.
Brak zgody powodów w trakcie postępowania sądowego na potwierdzenie ważności
postanowień umownych – odnoszących się do mechanizmu waloryzacji świadczeń
stron przy wykorzystaniu miernika w postaci kursu waluty CHF ustalanego przez
pozwanego - spowodował, że postanowienia te stały się bezskuteczne (ex tunc)
z mocą wsteczną, czyli od chwili zawarcia umowy. Zgodnie z oceną Sądu
Apelacyjnego, umowa po wyeliminowaniu z niej postanowień abuzywnych nie mogła
być dalej wykonywana pomimo uregulowania zawartego w art. 3851 § 2 k.c., zgodnie
z którym jeżeli postanowienie umowy zgodnie z § 1 nie wiąże konsumenta, strony są
związane umową w pozostałym zakresie. W miejsce luki w umowie kredytu zawartej
przez strony powstałej po wyeliminowaniu z niej postanowień niedozwolonych nie
weszła bowiem regulacja zastępcza w postaci przepisów o charakterze
dyspozytywnym, a wykonanie umowy bez tych postanowień nie było możliwe, co
ostatecznie przesądziło o uznaniu tej umowy za nieważną. Wszystkie powyższe
elementy oceny prawnej zostały przedstawione przez Sąd drugiej instancji
w uzasadnieniu wyroku zaskarżonego skargą kasacyjną.
W świetle wyżej dokonanej oceny zarzutu naruszenia prawa procesowego
podniesionego w skardze kasacyjnej, który okazał się niezasadny, nie było
przeszkód, aby na podstawie przedstawionej przez Sąd drugiej instancji
w uzasadnieniu wyroku zaskarżono skargą kasacyjną oceny prawnej dokonać oceny
zasadności zarzutów naruszenia prawa materialnego podniesionych w skardze
kasacyjnej. Za bezzasadny należało uznać zarzut naruszenia prawa materialnego -
II CSKP 629/23
17
art. 58 § 1 i § 3 k.c. w zw. z art. 3851 § 1 k.c. w zw. z art. 69 ust. 1 ustawy
z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe (tekst jedn. Dz.U. z 2002 r. Nr 72,
poz. 665 obowiązujących w dacie zawarcia umowy kredytu; tekst jedn.
Dz.U. z 2021 r., poz. 2439 obowiązujący obecnie, dalej „Pr. bankowe”) poprzez ich
niezastosowanie i nieuznanie umowy kredytu strony powodowej za nieważną,
podczas gdy sądy zobowiązane są brać z urzędu pod uwagę nieważność, a jak sam
Sąd drugiej instancji wskazał w uzasadnieniu wyroku istnieją podstawy do uznania
tej umowy kredytu za nieważną. Sąd drugiej instancji oceniając zasadność
wniesionej apelacji, a tym samym pośrednio zasadność wniesionego powództwa
uznał bowiem przesłankowo, zgodnie ze stanowiskiem powodów, że umowa jest
nieważna. Ze względu na specyficzną sankcję prawną wynikającą z przepisów
art. 3851 § 1 i 2 k.c. dotyczących ochrony konsumentów nie wchodziła w rachubę
sankcja przewidziana w art. 58 § 3 k.c. Wyrażona bowiem w art. 3851 § 2 k.c. reguła
oznacza, iż w odniesieniu do skutków eliminacji niedozwolonych postanowień
umownych art. 58 § 3 k.c. nie ma zastosowania, a to, czy bez klauzuli uznanej za
abuzywną strony (przede wszystkim przedsiębiorca) zawarłyby umowę, jest
w zasadzie irrelewantne (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego z 9 maja 2019 r.,
I CSK 242/18, z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, z 30 czerwca 2020 r.,
III CSK 343/17 oraz uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego – zasada
prawna – z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, OSNC 2021, nr 9, poz. 56). W odniesieniu
zaś do wskazanego naruszenia art. 69 ust. 1 Pr. bankowego Sąd Apelacyjny
prawidłowo przyjął, że umowa kredytu zawarta przez strony zawierała wszystkie
elementy wymagane przez ten przepis, ale dopiero zastosowanie sankcji wynikającej
z art. 3851 § 1 k.c. powodowało, że bez usuniętych postanowień niedozwolonych
umowa ta nie mogła być prawidłowo wykonywana z powodu pominięcia w niej
elementów wymaganych przez art. 69 ust. 1 Pr. bankowego.
Przyczyną oddalenia powództwa przez Sąd Apelacyjny na skutek
uwzględnienia apelacji pozwanej nie było to, że Sąd ten pominął konieczność
uwzględnienia z urzędu nieważności umowy kredytu zawartej przez strony, lecz treść
żądania zgłoszonego przez powodów, a którym, zgodnie z art. 321 § 1 k.p.c.,
związane były Sądy orzekające w tej sprawie. Według tego przepisu, sąd nie może
wyrokować co do przedmiotu, który nie był objęty żądaniem, ani zasądzać ponad
II CSKP 629/23
18
żądanie. Przepis ten ma zastosowanie nie tylko w odniesieniu do sądu pierwszej
instancji, ale także do sądu drugiej instancji poprzez art. 391 § 1 k.p.c. Powodowie
nie zgłosili bowiem na podstawie art. 189 k.p.c. żądania stwierdzenia nieważności
umowy zawartej przez strony (bądź ustalenia, że nie łączy ich stosunek prawny
wynikający z zawartej umowy kredytu), lecz żądali ustalenia, że konsekwencją
zamieszczenia w umowie kredytu zawartej przez strony postanowień
niedozwolonych był obowiązek zapłaty przez nich – w pewnym uproszczeniu – na
rzecz pozwanego w przyszłości na podstawie zawartej umowy mniejszych kwot
w PLN niż wynikałoby to z postanowień umowy z uwzględnieniem postanowień
abuzywnych. W istocie więc treść ich żądania – w zakresie wykraczającym poza
żądanie ustalenia abuzywności określonych postanowień umownych – opierała się
na założeniu sprzecznym z obiektywną oceną prawną Sądu drugiej instancji, z której
wynikała nieważność umowy, że strony nadal łączy umowa kredytu o treści
zredukowanej o postanowienia abuzywne. Takie żądanie powodów nie było zasadne
w świetle obiektywnej oceny prawnej dokonanej przez Sąd drugiej instancji. O ile
konsumentowi przysługuje prawo do podjęcia świadomej i następczej decyzji o tym
czy wyraża zgodę bądź nie na związanie go postanowieniami niedozwolonymi - co
powoduje skutek taki, że wynikający z art. 3851 § 1 k.c. stan zawieszonej
bezskuteczności na korzyść kredytobiorcy przekształca się w stan bezskuteczności
trwałej ex tunc (zob. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 7 maja
2021 r., III CZP 6/21, OSNC 2021, nr 9, poz. 56) - o tyle kredytobiorcy nie przysługuje
uprawnienie do wyboru sankcji cywilnoprawnej w stosunku do umowy zawierającej
postanowienia abuzywne, na stosowanie których sprzeciwił się konsument. Jedynie
w przypadku, gdy całkowity upadek umowy naraża konsumenta na „szczególnie
niekorzystne konsekwencje”, w świetle okoliczności istniejących w czasie sporu lub
możliwych wówczas do przewidzenia, z uwzględnieniem rzeczywistych i bieżących
interesów konsumenta konsument powinien być o tym uprzedzony w celu
ewentualnego wyrażenia zgody na związanie go postanowieniami abuzywnymi. Nie
jest też wykluczona możliwość zmiany klauzuli abuzywnej przez eliminację jej
abuzywnego charakteru, jeżeli jest ona dokonana za zgodą obu stron, a dodatkowo
odstąpienie przez konsumenta od powołania się na abuzywność klauzuli wynika
z jego wolnej i świadomej zgody - tj. przy uzgadnianiu tej zmiany był świadomy
II CSKP 629/23
19
niewiążącego charakteru tego warunku i wynikających z niego konsekwencji - i, po
drugie, nowa klauzula nie jest abuzywna (zob. wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii
Europejskiej z 29 kwietnia 2021 r., C-19/20, I.W. i R.W., pkt 49, 59,
ECLI:EU:C:2021:341).
Nie doszło również do naruszenia art. 3851 § 1 k.c. poprzez jego błędną
wykładnię lub niewłaściwie zastosowanie i niezastosowanie sankcji wynikającej
z tego przepisu wyrażającej się w tym, że pomimo uznania postanowień umownych
(klauzul denominacyjnych) za abuzywne (sprzeczne z dobrymi obyczajami i rażąco
naruszające interesy strony powodowej, niejednoznaczne, nieuzgodnione
indywidualnie), Sąd drugiej instancji oddalił powództwo, a tym samym strona
powodowa pozostaje tymi postanowieniami (klauzulami denominacyjnymi)
w dalszym ciągu związana, pomimo iż sankcją wynikającą z art. 3851 § 1 k.c. jest
brak związania abuzywnymi postanowieniami umowy przez konsumenta. Ocenę
tego zarzutu należy połączyć z kolejnym zarzutem skargi kasacyjnej naruszenia
art. 189 k.p.c. poprzez jego błędną wykładnię i przyjęcie, że strona powodowa nie
miała interesu prawnego w żądaniu pozwu, podczas gdy taki interes prawny istnieje.
Odnosząc się do tych zarzutów należy wskazać, że art. 3851 k.c. przewiduje, że
postanowienia umowy zawieranej z konsumentem nieuzgodnione indywidualnie nie
wiążą go, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi
obyczajami, rażąco naruszając jego interesy (niedozwolone postanowienia
umowne). Dopełnieniem tej regulacji zawiera art. 3851 § 2 k.c., zgodnie z którym
jeżeli postanowienie umowy zgodnie z § 1 nie wiąże konsumenta, strony są związane
umową w pozostałym zakresie. W orzecznictwie Sądu Najwyższego wyjaśniono, że
powyższe unormowania są następstwem implementacji uregulowań zawartych
w dyrektywie nr 93/13. W szczególności jej art. 6 ust. 1 stanowi, że Państwa
Członkowskie stanowią, że na mocy prawa krajowego nieuczciwe warunki
w umowach zawieranych przez sprzedawców lub dostawców z konsumentami nie
będą wiążące dla konsumenta, a umowa w pozostałej części będzie nadal
obowiązywała strony, jeżeli jest to możliwe po wyłączeniu z niej nieuczciwych
warunków. Transpozycja do systemu krajowego tego uregulowania – dokonana
w przepisach art. 3851 § 1 i 2 k.c. – wymagała dookreślenia w orzecznictwie
konkretnych konsekwencji prawnych, jakie z przepisów ogólnych o czynnościach
II CSKP 629/23
20
prawnych zawartych w systemie prawa krajowego, w szczególności z przepisów
kodeksu cywilnego, wiążą się z uznaniem określonych postanowień umowy za
niedozwolone. Kwestia ta, oceniana niejednolicie w orzecznictwie Sądu
Najwyższego stała się przedmiotem uchwały składu siedmiu sędziów Sądu
Najwyższego - zasady prawnej - z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, zgodnie z którą
niedozwolone postanowienie umowne (art. 3851 § 1 k.c.) jest od początku, z mocy
samego prawa, dotknięte bezskutecznością na korzyść konsumenta, który może
udzielić następczo świadomej i wolnej zgody na to postanowienie i w ten sposób
przywrócić mu skuteczność z mocą wsteczną (pkt 1) oraz jeżeli bez bezskutecznego
postanowienia umowa kredytu nie może wiązać, konsumentowi i kredytodawcy
przysługują odrębne roszczenia o zwrot świadczeń pieniężnych spełnionych
w wykonaniu tej umowy (art. 410 § 1 w związku z art. 405 k.c.). Kredytodawca może
żądać zwrotu świadczenia od chwili, w której umowa kredytu stała się trwale
bezskuteczna (pkt 2). W uzasadnieniu tej uchwały wskazano m.in. że jeżeli sąd
krajowy stwierdzi w trakcie oceny dokonywanej z urzędu, że klauzula ma abuzywny
charakter, ma - co do zasady - obowiązek „poinformować o tym strony sporu
i wezwać je do kontradyktoryjnego przedyskutowania tej okoliczności w sposób
przewidziany w tym celu przez krajowe prawo procesowe”, a przyznana
konsumentowi możliwość wypowiedzenia się w tej kwestii „odpowiada również
obowiązkowi ciążącemu na sądzie krajowym, uwzględnienia w odpowiednim
przypadku woli wyrażonej przez konsumenta, jeżeli mając świadomość
o niewiążącym charakterze danego nieuczciwego warunku, wskaże on jednak, iż
sprzeciwia się temu, aby warunek ten został wyłączony, udzielając w ten sposób
wyraźnej i wolnej zgody na dany warunek". Konsument może też wyraźnie sprzeciwić
się utrzymaniu klauzuli abuzywnej. W braku następczej zgody konsumenta na
stosowanie klauzuli abuzywnej nie może ona wywrzeć wobec niego żadnego skutku.
Możliwość sanowania nieskutecznego postanowienia następczym, jednostronnym
wyrażeniem zgody na związanie tym postanowieniem, będącej niejako substytutem
pierwotnego braku rzeczywistej zgody na to postanowienie (indywidualnych
negocjacji), przywodzi natomiast na myśl tzw. sankcję bezskuteczność zawieszonej,
która - odnoszona do umowy jako takiej - polega na tym, że dotknięta nią umowa
(tzw. czynność kulejąca albo niezupełna) nie wywołuje zamierzonych skutków
II CSKP 629/23
21
(z mocy samego prawa, od początku. W dalszej części uzasadnienia powołanej
uchwały odniesiono się do sytuacji, w której klauzula abuzywna stała się definitywnie
bezskuteczna (nieważna) wskutek odmowy potwierdzenia albo upływu rozsądnego
czasu do jej potwierdzenia. Wówczas o obowiązywaniu umowy decyduje to, czy
weszła w jej miejsce regulacja zastępcza. To zaś zależy od tego, czy całkowita
i trwała bezskuteczność (nieważność) umowy naraża konsumenta na szczególnie
niekorzystne konsekwencje - czemu konsument może wiążąco zaprzeczyć
(sprzeciwiając się zarazem utrzymaniu umowy) - a w razie odpowiedzi pozytywnej -
czy regulacja zastępcza istnieje (sąd jest władny ją określić). Zastosowanie takiej
konstrukcji oznacza, że z dniem odmowy potwierdzenia klauzuli, bez której umowa
kredytu nie może wiązać, albo z dniem bezskutecznego upływu czasu do jej
potwierdzenia ustaje stan zawieszenia, a umowa staje się definitywnie bezskuteczna
(nieważna) albo - jeżeli spełnione są przesłanki dopuszczalności jej utrzymania przez
zastosowanie regulacji zastępczej - staje się skuteczna z mocą wsteczną (ex tunc)
w kształcie obejmującym ową regulację zastępczą. Następstwem takiej oceny jest
w odniesieniu do płatności kredytobiorcy z tytułu spłaty kredytu oraz wypłaty środków
pieniężnych przez bank, że są one świadczeniami nienależnymi i podlegają zwrotowi
(art. 410 § 1 w związku z art. 405 k.c.).
Powyższa ocena prawna konsekwencji prawnej zamieszczenia w umowie
kredytu zawartej pomiędzy przedsiębiorcą a konsumentem umowy kredytu
indeksowanego (denominowanego) do waluty obcej postanowień niedozwolonych
wyrażona w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r. –
zasadzie prawnej - III CZP 6/21, którą podziela Sąd Najwyższy w obecnym składzie,
oznacza, że uznanie przez sąd, iż w takiej umowie są zawarte postanowienia
abuzywne (art. 3851 § 1 k.c.) jest początkiem konieczności dokonania dalszej
złożonej oceny prawnej konsekwencji tego stanu rzeczy, co wymaga uwzględnienia
ostatecznego stanowiska konsumenta co do tego czy godzi się on na obowiązywanie
tych postanowień czy też nie godzi się na to, co powoduje, że ustaje z mocą wsteczną
stan bezskuteczności zawieszonej. Następnie zaś należy ocenić, z uwzględnieniem
konkretnych postanowień umowy czy po usunięciu z niej postanowień
niedozwolonych umowa ta może być utrzymana w pozostałym zakresie bez
uwzględnienia postanowień abuzywnych (art. 3851 § 2 k.c.), w szczególności przez
II CSKP 629/23
22
możliwość uzupełnienia powstałej w ten sposób luki regulacją zastępczą, czy też
umowa ta nie może być bez tych postanowień wykonywana, co powoduje skutek
w postaci jej nieważności. Zatem potwierdzenie w wyroku, że umowa zawiera
postanowienia abuzywne nie pozwala na określenie, jakie są tego konkretne
konsekwencje prawne w odniesieniu do umowy zawartej przez strony. Żądanie
ustalenia na podstawie art. 189 k.p.c., że umowa zawiera postanowienia
niedozwolone w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c. nie pozwala więc na skuteczną ochronę
interesu prawnego kredytobiorcy – konsumenta, gdyż orzeczenie ograniczone do
takiego ustalenia, nie pozwala na określenie, jakie są konkretne konsekwencje
prawne zamieszczenia w umowie zawartej z przedsiębiorcą postanowień
niedozwolonych. W razie wydania takiego orzeczenia w dalszym ciągu każda
ze stron umowy kredytu mogłaby twierdzić, że postanowienia te są wiążące albo
niewiążące dla stron, względnie różnie określać konsekwencje prawne niewiążących
postanowień abuzywnych.
Za uzasadniony należy natomiast uznać zarzut naruszenia art. 3851 k.c.
w zw. z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13, który powodowie uzasadnili ich błędną
wykładnię lub niewłaściwym zastosowaniem w zakresie, w którym sąd powinien
poinformować konsumenta o skutkach uznania postanowień (klauzul
denominacyjnych) za abuzywne oraz odebrać od konsumenta oświadczenie czy
wyraża on zgodę na skorzystanie z ochrony polegającej na niezwiązaniu
abuzywnymi postanowieniami nawet jeżeli skutkiem tego miałoby być uznanie
umowy kredytu za nieważną, ponieważ taka wykładnia przepisu wynika
m.in. z orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, w szczególności
wyroku z 3 października 2019 r., C-260/18, tj. sąd ma obowiązek odebrania
oświadczenia od konsumenta czy wyraża on zgodę na wyeliminowanie abuzywnych
postanowień z umowy i uznanie umowy kredytu za nieważną, jeżeli wedle oceny
sądu zachodzą podstawy do uznania umowy za nieważną. Należy zgodzić się
ze skarżącymi, że z orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej
(zob. wyroki tego Trybunału powołane w uzasadnieniu uchwały z 7 maja 2021 r.,
III CZP 6/21: z 21 lutego 2013 r., C-472/11, Banif Plus Bank Zrt przeciwko Csabie
Csipaiowi, Viktórii Csipai, z 3 października 2019 r., C-260/18, Kamil Dziubak, pkt 54,
66-67, z 7 listopada 2019 r., C-419/18 i C-483/18, Profi Credit Polska S.A. przeciwko
II CSKP 629/23
23
Bogumile Włostowskiej i in., pkt 70, z 11 marca 2020 r., C-511/17, Györgyné Lintner
przeciwko UniCredit Bank Hungary Zrt., pkt 42-43, z 9 lipca 2020 r., C-452/18,
XZ przeciwko Ibercaja Banco SA, pkt 24-25 oraz z 29 kwietnia 2021 r., C-19/20,
I.W. i R.W., pkt 46, 95) wynika – co już wcześniej wskazano - obowiązek sądu
dokonania z urzędu oceny czy umowa zawarta pomiędzy przedsiębiorcą
a konsumentem zawiera postanowienia abuzywne oraz poinformowania o tym
i możliwych skutkach prawnych tej oceny, w tym możliwości uznania umowy za
nieważną. Istnienie obowiązku poinformowania konsumenta oraz udzielenia mu
niezbędnych pouczeń zostało potwierdzone w uzasadnieniu uchwały Sądu
Najwyższego z 6 maja 2021 r., III CZP 6/21, w której uznano, że aby konsument mógł
udzielić wolnej i świadomej zgody (na obowiązywanie postanowienia
niedozwolonego), sąd krajowy winien, w ramach krajowych norm proceduralnych
i w świetle zasady słuszności w postępowaniu cywilnym, wskazać stronom w sposób
obiektywny i wyczerpujący, konsekwencje prawne, jakie może pociągnąć za sobą
usunięcie nieuczciwego warunku. Udzielona konsumentowi, „wyczerpująca"
informacja o konsekwencjach abuzywności klauzuli powinna w rozpatrywanym
przypadku obejmować także informację o tym, że bez tej klauzuli umowa nie może
wiązać, o konsekwencjach (roszczeniach) związanych z ewentualną definitywną
bezskutecznością (nieważnością) umowy i o ewentualnej możliwości utrzymania
umowy z regulacją zastępczą, jeżeli konsekwencje te są dla konsumenta szczególnie
niekorzystne. Konsument powinien być też poinformowany o możliwości
potwierdzenia klauzuli w rozsądnym czasie oraz o możliwości wyrażenia - do chwili
odmowy potwierdzenia klauzuli albo upływu rozsądnego czasu do jej potwierdzenia
- wiążącej oceny co do tego, czy konsekwencje trwałej bezskuteczności
(nieważności) umowy są dlań szczególnie niekorzystne (i zarazem sprzeciwienia się
ewentualnemu udzieleniu mu ochrony przed tymi konsekwencjami przez
wprowadzenie regulacji zastępczej), jak również o następstwach skorzystania albo
nieskorzystania z tych możliwości. W ramach omawianych obowiązków sądu
konsumentowi powinno zwrócić się uwagę na niewłaściwy sposób sformułowania
żądania pozwu przy założeniu możliwej sankcji w stosunku do umowy, w której
zamieszczono postanowienia abuzywne, tj. w sposób wykluczający możliwość
udzielenia efektywnej ochrony konsumentowi gwarantowanej przepisami dyrektywy
II CSKP 629/23
24
93/13 oraz odpowiednimi przepisami kodeksu cywilnego implementującymi
postanowienia tej dyrektywy. Obowiązku udzielenia konsumentowi wyczerpującej
informacji nie eliminuje okoliczność, że w postępowaniu sądowym korzysta on
z pomocy fachowego pełnomocnika. Udzielenie wyczerpującej informacji i pouczeń
konsumentowi przez sąd jest niezbędne nie tylko dla umożliwienia konsumentowi
złożenia uświadomionego oświadczenia co do tego czy wyraża on zgodę czy też nie
na obowiązywanie postanowienia abuzywnego (takie oświadczenie może
w konkretnych okolicznościach być złożone też dorozumianie nawet przed
wszczęciem postępowania sądowego), ale także w celu umożliwienia konsumentowi
ewentualnej modyfikacji treści żądania pozwu - co jest dopuszczalne na etapie
postępowania przed sądem pierwszej instancji – na wypadek uznania przez sąd
umowy za nieważną. Poza tym w tego rodzaju sprawach, w których określone
konsekwencje prawne w odniesieniu do zawartej umowy są uzależnione od woli
samych stron (możliwość potwierdzenia przez konsumenta woli związania
postanowienia abuzywnymi, czy też dobrowolna i świadoma zgoda obu stron na
modyfikację treści umowy w części zawierającej klauzulę abuzywną) szczególnego
znaczenie ma wypełnienie przez sąd na każdym etapie postępowania obowiązku
określonego w art. 223 § 1 k.p.c. – dążenia do ugodowego załatwienia sprawy.
W rozpoznanej sprawie z uwagi na treść rozstrzygnięcia Sądu pierwszej instancji,
który przyjął, że pomimo zawarcia w umowie postanowień abuzywnych była ona
nadal ważna, obowiązek udzielenia odpowiedniego poinformowania i pouczenia
uaktualnił się przed Sądem drugiej instancji, który uznał, że umowa kredytu zawarta
przez strony jest nieważna z powodu zmieszczenia w niej postanowień
niedozwolonych. Mając na uwadze możliwość przyjęcia takiej oceny prawnej Sąd
Apelacyjny powinien był udzielić powodom niezbędnych informacji, wskazując przy
tym na nieadekwatną treść ich żądania, które nie mogło być uwzględnione w razie
uznania, że umowa kredytu jest nieważna z powodu zamieszczenia w niej
postanowień niedozwolonych, co do których powodowie nie wyrazili zgody na
przywrócenie im z mocą wsteczną skuteczności. Dopiero po jednoznacznym zajęciu
stanowiska co do tych kwestii prawnych Sąd powinien był wydać wyrok w sprawie.
Wprawdzie w postępowaniu apelacyjnym nie można rozszerzyć żądania pozwu ani
występować z nowymi roszczeniami (art. 383 k.p.c.), ale nie jest wykluczona
II CSKP 629/23
25
możliwość zawarcia ugody. Niezależnie od tego obowiązywanie zakazu
przewidzianego w art. 383 k.p.c. wymagałby w razie dokonania zmiany powództwa
przez konsumenta dopiero na etapie postępowania apelacyjnego oceny
z perspektywy celów dyrektywy 93/13, co mogłoby aktualizować potrzebę
rozważenia przez Sąd drugiej instancji wystąpienia z odpowiednim pytaniem
prejudycjalnym do Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej. Mimo że z treści
uzasadnienia wyroku zaskarżonego skargą kasacyjną wynika, że Sąd drugiej
instancji uznał potrzebę udzielenia przez sąd konsumentowi (powodom) w sporze
sądowym prowadzonym z przedsiębiorcą (pozwanym) niezbędnych informacji
i pouczeń, to obowiązku tego nie zrealizował, skoro z treści protokołu rozprawy przed
Sądem Apelacyjnym w Gdańsku z 6 października 2021 r. nie wynika, aby Sąd drugiej
instancji udzielił powodowi jakichkolwiek informacji i pouczeń.
Z tych względów, uznając za uzasadniony ostatni z podniesionych zarzutów
skargi kasacyjnej, Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815 § 1 oraz art. 108 § 2
w zw. z art. 39821 k.p.c. orzekł, jak w sentencji.
Dariusz Dończyk
Grzegorz Misiurek Paweł Grzegorczyk
Na mocy art. 330 § 1 k.p.c. stwierdzam
niemożność podpisania uzasadnienia wyroku
przez sędziego SN Pawła Grzegorczyka
z powodu długotrwałej nieobecności
G. Misiurek
(A.G.)
[SOP]
