II CSKP 605/23
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
3 kwietnia 2025 r.
SSN Agnieszka Góra-Błaszczykowska (przewodniczący,
sprawozdawca)
SSN Jacek Grela
SSN Dariusz Pawłyszcze
na posiedzeniu niejawnym 3 kwietnia 2025 r. w Warszawie
na skutek skargi kasacyjnej T.G.
od postanowienia Sądu Okręgowego w Krośnie
z 30 września 2021 r., I Ca 569/20,
w sprawie z wniosku T.G.
z udziałem L.G.
o podział majątku wspólnego,
uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi
Okręgowemu w Krośnie do ponownego rozpoznania
i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.
Jacek Grela
(P.H.)
Agnieszka Góra-Błaszczykowska
Dariusz Pawłyszcze
UZASADNIENIE
T.G. wniósł o podział majątku dorobkowego pochodzącego
z małżeństwa z uczestniczką L.G. i ustalenie, że w jego skład wchodzi nakład, w
postaci budynku mieszkalnego, na wspólną nieruchomość gruntową.
Postanowieniem z 26 października 2020 r. Sąd Rejonowy w Lesku ustalił:
II CSKP 605/23
2
składniki majątku wspólnego wnioskodawcy i uczestniczki (pkt I), wartość nakładów
wnioskodawcy na majątek wspólny (pkt II), oraz że rozliczeniu podlega kwota
pochodząca ze zbycia przez wnioskodawcę samochodu osobowego (pkt III),
następnie dokonał podziału majątku wspólnego i zasądził dopłaty od wnioskodawcy
na rzecz uczestniczki w pięciu ratach wraz z ustawowymi odsetkami na wypadek
opóźnienia (pkt IV) oraz orzekł o kosztach postępowania (pkt V).
Postanowieniem z 30 września 2021 r. Sąd Okręgowy w Krośnie, po
rozpoznaniu apelacji wnioskodawcy, zmienił zaskarżone postanowienie co do
terminów płatności poszczególnych rat (pkt I), oddalił apelację (pkt II) oraz orzekł
o kosztach postępowania odwoławczego (pkt III).
Sąd Okręgowy podzielił ustalenia faktyczne poczynione przez Sąd
Rejonowy, zgodnie z którymi wnioskodawca i uczestniczka pozostawali w związku
małżeńskim od 20 września 1980 r. W trakcie trwania ich małżeństwa, 21 czerwca
1990 r., umową przekazania gospodarstwa rolnego, rodzice wnioskodawcy W. i F.
G. przenieśli na jego rzecz własność gospodarstwa położonego w Ś. obejmującego
określone działki; część działek została podzielona i zbyta. Małżonkowie
wybudowali dom mieszkalny, wyposażyli go w meble i inne typowe urządzenia.
Zdaniem Sądu Okręgowego podstawowy spór dotyczył ustalenia, czy
wskazane przez strony nieruchomości wchodziły w skład majątku wspólnego stron,
czy też należały do majątku odrębnego wnioskodawcy.
Z treści aktu notarialnego wynikało, że umowa przekazania gospodarstwa
rolnego między wnioskodawcą a jego rodzicami została zawarta w trybie ustawy
z 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych
i członków ich rodzin (dalej: „u.o.u.s.r.”). Na podstawie takiej umowy rolnik
przekazuje gospodarstwo rolne następcy, a sam uzyskuje prawo do świadczeń
emerytalnych. Własność gospodarstwa rolnego przechodzi na nabywcę tytułem
darmym, jednak do oceny skutków umowy nie mają zastosowania przepisy
dotyczące darowizny. W konsekwencji Sąd Okręgowy uznał, że wszystkie
II CSKP 605/23
3
nieruchomości nabyte przez T.G. w oparciu o umowę z 21 czerwca 1990 r.
stanowiły majątek wspólny stron i podlegają podziałowi.
Zdaniem Sądu drugiej instancji okoliczność, że w skład majątku wspólnego
wchodziło spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego w S., została
podniesiona przez wnioskodawcę dopiero w postępowaniu odwoławczym. Żądanie
to powinno być sformułowane w sposób odpowiadający żądaniu pozwu
o zasądzenie określonej należności, powinno więc zawierać precyzyjne oznaczenie
wysokości oraz podstawę faktyczną.
Od postanowienia Sądu Okręgowego w Krośnie skargę kasacyjną wywiódł
wnioskodawca, zaskarżając je w całości i zarzucając naruszenie:
1. przepisów postępowania, tj. art. 382 w zw. z art. 316 § 1 w zw. z art. 227 w zw.
z art. 13 § 2 w zw. z art. 684 w zw. z art. 567 § 3 oraz art. 233 § 1 k.p.c.
przez brak wszechstronnego rozważenia materiału dowodowego,
nieuwzględnienie wniosków płynących z dowodów, tj. kserokopii
potwierdzenia nabycia spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu z 4
września 2020 r., kserokopii umowy sprzedaży z 4 września 2020 r., a co za
tym idzie brak ustalenia, że w skład majątku wspólnego wnioskodawcy i
uczestniczki wchodziło spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu
mieszkalnego w S., i brak rozliczenia w podziale majątku kwoty pochodzącej
z jego zbycia. Skarżący zarzucił także pominięcie dopuszczonego w
postępowaniu przed Sądem II instancji dowodu z nagrania na płycie CD i
błędne ustalenie w zakresie liczby uli pełnych i pustych, wchodzących w
skład majątku. Zarzucił także błędną ocenę prawa własności nieruchomości -
działek nr 923/1,923/3, 923/4, 923/5, 923/6 o łącznej powierzchni 0,6483 ha
położonych w Ś., które przysługiwały F.G. i W.G., a następnie
wnioskodawcy;
2. prawa materialnego, tj.:
1. art. 65 § 1 i 2 k.c. przez jego niezastosowanie i nieustalenie zgodnego zamiaru
II CSKP 605/23
4
stron, celu oraz okoliczności złożenia oświadczeń woli 21 czerwca 1990 r.
w umowie przekazania gospodarstwa rolnego, a w konsekwencji przyjęcie,
że gospodarstwo rolne weszło do majątku wspólnego wnioskodawcy i
uczestniczki, podczas gdy z okoliczności zawarcia umowy oraz stosunku
rodzinnego łączącego strony wynikało, że ich zgodnym zamiarem było
przekazanie gospodarstwa rolnego do majątku osobistego wnioskodawcy;
2. art. 2 pkt 6 a) i b) w zw. z art. 48 ust. 1 w zw. z art. 50 u.o.u.s.r. przez ich błędną
wykładnię i uznanie, że przekazanie gospodarstwa rolnego następcy
pozostającemu w ustawowej wspólności małżeńskiej powoduje wejście tego
gospodarstwa do majątku wspólnego małżonków, podczas gdy wchodzi ono
do majątku odrębnego.
Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie
sprawy Sądowi Okręgowemu w Krośnie do ponownego rozpoznania.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną uczestniczka wniosła ojej oddalenie.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna zasługiwała na uwzględnienie.
Istota sporu w niniejszej sprawie sprowadza się do oceny skutków prawnych
umowy z 21 czerwca 1990 r. przez przesądzenie, czy nieruchomości przekazane
nią weszły w skład majątku wspólnego byłych małżonków, czy też wyłącznie do
majątku osobistego uczestnika.
W dacie zawarcia umowy art. 50 u.o.u.s.r. brzmiał: „Gospodarstwo rolne
może być przekazane, według wyboru rolnika, jednemu lub kilku następcom".
W części wstępnej aktu notarialnego (punkt 3), w której określono
stawających do aktu, po imieniu i nazwisku T.G. zaznaczono, że jest on żonaty. W
§ 3 aktu notarialnego rodzice wnioskodawcy oświadczyli, że „przenoszą
nieodpłatnie na rzecz swoje następcy - syna T.G. - własność gospodarstwa rolnego
(...) a T.G. oświadcza, że wyraża na to zgodę”.
II CSKP 605/23
5
Treść ww. umowy w porównaniu z art.50 u.o.u.s.r., w brzmieniu
obowiązującym w dniu jej zawarcia, jasno określa, że rodzice wnioskodawcy
przekazali własność gospodarstwa rolnego tylko jemu, pomijając jego żonę.
Oceny tej nie zmienia fakt, że Sąd Najwyższy w uchwale 7 sędziów
z 21 czerwca 2023 r., III CZP 106/22 (OSNC 2023, nr 12, poz. 114) wskazał, że
gospodarstwo rolne przekazane na podstawie u.o.u.s.r. następcy pozostającemu
w ustroju ustawowej wspólności majątkowej małżeńskiej wchodzi w skład majątku
wspólnego małżonków.
Uchwale nie nadano mocy zasady prawnej; została ona podjęta 23 lata po
zawarciu aktu notarialnego, stanowiącego przedmiot oceny w sprawie niniejszej.
Zdaniem Sądu Najwyższego, orzekającego w składzie niniejszym, nie można
uchwałą zmieniać jednoznacznie brzmiących oświadczeń woli stron aktu
notarialnego ani nadawać im odmiennej treści. Tym bardziej uchwała nie może
zmieniać ani ingerować w treść przepisów prawa, na podstawie których akt
notarialny został sporządzony i z którymi był zgodny.
Stanowisko wyrażone w uchwale jest sprzeczne również z art. 119 ustawy
o ubezpieczeniu społecznym rolników z dnia 20 grudnia 1990 r. Ustawa ta weszła
w życie z dniem 1 stycznia 1991 r., z wyjątkiem art. 61 ust. 2, który wszedł w życie
z dniem 1 czerwca 1991 r. (art. 123). Zgodnie z art. 119 ust. 1 skutki prawne
umowy o nieodpłatne przekazanie gospodarstwa rolnego następcy, zawartej
w myśl dotychczasowych przepisów, ustala się według tych przepisów.
Konieczne jest również zaznaczenie, że w szeregu orzeczeń Sąd Najwyższy
wyrażał odmienne stanowisko co do możliwości wejścia gospodarstwa do majątku
wspólnego małżonków. Dla przykładu w postanowieniu z 30 stycznia 2009 r.,
II CSK 450/08, SN przyjął, że gospodarstwo rolne przekazane aktem notarialnym
następcy na podstawie przepisów u.o.u.s.r. z zaznaczeniem, iż ma ono wejść do
jego majątku odrębnego, wchodzi do takiego majątku, a nie w skład majątku
wspólnego następcy i jego małżonka. Analogiczne rozstrzygnięcie znajduje się
II CSKP 605/23
6
w wyroku Sądu Najwyższego z 24 listopada 2010 r., II CSK 274/10. Zgodnie z jego
treścią, gospodarstwo rolne, którego własność przeszła na następcę rolnika,
pozostającego w związku małżeńskim i ustroju wspólności ustawowej, w wyniku
zawarcia umowy przekazania gospodarstwa rolnego pomiędzy nim
a przekazującym, wchodzi do majątku odrębnego następcy.
Z tych przyczyn w sprawie niniejszej Sąd Najwyższy uznał za trafny zarzut
skargi dotyczący zaliczenia gospodarstwa rolnego w skład majątku wspólnego
uczestników postępowania. Gospodarstwo rolne nabyte przez T.G. od jego
rodziców umową z 21 czerwca 1990 r. w trybie u.o.u.s.r. nie weszło do majątku
wspólnego jego i jego żony.
Zdaniem Sądu Najwyższego, skład majątku wspólnego małżonków
podlegający podziałowi został ustalony wadliwie również dlatego, że Sąd drugiej
instancji pominął istotny składnik majątkowy w postaci mieszkania w S. Nie ma
żadnych podstaw twierdzenie tego Sądu o spóźnionym oraz obarczonym
obowiązkami formalnymi sposobie zgłaszania zarzutu w apelacji co do tego
istotnego składnika. Nawet jeżeli dopiero w apelacji podniesiono zarzut pominięcia
składnika majątku wspólnego w postaci mieszkania w S., Sąd drugiej instancji
powinien zarzut ten rozpoznać. W polskim postępowaniu cywilnym obowiązuje
bowiem system tzw. apelacji pełnej, co oznacza, że sąd drugiej instancji nie
kontroluje jedynie prawidłowości orzeczenia i postępowania, w tym dowodowego,
przed sądem pierwszej instancji, lecz sam może przeprowadzić dowody, w dodatku
w znacznym zakresie. W myśl art.386 § 4 k.p.c., poza wypadkami określonymi
w § 2 i 3, sąd drugiej instancji może uchylić zaskarżony wyrok i przekazać sprawę
do ponownego rozpoznania tylko w razie nierozpoznania przez sąd pierwszej
instancji istoty sprawy albo gdy wydanie wyroku wymaga przeprowadzenia
postępowania dowodowego w całości.
W sprawie niniejszej ewentualny zakres postępowania dowodowego przed
sądem drugiej instancji był ograniczony do kilku elementów (składników
majątkowych) wskazanych w apelacji, nie wymagało więc ono prowadzenia
II CSKP 605/23
7
„w całości”.
Ponieważ zarzuty skargi kasacyjnej okazały się uzasadnione, Sąd
Najwyższy orzekł jak w sentencji, na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c.
Jacek Grela Agnieszka Góra-Błaszczykowska Dariusz Pawłyszcze
(P.H.)
[r.g.]
