II CSKP 570/23
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
6 czerwca 2025 r.
SSN Paweł Grzegorczyk (przewodniczący, sprawozdawca)
SSN Agnieszka Piotrowska
SSN Roman Trzaskowski
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 6 czerwca 2025 r. w Warszawie
skarg kasacyjnych Bank spółki akcyjnej w W.
i P.C.
od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie
z 1 grudnia 2021 r., I ACa 563/20,
w sprawie z powództwa P.C.
przeciwko Bank spółce akcyjnej w W.
o zapłatę,
1. uchyla zaskarżony wyrok w pkt 1, w zakresie
uwzględniającym apelację pozwanej i oddalającym powództwo co
do kwoty 2472 (dwa tysiące czterysta siedemdziesiąt dwa 00/100)
zł z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia 17 marca 2017
r. do dnia zapłaty, a także oddalającym powództwo o zasądzenie
odsetek ustawowych od :
- kwoty 52.372,86 (pięćdziesiąt dwa tysiące trzysta
siedemdziesiąt dwa 86/100) zł od dnia 17 marca 2017 r. do dnia
zapłaty;
II CSKP 570/23
2
- kwoty 19.142 (dziewiętnaście tysięcy sto czterdzieści dwa
00/100) zł od dnia 17 marca 2017 r. do dnia zapłaty;
- kwoty 691,13 (sześćset dziewięćdziesiąt jeden 13/100) zł od
dnia 17 marca 2017 r. do dnia zapłaty;
- kwoty 4247,45 (cztery tysiące dwieście czterdzieści siedem
45/100) zł od dnia 3 czerwca 2019 r. do dnia zapłaty
i w tym zakresie przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu w
Warszawie do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o
kosztach postępowania kasacyjnego;
2. oddala skargę kasacyjną powódki w pozostałym zakresie;
3. oddala skargę kasacyjną pozwanej.
Agnieszka Piotrowska
Paweł Grzegorczyk
Roman Trzaskowski
(K.G.)
UZASADNIENIE
Wyrokiem z dnia 31 sierpnia 2020 r. Sąd Okręgowy w Warszawie w pkt 1
zasądził od pozwanej Bank S.A. w W. na rzecz powódki P.C., kwotę: a) 52 372,86 zł
wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 17 marca 2017 r. do dnia
zapłaty; b) 19 142,00 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 17
marca 2017 r. do dnia zapłaty; c) 691,13 zł wraz z ustawowymi odsetkami za
opóźnienie od dnia 17 marca 2017 r. do dnia zapłaty; d) 4247,45 zł wraz z
ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 3 czerwca 2019 r. do dnia zapłaty; w
pkt 2 w pozostałym zakresie powództwo oddalił i w pkt 3 orzekł o kosztach
postępowania.
Sąd ustalił, że powódka, jako konsument, zawarła w dniu 19 marca 2007 r.
z pozwaną umowę o kredyt hipoteczny na kwotę 383 503,68 zł. Kredyt był złotowy,
indeksowany do franka szwajcarskiego, po przeliczeniu wypłaconej kwoty zgodnie
z kursem kupna franka szwajcarskiego według tabeli kursów obowiązującej w Banku
S.A w dniu uruchomienia kredytu lub jego transzy. Po uruchomieniu kredytu lub jego
II CSKP 570/23
3
pierwszej transzy pozwana wysyłała kredytobiorcy pismo informujące o wysokości
pierwszej raty kredytu i jego równowartości w złotych, zgodnie z kursem kupna waluty
indeksacji według tabeli kursów obowiązującej u pozwanej. Kredyt został zaciągnięty
w celu zakupu nieruchomości mieszkalnej od dewelopera i refinansowania kosztów
poniesionych na cele mieszkaniowe. Powódka zobowiązała się spłacić kwotę kredytu
we frankach szwajcarskich ustaloną w złotych polskich, z zastosowaniem kursu
sprzedaży franka szwajcarskiego obowiązującego w dniu płatności raty kredytu,
zgodnie z tabelą kursów. Spłata następowała w 417 ratach miesięcznych, przy czym
ostatnia rata ma charakter wyrównujący.
Sąd Okręgowy uznał, że postanowienia umowy dotyczące mechanizmu
indeksacji kredytu do franka szwajcarskiego mają charakter abuzywny i nie wiążą
stron, zaś sam kredyt w istocie był kredytem złotowym z odsetkami, których
mechanizm obliczenia stanowiła suma wskaźnika LIBOR 3M i marży pozwanej.
Przyjął w tym kontekście, że nadpłata po stronie powódki powstała w związku
z umową kredytową wynosi 52 372,86 zł. Za abuzywne Sąd uznał również zawarte
w umowie klauzule, stanowiące podstawę obciążenia powódki kosztami
ubezpieczenia niskiego wkładu własnego. Przyjął w związku z tym, że pozwana
uzyskała z tego tytułu świadczenie nienależne w wysokości 19 142,38 zł.
Wychodząc z tych założeń, Sąd Okręgowy przyjął, że powództwo o zapłatę
podlegało częściowemu uwzględnieniu. Uznał, że eliminacja z umowy kredytu
abuzywnych postanowień ma ten skutek, że umowa obowiązuje nadal, jednak
z pominięciem tychże postanowień. Powinna być zatem wykonywana jako umowa
w złotych polskich z ustalonym w niej oprocentowaniem odpowiadającym sumie
LIBOR 3M i marży pozwanej. Ustalając wysokość zasądzonej sumy, Sąd Okręgowy
oparł się na sporządzonej w sprawie opinii biegłego.
Sąd Apelacyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 1 grudnia 2021 r., na skutek
apelacji powódki i pozwanej, w pkt 1 zmienił zaskarżony wyrok: - w punkcie
pierwszym i drugim częściowo w ten sposób, że zasądził od pozwanej na rzecz
powódki kwotę 111 204,17 zł oraz kwotę 17 642,97 CHF, z tym zastrzeżeniem, że
obowiązek zapłaty zasądzonej kwoty następuje za jednoczesnym zaoferowaniem
zwrotu przez powódkę na rzecz pozwanej kwoty 383 503,68 zł, - w punkcie trzecim
II CSKP 570/23
4
częściowo w ten sposób, że ustalił, iż pozwana ponosi koszty postępowania
w całości; w pkt 2 oddalił apelację powódki i pozwanej w pozostałym zakresie
i w pkt 3 orzekł o kosztach postępowania apelacyjnego.
Sąd Apelacyjny uznał, że apelacja powódki jest usprawiedliwiona prawie
w całości, albowiem roszczenie powódki nie było zasadne jedynie co do kwoty
2472 zł, tj. co do składki ubezpieczenia niskiego wkładu własnego za pierwsze
36 miesięcy i w zakresie należności odsetkowej od zasądzonego nienależnego
świadczenia. W ocenie Sądu Apelacyjnego, Sąd Okręgowy wadliwie uznał, że
autonomiczne unormowanie umowne dotyczące ubezpieczenia niskiego wkładu
własnego, w części powiązanej z ustaloną jednoznacznie w umowie kredytowej
kwotą takiego ubezpieczenia, nie było uzgodnione indywidualnie i było abuzywne,
gdy tymczasem kwota ubezpieczenia oparta została na niespornych danych co do
tego, że powódka nie wniosła wymaganego wkładu własnego, a składka wyliczona
od ustalonej w złotych kwoty kredytu i nieopłaconej części wkładu własnego
przybrała postać jednoznaczną i zaakceptowaną przez powódkę na etapie
zawierania umowy. Ta część stosunku ubezpieczeniowego, z ustaloną kwotą składki
do pobrania, nie miała zatem postaci niedozwolonej i mimo bezskuteczności
(nieważności) umowy kredytowej nie było podstaw do unieważnienia tego stosunku
prawnego w tej części.
Apelacja pozwanej okazała się zasadna w minimalnym zakresie, tj. co do
uzgodnionej części składki ubezpieczenia niskiego wkładu własnego i co do
należności odsetkowej, a to z tego powodu, że zgłoszony przez pozwaną zarzut
zatrzymania ma walor hamujący i niezależnie od tego, że stan bezskuteczności
zawieszonej umowy kredytu zakończył się dopiero na datę zamknięcia rozprawy
apelacyjnej, zasadny zarzut zatrzymania miał ten skutek, że pozwana nie popada
w opóźnienie do czasu zaoferowania przez powódkę kwoty wypłaconego jej przez
bank świadczenia z tytułu nieważnej umowy kredytowej.
Zdaniem Sądu Apelacyjnego, w pozostałym zakresie apelacja pozwanej nie
miała usprawiedliwionych podstaw.
Skargi kasacyjne od wyroku Sądu Apelacyjnego wniosły obie strony.
II CSKP 570/23
5
Powódka zaskarżyła orzeczenie w części odnoszącej się do pkt 1 i 2 wyroku,
w których Sąd Apelacyjny zmienił wyrok Sądu Okręgowego w ten sposób, że zasądził
na rzecz powódki od pozwanej zapłatę wskazanych w pkt 1 kwot z pominięciem
odsetek ustawowych za opóźnienie i oddalił apelację powódki w pozostałym
zakresie, tj. co do roszczenia o zapłatę odsetek ustawowych od całej dochodzonej
przez powódkę kwoty oraz co do kwoty roszczenia głównego w wysokości 2472 zł,
zarzucając naruszenie art. 3851 § 1 k.c. w związku z art. 6 ust. 1 dyrektywy Rady
(WE) nr 93/13 z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków
w umowach konsumenckich (Dz. Urz. UE L 95, poz. 29, dalej - „dyrektywa 93/13”);
art. 481 § 1 k.c.; art. 58 § 1 i § 3 oraz art. 3531 k.c., a także art. 58 § 3 k.c.
Pozwana zaskarżyła orzeczenie w części, tj. pkt 1 - w całości, pkt 2 –
w zakresie, w jakim Sąd drugiej instancji oddalił apelację pozwanej, pkt 3 – w całości,
zarzucając naruszenie art. 227 i art. 380 k.p.c.; art. 3851 § 1 i 2, art. 3852 k.c.
w związku z art. 1 ust. 2 i art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13; art. 3851 § 1 k.c. w związku
z art. 69 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Prawo bankowe (jedn. tekst:
Dz. U. z 2024 r., poz. 1646, dalej - „pr. bank.”) oraz w związku z art. 3 ust. 1
i art. 4 ust. 2 i art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13, a także art. 111 ust. 1 pkt 4 pr. bank.;
art. 4 w związku z art. 1 ust. 1 lit. a i lit. b ustawy z dnia 29 lipca 2011 r. o zmianie
ustawy – Prawo bankowe oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. nr 165, poz. 984)
w związku z art. 316 § 1 k.p.c. i art. 1 ust. 2 dyrektywy 93/13; art. 358 § 2 w związku
z art. 3, art. 56 i art. 65, art. 3851 § 2 k.c. w związku z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13;
art. 3851 § 2 k.c. i art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13; art. 24 i art. 32 ustawy
z dnia 29 sierpnia 1997 r. o Narodowym Banku Polskim (jedn. tekst: Dz. U. z 2022,
poz. 2025).
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
W zakresie dopuszczalności merytorycznego rozpoznania skargi kasacyjnej
ze względu na sposób wyznaczenia składu orzekającego (art. 80 § 1 ustawy z dnia
8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym, jedn. tekst: Dz. U. z 2024 r., poz. 622),
należało odwołać się odpowiednio do rozważań poczynionych m.in. w wyrokach
Sądu Najwyższego z dnia 10 stycznia 2025 r., II CSKP 1885/22 i II CSKP 172/24,
II CSKP 570/23
6
które Sąd Najwyższy podziela, nie stwierdzając przeszkód do merytorycznego
rozpoznania sprawy w niniejszym składzie.
Zarzuty skargi kasacyjnej pozwanej dotyczyły dwóch zasadniczych kwestii,
tj. oceny abuzywności postanowień zawartych w spornej umowie kredytu,
odsyłających do kursów tabelarycznych ustalanych przez kredytodawcę przy
wypłacie i spłacie kredytu i konsekwencji tej abuzywności, w tym zwłaszcza
możliwości zastąpienia „luki” powstałej po wyeliminowaniu niedozwolonych
postanowień umownych przepisem dyspozytywnym.
Problematyka ta była wielokrotnie i wszechstronnie rozważana
w dotychczasowym orzecznictwie Sądu Najwyższego, w kontekście zbliżonych
stanów faktycznych związanych ze stosowaniem przez banki w umowach kredytu
zawieranych z konsumentami i powiązanych z frankiem szwajcarskim postanowień
umownych wyrażających ryzyko walutowe i odsyłających do tabel kursowych banku
przy przeliczeniu waluty obcej na złote polskie i odwrotnie. Analiza ta, uwzględniająca
szeroki dorobek orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej,
doprowadziła do utrwalenia się jednolitych kierunków orzeczniczych, w których
przesądzono m.in., że: po pierwsze, określenie wysokości należności obciążającej
kredytobiorcę w umowie kredytu powiązanej z walutą obcą z odwołaniem do kursu
waluty obcej ustalanego jednostronnie przez bank, bez wskazania obiektywnych
kryteriów jego oznaczania, jest nietransparentne, pozostawia pole do arbitralnego
działania banku i w ten sposób obarcza kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem
oraz narusza równorzędność stron umowy kredytu (por. np. wyroki Sądu
Najwyższego dnia 24 lutego 2022 r., II CSKP 45/22, z dnia 13 maja 2022 r.,
II CSKP 464/22, z dnia 9 września 2022 r., II CSKP 794/22, z dnia 25 października
2023 r., II CSKP 820/23, z dnia 21 listopada 2023 r., II CSKP 1602/22,
z dnia 29 listopada 2023 r., II CSKP 1753/22, z dnia 19 stycznia 2024 r.,
II CSKP 874/22, z dnia 24 maja 2024 r., II CSKP 1560/22 i z dnia 6 września
2024 r., II CSKP 1644/22 oraz powołane tam dalsze orzecznictwo; w orzecznictwie
unijnym zob. zwłaszcza wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej
z dnia 18 listopada 2021 r., C-212/20, M.P. i B.P. przeciwko A, ECLI:EU:C:2021:934),
po drugie – po wyeliminowaniu z umowy kredytu powiązanej z frankiem szwajcarskim
niedozwolonych postanowień określających wysokość należności obciążającej
II CSKP 570/23
7
kredytobiorcę z odwołaniem do kursu waluty obcej ustalanego jednostronnie przez
bank, utrzymanie umowy kredytowej w mocy w pozostałym zakresie nie jest możliwe,
zarówno w przypadku kredytów indeksowanych, jak i denominowanych w walucie
obcej (por. np. wyroki Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18,
z dnia 13 kwietnia 2022 r., II CSKP 15/22, z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22
i II CSKP 382/22, z 13 maja 2022 r., II CSKP 293/22, z 20 maja 2022 r.,
II CSKP 796/22, z 8 listopada 2022 r., II CSKP 1153/22, z 26 stycznia 2023 r.,
II CSKP 722/22, z 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22, z dnia 25 lipca 2023 r.,
II CSKP 1487/22, z dnia 29 listopada 2023 r., II CSKP 1753/22, z dnia 19 stycznia
2024 r., II CSKP 874/22, z dnia 24 maja 2024 r., II CSKP 1560/22 i z dnia 6 września
2024 r., II CSKP 1644/22 oraz powołane tam dalsza judykatura).
Ocena spornej umowy dokonana in casu przez Sąd Apelacyjny wpisywała się
we wskazane kierunki orzecznicze, a w skardze kasacyjnej nie powołano żadnych
nowych, nierozważanych dotychczas argumentów, które mogłyby ją podważać,
zarówno in genere, jak i z uwzględnieniem ustalonych okoliczności sprawy, w której
wydano zaskarżony wyrok.
Materiał sprawy nie pozwalał przyjąć, wbrew stanowisku pozwanej, aby
sporne postanowienia umowne były przedmiotem indywidualnych uzgodnień między
stronami, tj. iżby powódka miała na nie rzeczywisty wpływ, co wyłączałoby ich
kwalifikację jako niedozwolonych na podstawie art. 3851 § 1 k.c. (art. 3
ust. 1 dyrektywy 93/13). Za przejaw takiego rzeczywistego wpływu nie można, co
oczywiste, traktować faktu, że powódka wystąpiła z wnioskiem o udzielenie kredytu,
co miałoby inicjować „proces negocjacyjny”, który doprowadził do zawarcia w umowie
abuzywnych postanowień przeliczeniowych, jak również faktu, że o dacie
uruchomienia kredytu (jego transzy) decydowała powódka. Oceny abuzywności
postanowień umownych dokonuje się według daty zawarcia umowy (por. uchwała
składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17,
OSNC 2019, nr 1, poz. 2), toteż bez znaczenia jest w tej mierze rzeczywisty sposób
stosowania postanowień przeliczeniowych przez pozwaną, w tym rynkowy charakter
stosowanego kursu, a w związku z tym wpływ spornej klauzuli umownej na
rzeczywistą sytuację ekonomiczną konsumenta (por. np. wyrok Sądu Najwyższego
z dnia 6 września 2024 r., II CSKP 1644/22 i powołane tam dalsze orzecznictwo).
II CSKP 570/23
8
Trafności oceny abuzywności zawartych w umowie klauzul przeliczeniowych
nie podważała argumentacja oparta na przepisach ustawy z dnia 29 lipca 2011 r.
o zmianie ustawy - Prawo bankowe oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. nr 165,
poz. 984, dalej – „ustawa z dnia 29 lipca 2011 r.”). Przepisy tej ustawy nie pozwalają
przyjąć, iżby pod jej rządami ocena abuzywności spornych postanowień umownych
była wyłączona na podstawie art. 1 ust. 2 dyrektywy 93/13, jak również, aby wejście
jej w życie uchyliło ich niedozwolony charakter lub jego konsekwencje. Przepisy
art. 69 ust. 3, w powiązaniu z art. 69 ust. 2 pkt 4a i art. 75 pr. bank., dodane ustawą
z dnia 29 lipca 2011 r., nie zmierzały do zastąpienia abuzywnych klauzul
przeliczeniowych zawartych w umowach kredytu powiązanych z walutą obcą
zawartych przed wejściem w życie tego aktu, względnie sanowania wadliwości takich
klauzul i jej skutków od chwili zawarcia umowy (ex tunc). Powołana ustawa miała
zastosowanie do umów ważnie zawartych, o czym świadczy m.in. art. 4, odwołujący
się do „spłaty całkowitej kwoty kredytu” i „niespłaconej części” kredytu. Zmiany te
zmierzały zatem jedynie do doprecyzowania zasad ustalania kursu wymiany
i wymuszenia umożliwienia kredytobiorcom spłaty kredytu bezpośrednio w walucie
indeksacji, z pominięciem dokonywania rozliczeń za pośrednictwem banku -
kredytodawcy, gdyby umowa kredytu nie przewidywała takiej możliwości. Inną
sprawą jest to, że w ustawie z dnia 29 lipca 2011 r. brakuje regulacji prawnych, które
zastępowałyby niedozwolone postanowienia umowne i korzystałyby z domniemania,
że są rezultatem wyważenia ogółu praw i obowiązków stron umowy, co wyłączałoby
kontrolę ich abuzywności zgodnie z art. 1 ust. 2 dyrektywy 93/13; dotyczy to również
zaakcentowanego w skardze art. 69 ust. 3 pr. bank (por. np. wyroki Sądu
Najwyższego z dnia 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, dnia 25 lipca 2023 r.,
II CSKP 1487/22, z dnia 25 października 2023 r., II CSKP 820/23 i z dnia 19 stycznia
2024 r., II CSKP 874/22).
Abuzywności postanowień przeliczeniowych nie uchylałaby również powołana
w skardze okoliczność, że powodowie mieli od początku funkcjonowania umowy
możliwość spłaty kredytu bezpośrednio w walucie indeksacji. Pomijając, że
twierdzenie to wybiegało poza podstawę faktyczną zaskarżonego wyroku, Trybunał
Sprawiedliwości Unii Europejskiej wyjaśnił, że włączenie do umowy konsumenckiej
dwóch alternatywnych warunków dotyczących wykonania tego samego obowiązku
II CSKP 570/23
9
ciążącego na konsumencie, z których jeden jest nieuczciwy, a drugi zgodny
z prawem, pozwala przedsiębiorcy na spekulowanie, że przez brak informacji,
nieuwagę lub niezrozumienie konsument wykona zobowiązanie zgodnie
z warunkiem, który powoduje znaczącą nierównowagę praw i obowiązków ze szkodą
dla konsumenta (por. wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej
z dnia 21 września 2023 r., C-139/22, AM i PM przeciwko mBank S.A.,
ECLI:EU:C:2023:692). Stworzenie konsumentowi tego rodzaju alternatywy nie
uchyla zatem per se abuzywności warunku będącego jednym z jej elementów
(por. także wyroki Sądu Najwyższego z dnia 25 października 2023 r., II CSKP 820/23
i z dnia 29 listopada 2023 r., II CSKP 1460/22).
W zakresie, w jakim skardze uwypuklono konieczność oddzielenia oceny
abuzywności postanowień przeliczeniowych od zgodności z prawem mechanizmu
indeksacji kredytu, należało zwrócić uwagę, na co wielokrotnie wskazywano już
w orzecznictwie, że indeksacja kredytu do waluty obcej nie może funkcjonować
i wywierać zamierzonych skutków bez postanowień umownych określających kurs,
po którym następuje przeliczenie zobowiązań stron w sposób pozwalający wyrazić
wysokość kredytu i spłacanych rat w walucie indeksacji i w walucie, w jakiej następuje
spłata. Eliminacja ze skutkiem ex tunc postanowień przeliczeniowych z powodu
abuzywności pociąga za sobą sytuację, w której świadczenia stron umowy kredytu
mają zgodnie z umową podlegać przeliczeniu na walutę indeksacji, jednakże umowa
nie określa kursu właściwego do dokonania tych przeliczeń, co uniemożliwia ich
realizację. Prowadzi to do wniosku, że postanowienia umowne określające sposób
ustalenia kursu waluty obcej i postanowienia wiążące saldo kredytu oraz wysokość
rat z walutą obcą (walutą indeksacji) stanowią nierozłączne składniki mechanizmu
indeksacji, nadającego umowie kredytu określony charakter, którego elementem jest
ryzyko walutowe. Usunięcie jednego z nich rzutuje na istotę drugiego, toteż nie mogą
one stanowić odrębnego przedmiotu oceny pod kątem abuzywności (por. wyroki
Sądu Najwyższego z dnia 25 października 2023 r., II CSKP 820/23
i z dnia 19 stycznia 2024 r., II CSKP 874/22 oraz powołane tam dalsze orzecznictwo).
W zakresie, w jakim w skardze kasacyjnej zarzucano zaniechanie dokonania
wykładni umowy w taki sposób, który umożliwiałby ustalenie kursu wymiany na
poziomie kursu średniego określanego przez NBP, względnie sugerowano – z tym
II CSKP 570/23
10
samym skutkiem – odwołanie się do ustalonych zwyczajów (art. 56 k.c.) lub
zastąpienie niedozwolonych postanowień umownych przepisami o charakterze
dyspozytywnym (art. 358 § 2 k.c.), należało zauważyć, że w powołanym już wyroku
Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 18 listopada 2021 r., C-212/20,
jednoznacznie wykluczono dokonywanie przez sąd wykładni umowy, która
zmierzałaby do łagodzenia nieuczciwego charakteru postanowienia umownego,
nawet jeżeli wykładnia taka odpowiadałaby wspólnej woli stron. Substytucja
niedozwolonego postanowienia umownego, pominąwszy, że art. 316 § 1 k.p.c. nie
uchyla konieczności stosowania relewantnych norm międzyczasowych,
a art. 358 k.c. w obecnym brzmieniu wszedł w życie w dniu 24 stycznia 2009 r.
(por. art. 1 ustawy z dnia 23 października 2008 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny
oraz ustawy - Prawo dewizowe, Dz. U. nr 228, poz. 1506), wchodzi natomiast
w rachubę tylko wtedy, gdyby brak zastąpienia niedozwolonego postanowienia
narażał konsumenta, przez upadek umowy w całości, na szczególnie niekorzystne
skutki (por. wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 30 kwietnia
2014 r., C-26/13, Árpád Kásler, Hajnalka Káslerné Rábai przeciwko OTP
Jelzálogbank Zrt, ECLI:EU:C:2014:282), przy czym za decydujące w tej materii
uznaje się zdanie konsumenta (por. wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii
Europejskiej z dnia 16 marca 2023 r., C-6/22, M.B.,U.B., M.B. przeciwko X S.A.,
ECLI:EU:C:2023:216, w którego tezie stwierdzono, że przepisy dyrektywy 93/13
stoją na przeszkodzie temu, by sąd krajowy po stwierdzeniu nieuczciwego charakteru
warunku umowy zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem mógł zaradzić
lukom wynikającym z usunięcia nieuczciwego warunku zawartego w tej umowie
poprzez zastosowanie przepisów prawa krajowego, które mogłyby mieć
zastosowanie do rozważanej umowy tylko odpowiednio lub przez analogię i które
odzwierciedlają regułę obowiązującą w krajowym prawie zobowiązań, a ponadto, że
sąd krajowy nie może odmówić unieważnienia umowy – jeżeli po eliminacji
postanowień abuzywnych nie może ona zostać utrzymana zgodnie z przepisami
prawa krajowego – jeżeli konsument w sposób wyraźny się o to zwrócił, a także
wyroki z dnia 3 października 2019 r., C-260/18, Kamil Dziubak i Justyna Dziubak
przeciwko Raiffeisen Bank International AG, ECLI:EU:C:2019:819, z dnia 8 września
2022 r., C -80/21, C-81/21 i C-82/21, D.B.P., ECLI:EU:C:2022:646
II CSKP 570/23
11
i z dnia 12 października 2023 r., C-645/22, R.A. i in. przeciwko Luminor Bank AS,
ECLI:EU:C:2023:774 oraz postanowienie z dnia 17 listopada 2021 r., C-655/20, Marc
Gómez del Moral Guasch przeciwko Bankia SA, ECLI:EU:C:2021:943). Podejście to
opiera się na założeniu, że substytucja abuzywnego postanowienia umownego jest
dopuszczalna wtedy, gdy służy ochronie interesów konsumenta, a nie
przedsiębiorcy, a zarazem, że konsument, po udzieleniu mu koniecznych informacji
o konsekwencjach abuzywności klauzuli i upadku umowy (por. uchwała składu
siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 7 maja 2021 r., III CZP 6/21), jest
w największym stopniu powołany do tego, aby ocenić, czy upadek umowy jest dla
niego niekorzystny, czy też nie, a jego wola w tej materii powinna być respektowana
i nie powinna być zastępowana decyzją sądu, chociażby sąd oceniał sytuację
konsumenta odmiennie (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 stycznia 2024 r.,
II CSKP 874/22).
Za niezasadny należało uznać również podniesiony przez pozwaną zarzut
naruszenia prawa procesowego (art. 227 w związku z art. 380 k.p.c.), którego istota
sprowadzała się do błędnego – zdaniem pozwanej – pominięcia wniosku
o przesłuchanie świadków. Jak wskazano w skardze, świadkowie ci mieli wykazać,
że konstrukcja zawartej umowy rozkładała ryzyka w sposób racjonalny i uzasadniony
na obie strony. Kwestia rozkładu ryzyk w konkretnej umowie kredytu nie stanowi
jednak materii, która mogłaby stanowić przedmiot dowodu z zeznań świadka.
Niezależnie od tego, z tez dowodowych zawartych w odpowiedzi na pozew wynikało,
że zeznania świadków nie miały odnosić się do okoliczności związanych z zawarciem
spornej umowy kredytu. W tym stanie rzeczy, wywody skargi nie stwarzały podstaw
do przyjęcia, iżby pominięcie dowodu z zeznań wskazanych świadków było nietrafne,
względnie mogło mieć wpływ na wynik sprawy, co stanowi warunek skuteczności
zarzutów naruszenia prawa procesowego (art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c.).
W konkluzji, skarga kasacyjna pozwanej podlegała oddaleniu w braku
uzasadnionych podstaw.
Przechodząc do zarzutów podniesionych w skardze kasacyjnej powódki, za
nietrafne należało uznać stanowisko, według którego Sąd Apelacyjny powinien
stwierdzić nieważność umowy kredytu na podstawie art. 58 w związku
II CSKP 570/23
12
z art. 3531 k.c., a przepisy chroniące konsumenta (art. 3851 i n. k.c.) miałyby mieć
zastosowanie tylko do umów ważnie zawartych. O ile racją jest, że postanowienie
umowne zakładające wypłatę kredytu przy zastosowaniu kursu kupna waluty
indeksacji i spłatę przy zastosowaniu kursu sprzedaży waluty indeksacji –
określanych w tabeli sporządzanej przez bank – kredytodawcę, wykracza poza
granicę swobody umów (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 27 maja 2022 r.,
II CSKP 314/22, OSNC-ZD 2022, nr D, poz. 50), o tyle nie oznacza to, że do oceny
skutków tego stanu rzeczy miarodajny jest w każdym przypadku art. 58 k.c.
Przepisy art. 3851 i n. k.c. tworzą rdzeń systemu ochrony konsumenta przed
wykorzystaniem przez przedsiębiorcę silniejszej pozycji kontraktowej, związanej
z możliwością jednostronnego kształtowania treści wiążących strony postanowień,
w celu zastrzegania klauzul niekorzystnych dla konsumenta (klauzul abuzywnych)
i wprowadzają instrument wzmocnionej - względem zasad ogólnych (w tym
art. 3531 k.c.) - kontroli treści postanowień narzuconych przez przedsiębiorcę, pod
kątem poszanowania interesów konsumentów (por. uchwała składu siedmiu sędziów
Sądu Najwyższego z dnia 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1,
poz. 2), a także szczególną - odbiegającą od zasad ogólnych – sankcję, mającą
niwelować niekorzystne skutki zastosowania klauzul abuzywnych. Specyfika ta
wyraża się w zawieszonej na korzyść konsumenta bezskuteczności niedozwolonych
postanowień umownych (por. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego -
zasada prawna - z dnia 7 maja 2021 r., III CZP 6/21), wyłączeniu zastosowania
art. 58 § 3 k.c. i daleko idącym ograniczeniu możliwości zastąpienia bezskutecznej
klauzuli inną (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18
i z dnia 16 września 2021 r., I CSKP 166/21). Prowadzi to do wyłączenia – w zakresie
zastosowania reżimu określonego w art. 3851 i n. k.c. – ogólnych regulacji prawnych
sankcjonujących konsekwencje naruszenia właściwości (natury) stosunku prawnego,
w tym art. 58 § 1 i 2 w związku z art. 3531 k.c. (zob. wyroki Sądu Najwyższego z dnia
13 maja 2022 r., II CSKP 464/22, z dnia 9 września 2022 r., II CSKP 794/22 i z dnia
14 lutego 2025 r., II CSKP 1996/22).
Pozostałe zarzuty kasacyjne dotyczyły dochodzonego przez powódkę
roszczenia odsetkowego i zwrotu kwoty 2472 zł tytułem składki ubezpieczenia
II CSKP 570/23
13
niskiego wkładu za pierwsze 36 miesięcy, którą Sąd Apelacyjny uznał za należną
pozwanej.
W pierwszej kwestii należało zauważyć, że łącząc wymagalność roszczenia
restytucyjnego powódki z powstaniem stanu trwałej bezskuteczności umowy kredytu
Sąd Apelacyjny bazował w szerokim zakresie na uzasadnieniu uchwały składu
siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 7 maja 2021 r., III CZP 6/21. W uchwale
tej nie rozważano jednak, od kiedy bank pozostaje w opóźnieniu w spełnieniu
świadczenia polegającego na zwrocie nienależnych spłat kredytu w związku
z niemożnością utrzymania tej umowy w mocy w wyniku stwierdzenia abuzywności
jej postanowień. Bez względu na to, zagadnienie wymagalności roszczeń
restytucyjnych konsumenta stało się przedmiotem późniejszych wypowiedzi
Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, w których stwierdzono m.in., że
skuteczność ochrony przyznanej konsumentom przez dyrektywę 93/13 byłaby
zagrożona, gdyby konsumenci ci, powołując się na prawa, które wywodzą z tej
dyrektywy, byli narażeni na ryzyko nieotrzymania odsetek za opóźnienie od kwot,
które powinny im zostać zwrócone ze względu na nieważność takiej umowy od
momentu upływu terminu nałożonego na przedsiębiorcę do wykonania świadczenia,
po tym jak przedsiębiorca ten otrzyma wezwanie do zwrotu tych kwot (por. wyrok
Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 14 grudnia 2023 r., C- 28/22,
Getin Noble Bank, ECLI:EU:C:2023:992 i postanowienia Trybunału Sprawiedliwości
Unii Europejskiej z dnia 3 maja 2024 r., C-348/23, BNP Paribas Bank Polska S.A.,
ECLI:EU:C:2024:386 i z dnia 8 maja 2024 r., C-424/22, WN przeciwko Santander
Bank Polska S.A., ECLI:EU:C:2024:398).
W tym stanie rzeczy powiązanie opóźnienia w spełnieniu świadczenia przez
pozwaną z chwilą zamknięcia rozprawy apelacyjnej, po uprzednim pouczeniu przez
Sąd Apelacyjny o skutkach nieważności umowy i złożeniu w tym przedmiocie przez
powódkę oczekiwanego przez Sąd Apelacyjny oświadczenia, należało uznać za
nieprawidłowe, jako kolidujące z koniecznością dokonywania przez sąd krajowy,
zgodnie z zasadą efektywności, tak dalece, jak to możliwe, wykładni przepisów
prawa krajowego zgodnej z przepisami dyrektywy unijnej (por. np. wyroki Trybunału
Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 13 listopada 1990 r., C-106/89, Marleasing
SA przeciwko La Comercial Internacional de Alimentación SA, ECLI:EU:C:1990:395
II CSKP 570/23
14
i z dnia 27 marca 2019 r., C-545/17, M. P. przeciwko Prezesowi Kasy Rolniczego
Ubezpieczenia Społecznego, ECLI:EU:C:2019:260) (tak samo wyroki Sądu
Najwyższego z dnia 18 lutego 2025 r., II CSKP 2103/22, z dnia 11 marca 2025 r.,
II CSKP 617/23 i z dnia 28 marca 2025 r., II CSKP 338/23).
Sąd Najwyższy dostrzegł, że w świetle motywów zaskarżonego wyroku
oddalenie roszczenia odsetkowego powódki wynikało nie tylko z powiązania przez
Sąd Apelacyjny wymagalności roszczenia restytucyjnego powódki ze złożeniem
przez nią, po udzieleniu pouczenia, oświadczenia o zgodzie na możliwe
konsekwencje upadku umowy, lecz także z podniesienia przez pozwaną zarzutu
zatrzymania, który Sąd Apelacyjny uznał za skuteczny (art. 496 w związku
z art. 497 k.c.). Stanowisko Sądu Apelacyjnego co do zasadności zarzutu
zatrzymania pozostawało poza granicami kontroli kasacyjnej zważywszy, że
wyrażone w sentencji wyroku Sądu Apelacyjnego uzależnienie zapłaty zasądzonych
kwot od jednoczesnego zaoferowania świadczenia wzajemnego przez powódkę nie
zostało objęte zakresem zaskarżenia, a w skardze nie podniesiono zarzutów
naruszenia art. 496 ani też art. 497 k.c. (por. art. 39813 § 1 k.p.c.).
Okoliczność, że powódka nie zakwestionowała skutecznie rozstrzygnięcia co
do zarzutu zatrzymania, nie rzutowała jednak – z racji unijnego charakteru sprawy –
na konieczność uwzględnienia powołanego już orzecznictwa Trybunału
Sprawiedliwości Unii Europejskiej, według którego art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy
nr 93/13, w powiązaniu z zasadą skuteczności, stoją na przeszkodzie wykładni prawa
krajowego, zgodnie z którą, w sytuacji gdy umowa kredytu nie może dalej wiązać po
usunięciu nieuczciwych warunków, powołanie się przez przedsiębiorcę wobec
konsumenta na prawo zatrzymania, gdyby uznać takie powołanie za dopuszczalne
w ogólności, powodowałoby utratę przez konsumenta prawa do uzyskania odsetek
za opóźnienie, począwszy od upływu terminu do wykonania zobowiązania po tym,
jak przedsiębiorca ten otrzyma wezwanie do zwrotu świadczeń spełnionych przez
konsumenta w wykonaniu tej umowy. Dodać wreszcie trzeba, że niezależnie od tego,
że sprawa, w której wydano zaskarżony wyrok, jest objęta zakresem zastosowania
dyrektywy 93/13, zarzut zatrzymania – w braku szczególnego przepisu
(por. art. 499 zdanie drugie k.c.) – nie może zniweczyć konsekwencji opóźnienia
w spełnieniu świadczenia, które powstało przed jego skutecznym podniesieniem
II CSKP 570/23
15
(por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8 marca 2024 r., II CSKP 183/23), podczas
gdy Sąd Apelacyjny oddalił powództwo w zakresie odsetek za opóźnienie w całości.
W konkluzji zarzut naruszenia art. 481 k.c. należało uznać za trafny.
W kontekście składki z tytułu ubezpieczenia niskiego wkładu powódka
zarzucała naruszenie art. 3851 k.c. mające polegać na przyjęciu, że niektóre
postanowienia spornej umowy kredytu, mimo uznania jej za nieważną, mogą
stanowić podstawę prawną świadczeń pobranych przez przedsiębiorcę wobec
konsumenta. W tym samym aspekcie sformułowała również zarzut naruszenia
art. 58 § 3 k.c.
Z motywów zaskarżonego wyroku wynikało, że postanowienia umowne, które
przewidywały obciążenie powódki składką z tytułu ubezpieczenia niskiego wkładu
za pierwsze 36 miesięcy, Sąd Apelacyjny uznał za jednoznaczne, a zarazem
indywidualnie uzgodnione między stronami. Racją jest w tym względzie, że
postanowienia umowne prowadzące do obciążenia konsumenta kosztami
ubezpieczenia niskiego wkładu własnego, którego uzyskanie jest powiązane
z zawarciem umowy kredytu, nie są per se abuzywne, mimo że ubezpieczonym jest
bank – kredytodawca (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 września 2019 r.,
I CNP 39/17). Rzecz jednak w tym, że podstawą pobranych od powódki kwot nie były
postanowienia odrębnej umowy z ubezpieczycielem, lecz umowa kredytu, której
postanowienia nie czyniły ubezpieczyciela wierzycielem powódki, lecz nakładały
jedynie na powódkę obowiązek zwrotu pozwanej kosztów ubezpieczenia w kwocie
2474 zł za pierwsze 36 miesięcy, a także za kolejne okresy, jeżeli saldo kredytu po
upływie pierwszego okresu ubezpieczenia nie stanie się równe lub niższe niż kwota
określona w umowie.
W tym stanie rzeczy, skoro umowa kredytu została uznana za trwale
bezskuteczną, a stan ten odpowiada sytuacji, o której mowa w art. 410 § 2 in fine k.c.
(condictio sine causa), oraz „nieważności czynności prawnej” w rozumieniu
art. 411 pkt 1 k.c. (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 7 maja 2021 r.,
III CZP 6/21), wzajemnemu zwrotowi powinny podlegać wszystkie świadczenia
spełnione na podstawie postanowień tej umowy, co w przypadku pozwanej odnosi
się nie tylko do kwot zapłaconych na jej rzecz z tytułu spłaty kredytu, lecz także
II CSKP 570/23
16
z tytułu zwrotu kosztów poniesionej przez pozwaną składki ubezpieczenia niskiego
wkładu. Postanowienia umowne nakładające na powódkę obowiązek spełnienia
świadczeń polegających na zwrocie pozwanej kosztu składki ubezpieczeniowej,
a tym samym stanowiące umowną podstawę tych świadczeń, dzielą bowiem los
umowy kredytu, której były elementem. Odrębną kwestią jest natomiast ewentualny
wpływ nieważności umowy kredytu na obowiązek spełnienia świadczenia przez
pozwaną w ramach odrębnego stosunku prawnego z ubezpieczycielem, zagadnienie
to jednak wykraczało poza ramy postępowania kasacyjnego.
Zarzut naruszenia art. 3851 k.c. należało zatem w tym aspekcie uznać za
zasadny, co czyniło bezprzedmiotową ocenę zarzutu naruszenia art. 58 § 3 k.c.
Trafność zarzutów dotyczących art. 481 i art. 3851 k.c. w odniesieniu do
roszczenia odsetkowego i kwoty 2472 zł stanowiącej część roszczenia głównego
skutkowała koniecznością częściowego uchylenia zaskarżonego wyroku
i przekazania sprawy w tym zakresie Sądowi a quo do ponownego rozpoznania.
Zakres uchylenia zaskarżonego wyroku w odniesieniu do roszczenia odsetkowego
nie mógł jednak odpowiadać w pełni oczekiwaniom powódki, ponieważ powódka
zaskarżyła apelacją wyrok Sądu Okręgowego jedynie w części oddalającej
powództwo co do wskazanych w petitum apelacji kwot roszczenia głównego
w złotych i we frankach szwajcarskich, z pominięciem żądanych pozwem odsetek
ustawowych od tych kwot (pkt I i III petitum apelacji, k. 1760). Wyrok Sądu
Okręgowego, w zakresie oddalającym powództwo o roszczenie odsetkowe od kwot
38 181,38 zł i 17 642 franków szwajcarskich, stał się w związku z tym prawomocny,
a orzekanie w tej materii przez Sąd Apelacyjny było niedopuszczalne.
W tej części skarga kasacyjna powódki nie mogła zatem okazać się skuteczna
i podlegała oddaleniu.
Z tych względów, na podstawie art. 39815 § 1 i art. 39814 k.p.c., Sąd Najwyższy
orzekł, jak w sentencji.
Agnieszka Piotrowska
Paweł Grzegorczyk
Roman Trzaskowski
II CSKP 570/23
17
(K.G.)
[r.g.]
