II CSKP 518/23
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
8 października 2025 r.
SSN Grzegorz Misiurek (przewodniczący)
SSN Władysław Pawlak
SSN Dariusz Zawistowski (sprawozdawca)
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 8 października 2025 r. w Warszawie
skargi kasacyjnej J.S.
od wyroku Sądu Okręgowego w Krośnie
z 8 listopada 2021 r., I Ca 495/20,
w sprawie z powództwa A.S.
przeciwko J.S.
o ustalenie,
oddala skargę kasacyjną.
Władysław Pawlak
Grzegorz Misiurek
Dariusz Zawistowski
UZASADNIENIE
Wyrokiem z dnia 18 września 2020 r. Sąd Rejonowy w Lesku oddalił powództwo
o stwierdzenie nieważności umowy dożywocia i usunięcie niezgodności treści księgi
wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym wniesione przez A.S. przeciwko J.S.
II CSKP 518/23
2
Sąd Rejonowy ustalił, że w dniu 29 maja 2013 r. powód zawarł z pozwanym
umowę o dożywacie. Na jej podstawie powód przeniósł na pozwanego własność
nieruchomości składającej się z działek gruntu nr […]/1, […]/2 i [X]/2 o łącznej pow.
1 ha 0035 m2. Pozwany w umowie oświadczył, że jest żonaty, nieruchomość nabywa
do majątku osobistego w celu utworzenia gospodarstwa rolnego i zobowiązuje się
w zamian zapewnić zbywcy dożywotnie utrzymanie przez przyjęcie go, jako
domownika, dostarczanie wyżywienia, mieszkania, ubrania, światła, opału,
zapewnienie odpowiedniej pomocy i pielęgnowania w chorobie oraz sprawienie
pogrzebu odpowiadającego miejscowym zwyczajom.
Pozwany w dniu zawarcia umowy pozostawiał w związku małżeńskim z M.S. i
wraz z żoną oraz dziećmi zamieszkiwał w L. Po zawarciu umowy dożywocia
małżeństwo pozwanego zostało rozwiązane przez rozwód. W wyroku rozwodowym
nie dokonano podziału majątku małżonków i do chwili wydania orzeczenia w
rozpoznawanej sprawie ta kwestia nie została uregulowana przez byłych małżonków.
Pozwany wyprowadził się z L. i zamieszkał w jednym z domków letniskowych
posadowionych na nieruchomości otrzymanej od powoda. Prowadzi tam działalność
gospodarczą polegającą na wynajmowaniu domków. Miał problemy związane z
nadużywaniem alkoholu. Ze względu na niepłacenie alimentów prowadzone jest
wobec pozwanego postępowanie komornicze. Powód jest emerytem, ma problemy
zdrowotne.
Sąd pierwszej instancji wskazał, że nieruchomość nabyta przez jednego
z małżonków w czasie trwania wspólności majątkowej w zamian za dożywocie, lub
nabycie udziału w takiej nieruchomości wchodzi do majątku dorobkowego
małżonków. Art. 33 pkt 2 k.r.o. stanowi bowiem, że do majątku osobistego każdego
z małżonków należą przedmioty majątkowe nabyte przez dziedziczenie, zapis lub
darowiznę, chyba, że spadkodawca lub darczyńca inaczej postanowił. Umowa
dożywocia nie jest umową zawartą pod tytułem darmym.
W ocenie Sądu Rejonowego umowa dożywocia zawarta pomiędzy powodem
a pozwanym obciążała majątek wspólny pozwanego i jego żony M.S. Powód miał
zamieszkiwać w budynku mieszkalnym stanowiącym przedmiot współwłasności
majątkowej małżeńskiej, a środki na realizację umowy dożywocia przewidującej
II CSKP 518/23
3
między innymi zapewnienie powodowi wyżywienia, ubrania światła i opału miały być
zapewnione także z majątku wspólnego. Tym samym do zawarcia umowy dożywocia
było wymagane wyrażenie zgody na jej zawarcie przez M.S. Zgodnie z treścią art.
37 § 4 k.r.o. jednostronna czynność prawna dokonana bez wymaganej zgody
drugiego małżonka jest nieważna. Ważność takiej umowy zawartej bez wymaganej
zgody zależy od jej potwierdzenia (art. 37 § 2 k.r.o.). Zgoda małżonka jest zgodą
osoby trzeciej w rozumieniu art. 63 § 1 k.c. Może być wyrażona przed zawarciem
umowy i po jej zawarciu, a wówczas ma moc wsteczną od daty jej zawarcia (art. 63
§ 1 zd. 2 k.c.). Wyrażenie zgody jest możliwie do chwili podziału majątku wspólnego.
Pozwany pomimo orzeczenia rozwodu nie dokonał podziału majątku wspólnego. Ta
kwestia może być nadal uregulowana i wbrew twierdzeniom powoda brak było
podstaw do stwierdzenia, że umowa dożywocia zawarta pomiędzy stronami jest
nieważna na dzień wyrokowania. Brak było zatem podstaw do uwzględnienia
powództwa.
Wyrokiem z dnia 8 listopada 2021 r. Sąd Okręgowy w Krośnie, w wyniku
apelacji powoda, zmienił wyrok Sądu Rejonowego i ustalił nieważność umowy
dożywocia zawartej w dniu 29 maja 2013 r. pomiędzy stronami oraz oddalił
powództwo w pozostałym zakresie.
Sąd Okręgowy podzielił dokonane przez Sąd Rejonowy ustalenia faktyczne
i ocenę Sądu pierwszej instancji, że zawarcie przez strony umowy dożywocia w dniu
29 maja 2013 r. spowodowało wejście nieruchomości będącej przedmiotem umowy
do majątku wspólnego pozwanego i jego byłej małżonki. Nie jest to bowiem umowa
pod tytułem darmym. Nie było również przesądzające, że według zapisu zawartego
w umowie dożywocia nieruchomość miała wejść do majątku osobistego pozwanego.
W wyniku nabycia nieruchomości przez jednego z małżonków w zamian za
dożywocie, nieruchomość lub udział w niej w zasadzie wchodzi do majątku
dorobkowego małżonków. Trudno bowiem przyjąć, że ze względu na charakter
świadczeń, do spełnienia których zobowiązany jest nabywca względem dożywotnika,
przedmiot nabycia nie będzie objęty ustawową wspólnością majątkową. Sama wola
przysparzającego, zawarta w akcie notarialnym, nie jest w tym zakresie
wystarczająca, co nie wyklucza wyjątków od powyższej zasady. Może się bowiem
okazać, że w konkretnym stanie faktycznym zawarta umowa dożywocia obciąża
II CSKP 518/23
4
jedynie majątek osobisty małżonka. Powinien był to wykazać pozwany, a jego
inicjatywa dowodowa w tym zakresie była znikoma. Twierdzenie pozwanego, że
zgoda małżonki na zawarcie przedmiotowej umowy była zbędna należało uznać za
niewystarczające. To na stronie, która z określonego faktu wywodzi skutki prawne,
ciąży obowiązek dowodzenia (art. 6 k.c.). Należało zatem przyjąć, że nieruchomość
po zawarciu umowy dożywocia weszła do majątku wspólnego małżonków
pozwanego i M.S.
Umowa dożywocia z dnia 29 maja 2013 r. została zawarta bez zgody małżonki
pozwanego. Sąd Rejonowy zasadnie wskazał, że umowa o dożywocie zawarta przez
małżonka bez wymaganej zgody drugiego małżonka dotknięta jest sankcją w postaci
bezskuteczności zawieszonej. Jest to czynność prawna niezupełna, zwana również
kulejącą (negotium claudicans). Brak wymaganej zgody drugiego małżonka nie
powoduje nieważności umowy. Stwarza stan bezskuteczności zawieszonej do chwili
potwierdzenia albo odmowy potwierdzenia umowy przez drugiego z małżonków.
Potwierdzenie powoduje ustanie stanu bezskuteczności zawieszonej, a umowa rodzi
wówczas skutek od chwili jej zawarcia. Stan bezskuteczności zawieszonej ustaje
również wtedy, gdy drugi z małżonków odmówi potwierdzenia umowy lub termin do
potwierdzenia upłynie bezskutecznie, bądź z innej przyczyny możliwość
potwierdzenia ustanie. W tych przypadkach brak zgody współmałżonka prowadzi do
nieważności umowy ze skutkiem od chwili jej zawarcia (ex tunc). Małżonek nie jest
związany jakimkolwiek terminem do potwierdzenia umowy, jeżeli druga strona
umowy nie wyznaczyła takiego terminu. W odpowiedzi na pismo powoda
z dnia 19 września 2020 r. M.S. wskazała, że nie potwierdza umowy dożywocia
zawartej pomiędzy powodem i pozwanym w dniu 29 maja 2013 r. Zgodnie
z art. 37 § 2 i 3 k.r.o. ważność umowy, która została zawarta przez jednego
z małżonków bez wymaganej zgody drugiego, zależy od potwierdzenia umowy przez
drugiego małżonka. Druga strona może wyznaczyć małżonkowi, którego zgoda jest
wymagana, odpowiedni termin do potwierdzenia umowy; staje się wolna po
bezskutecznym upływie wyznaczonego terminu.
Sąd Okręgowy uznał, że wobec braku potwierdzenia przez M.S. umowy
dożywocia zawartej przez strony w dniu 29 maja 2014 r. umowa ta jest bezwzględnie
nieważna od chwili jej zawarcia. Apelacja powoda podlegała zatem uwzględnieniu, a
II CSKP 518/23
5
zaskarżony wyrok został zmieniony na podstawie art. 386 § 1 k.p.c. oraz art. 189
k.p.c.
Pozwany zaskarżył skargą kasacyjną wyrok Sądu Okręgowego w części
zmieniającej wyrok Sądu pierwszej instancji przez ustalenie nieważności umowy
dożywocia zawartej przez strony 29 maja 2013r. Zarzucił naruszenie prawa
materialnego, art. 31 § 1 i 2 w zw. z art. 37 k.r.o. oraz naruszenie przepisów
postępowania, art. 3271 § 1 i 2 w zw. z art. 378 i art. 382 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c.
Skarżący wniósł o uchylenie wyroku Sądu Okręgowego w zaskarżonej części
i przekazanie sprawy w tym zakresie Sądowi drugiej instancji do ponownego
rozpoznania.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Podstawa kasacyjna związana z zarzutami naruszenia przepisów
postepowania była nieuzasadniona. Sąd Okręgowy wskazał w uzasadnieniu, że
podziela ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji, dokonał oceny charakteru
umowy zawartej przez strony, określił przesłanki decydujące o nabyciu
nieruchomości na podstawie umowy dożywocia do majątku wspólnego małżonków
w przypadku zawarcia umowy przez jednego z małżonków oraz przesłanki dokonania
oceny, czy zawarta w ten sposób umowa jest ważna, odwołując się w tym zakresie
do regulacji zawartej w art. 37 § 1 i § 2 k.r.o. Sąd drugiej instancji wskazał również,
że podstawę uwzględnienia powództwa stanowił art. 189 k.p.c. Brak w tej sytuacji
podstaw do stwierdzenia, że uzasadnienie wyroku zaskarżonego skargą kasacyjną
nie spełnia wymogów przewidzianych dla uzasadnienia wyroku sądu drugiej
instancji, w tym co do wskazania podstawy prawnej rozstrzygnięcia.
Sąd drugiej instancji wskazał również podstawę apelacji powoda oraz wnioski
dowodowe powoda zawarte w apelacji. Sąd Okręgowy przeprowadził dodatkowe
dowody i uzupełnił ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji, które w całości
podzielił. Dokonane w sprawie ustalenia uwzględnił w całości przy ocenie zasadności
apelacji powoda. Brak zatem podstaw do podzielenia zarzutu naruszenia przez Sąd
drugiej instancji art. 382 i art. 378 k.c.
Także zarzuty naruszenia prawa materialnego zawarte w skardze kasacyjnej
pozwanego były nieuzasadnione. Sąd Okręgowy ocenił prawidłowo, że
II CSKP 518/23
6
nieruchomość nabyta przez jednego z małżonków pozostających w ustroju
wspólności majątkowej na podstawie umowy o dożywocie co do zasady wchodzi do
majątku wspólnego małżonków. Wyrażając taką ocenę odwołał się między innymi do
stanowiska wyrażonego przez Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 18 września 1989 r.,
III CZP 80/89. Z dokonanych w sprawie ustaleń faktycznych wynika, że pozwany
w umowie zawartej z powodem zobowiązał się zapewnić mu między innymi
dożywotnie utrzymanie przez przyjęcie go jako domownika, dostarczanie
wyżywienia, ubrania, opału oraz zapewnić powodowi odpowiednią pomoc
i pielęgnowanie w chorobie, a także sprawienie pogrzebu odpowiadającego
miejscowym zwyczajom. Uzasadnione było w tej sytuacji stwierdzenie przez Sąd
Okręgowy, że tego rodzaju umowa nie mogła być oceniona jako umowa zawarta pod
tytułem darmym.
Sąd Okręgowy stwierdził jednocześnie, że pozwany nie wykazał w toku
postępowania, że zawarta przez niego umowa o dożywocie stanowiła obciążenie
jedynie dla majątku osobistego pozwanego. Prawidłowa była zatem ocena, że
nieruchomość będąca przedmiotem umowy o dożywocie weszła do majątku
wspólnego małżonków J.S. i M.S. Stwierdzenie, że zawarcie przez strony umowy
dożywocia spowodowało powstanie zobowiązania obciążającego majątek
zobowiązanego nie było uzależnione od dokonania ustalenia, że pozwany po
zawarciu umowy zaczął wykonywać wynikające z niej obowiązki. W określonych
okolicznościach przesłanki do zapewnienia odpowiedniej opieki dożywotnikowi nie
powstają już w chwili zawarcia umowy i istotne jest, czy zawarcie umowy dożywocia
prowadzi nawet potencjalnie do powstania obowiązku obciążającego majątek
zobowiązanego, który może zrealizować się dopiero po zawarciu umowy. Zasadnie
zatem Sąd Okręgowy ocenił, że zgodnie z art. 37 § 2 i § 3 k.r.o. ważność umowy
zawartej przez strony była uzależniona od jej potwierdzenia przez żonę pozwanego
M.S.
Sąd Okręgowy ustalił, że M.S. w piśmie z dnia 29 września 2020 r. wskazała
jednoznacznie, że nie potwierdza umowy dożywocia zawartej przez strony 29 maja
2013 r. Uzasadnione było zatem stanowiska Sądu Okręgowego, że zachodziły
podstawy do stwierdzenia nieważności tej umowy, co stanowiło podstawę do
uwzględnienia powództw o ustalenie.
II CSKP 518/23
7
Z tych względów skarga kasacyjna była pozbawiona uzasadnionych podstaw
i podlegała oddaleniu na podstawie art. 39814 k.p.c.
[a.ł]
Władysław Pawlak
Grzegorz Misiurek
Dariusz Zawistowski
