II CSKP 505/23

II CSKP 505/23 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie: 21 października 2025 r. SSN Marcin Krajewski (przewodniczący) SSN Krzysztof Grzesiowski (sprawozdawca) SSN Maciej Kowalski po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 21 października 2025 r. w Warszawie skargi kasacyjnej Bank w W. od wyroku Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z 6 maja 2022 r., I ACa 227/22, w sprawie z powództwa Ł.S. i A.S. przeciwko Bank w W. o ustalenie i zapłatę, 1) oddala skargę kasacyjną, 2) zasądza od pozwanego na rzecz powodów kwoty po 1350 zł (tysiąc trzysta pięćdziesiąt złotych) tytułem kosztów postępowania kasacyjnego - z odsetkami w wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego za czas po upływie tygodnia od dnia doręczenia niniejszego orzeczenia zobowiązanemu do dnia zapłaty. Krzysztof Grzesiowski Marcin Krajewski Maciej Kowalski (G.N.-J.) II CSKP 505/23 2 UZASADNIENIE 1. Wyrokiem z 2 listopada 2021 r. Sąd Okręgowy we Włocławku ustalił, że bliżej określona umowa o kredyt hipoteczny zawarta 22 września 2008 r. pomiędzy Ł.S. i A.B. (obecnie S.) a Bank1 z siedzibą w W. – poprzednikiem prawnym pozwanego Bank w W. – jest nieważna (pkt 1); zasądził od pozwanego na rzecz powodów łącznie kwotę 82 504,94 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od 28 czerwca 2020 r. do dnia zapłaty, z tym że spełnienie świadczenia powinno nastąpić za jednoczesnym zaoferowaniem przez powodów pozwanemu kwoty 142 000 zł albo zabezpieczeniem roszczenia pozwanego o zapłatę tej kwoty (pkt 2) oraz orzekł o kosztach procesu (pkt 3). 2. Na skutek apelacji obu stron Sąd Apelacyjny w Gdańsku wyrokiem z 6 maja 2022 r. zmienił zaskarżony wyrok w punkcie 2 w ten sposób, że wyeliminował z niego zastrzeżenie, że spełnienia świadczenia powinno nastąpić za jednoczesnym zaoferowaniem pozwanemu przez powodów wymienionej tam kwoty albo zabezpieczeniem roszczenia pozwanego o zapłatę (pkt 1); oddalił apelację pozwanego (pkt 2) oraz rozstrzygnął o kosztach postępowania apelacyjnego (pkt 3). 3. Z ustaleń faktycznych poczynionych przez Sąd Okręgowy i zaakceptowanych przez Sąd Apelacyjny wynika, że 22 września 2008 r. powodowie zawarli z poprzednikiem prawnym pozwanego bliżej określoną umowę o kredyt hipoteczny w kwocie 142 000 zł, który został rozłożony na 420 rat miesięcznych. Kredyt był indeksowany do waluty obcej CHF i przeznaczony na zakup lokalu mieszkalnego na rynku wtórnym i modernizację. Wypłata miała nastąpić w złotych polskich po przeliczeniu na CHF wg kursu nie niższego niż kurs kupna zgodnie z tabelą obowiązującą w momencie wypłaty środków z kredytu. W umowie ani w regulaminie nie został określony sposób ustalania kursu walut. Raty kapitałowo-odsetkowe miały być spłacane w złotych po przeliczeniu wg kursu sprzedaży z dnia wymagalności raty, określonego w tabeli kursów banku. Sąd Okręgowy ustalił, że do 15 maja 2020 r. powodowie zapłacili pozwanemu bankowi II CSKP 505/23 3 84 406,39 zł. Sąd Apelacyjny podzielił ocenę prawną Sądu Okręgowego, który stwierdził, że zarówno kwestionowane postanowienia indeksacyjne, jak i klauzula spreadu mają charakter niedozwolonych postanowień umownych. Sąd drugiej instancji doszedł do przekonania, że przy uznaniu wspomnianych postanowień za abuzywne nie istnieje możliwość utrzymania umowy w pozostałym zakresie. W konsekwencji tego przyjął, że umowa kredytu indeksowanego zawarta przez strony jest nieważna od samego początku. Sąd Apelacyjny stanął ponadto na stanowisku, że zarzut zatrzymania zgłoszony w tej sprawie przez pozwanego należy uznać za niedopuszczalny. 4. Skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego wniósł pozwany, zaskarżając go w całości, wnosząc m.in. o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Skarżący zarzucił naruszenie: art. 3851 § 1 w zw. z art. 3851 § 1 zd. 2 k.c. w zw. z art. 4 ust. 2 Dyrektywy Rady 93/13/EWG z 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (dalej: „Dyrektywa 93/13”); art. 3851 § 1 zd. 2 k.c. w zw. z art. 4 ust. 2 Dyrektywy 93/13; art. 3851 § 1 k.c. w zw. z art. 3 ust. 1 i art. 4 ust. 1 Dyrektywy 93/13; art. 69 ust. 3 ustawy z 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe (dalej: „Prawo bankowe”); art. 3851 § 2 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13 oraz w zw. z motywem dwudziestym pierwszym Dyrektywy 93/13; art. 496 i 497 k.c.; art. 455 w zw. z art. 481 § 1 w zw. z art. 496 i w zw. z art. 497 k.c.; art. 58 § 1 i 3 w zw. z art. 3531 k.c. 5. Powodowie w odpowiedzi na skargę kasacyjną wnieśli o oddalenie skargi kasacyjnej i zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 6. Zarzuty skarżącego skupiają się przede wszystkim wokół następujących kwestii: uznania klauzul umownych za abuzywne, możliwości stosowania przepisów dyspozytywnych w celu określenia kursu waluty obcej po wyeliminowaniu z umowy klauzul abuzywnych, skutków wyeliminowania tych klauzul dla dalszego trwania umowy, a także interesu powodów w ustaleniu nieważności umowy kredytu oraz dopuszczalności skorzystania przez kredytodawcę z prawa zatrzymania. II CSKP 505/23 4 7. W pierwszej kolejności za nieuzasadniony należało uznać zarzut skarżącego, że w świetle art. 3851 § 1 k.c. w zw. z art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13 konieczna jest rozłączna ocena klauzuli ryzyka walutowego (powiązania zawartej umowy z walutą obcą) i klauzuli spreadu walutowego. Sąd Najwyższy wielokrotnie już wskazywał, że klauzula ryzyka walutowego nie może funkcjonować bez klauzuli kursowej określającej przeliczenie zobowiązań stron celem ustalenia wysokości ich świadczenia. Z kolei klauzula spreadowa nie ma racji bytu w umowie, w której nie zastosowano mechanizmu przeliczeniowego i wynikającego z niego narażenia konsumenta na ryzyko kursowe. W konsekwencji klauzule te składające się na przyjęty w umowach kredytowych mechanizm przeliczeniowy są ze sobą ściśle powiązane, a ich rozszczepienie jest zabiegiem sztucznym (zob. wyroki SN: z 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18; z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18; z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22; z 13 maja 2022 r., II CSKP 293/22; z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22; z 24 czerwca 2022 r., II CSKP 10/22; z 28 października 2022 r., II CSKP 902/22; z 28 października 2022 r., II CSKP 910/22; z 8 listopada 2022 r., II CSKP 1153/22; z 26 stycznia 2023 r., II CSKP 722/22; z 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22; z 8 marca 2023 r., II CSKP 1095/22; z 12 kwietnia 2023 r., II CSKP 1531/22; z 18 kwietnia 2023 r., II CSKP 1511/22; z 8 listopada 2023 r., II CSKP 2099/22). 8. Nieuzasadnione są zastrzeżenia skarżącego co do kwalifikacji postanowień składających się na klauzulę ryzyka walutowego i wywiedzionych z tego konsekwencji. W aktualnym orzecznictwie Sądu Najwyższego nie budzi wątpliwości wykładnia art. 3851 § 1 k.c. w kontekście pojęcia „głównych świadczeń stron”. Klauzule kształtujące mechanizm indeksacji zastrzeżone w umowie kredytu indeksowanego lub denominowanego do waluty obcej wyroku określają główne świadczenie kredytobiorcy (zob. wyroki SN: z 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17; z 9 maja 2019 r., I CSK 242/18; z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18; z 30 września 2020 r., I CSK 556/18; z 2 czerwca 2021 r., I CSKP 55/21; z 27 lipca 2021 r., V CSKP 49/21; z 3 lutego 2022 r., II CSKP 415/22). Na takim stanowisku stoi też Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej (zob. wyroki TSUE: z 20 września 2017 r., C-186/16; z 20 września 2018 r., C-51/17; z 14 marca 2019 r., C-118/17; z 3 października 2019 r., C-260/18). Trafnie natomiast uznał Sąd II CSKP 505/23 5 Apelacyjny, że nie są one wyłączone spod kontroli abuzywności, bowiem nie zostały sformułowane w sposób jednoznaczny. 9. Niezasadny okazał się zarzut skargi kwestionujący ustalenie, iż postanowienia umowy stron przewidujące indeksację kredytu kursem waluty obcej nie zostały sformułowane w sposób jednoznaczny. Sądy meriti prawidłowo zastosowały wypracowane w orzecznictwie kryteria „jednoznaczności” postanowienia umownego w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c. W orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej zostało już wyjaśnione, że wymóg, zgodnie z którym warunek umowny musi być wyrażony prostym i zrozumiałym językiem, powinien być rozumiany jako nakazujący nie tylko, by dany warunek był zrozumiały dla konsumenta z gramatycznego punktu widzenia, ale także, by umowa przedstawiała w sposób przejrzysty konkretne działanie mechanizmu wymiany waluty obcej, do którego odnosi się ów warunek, jak również związek między tym mechanizmem a mechanizmem przewidzianym w innych warunkach dotyczących uruchomienia kredytu, tak by konsument był w stanie oszacować, w oparciu o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, wypływające dla niego z tej umowy konsekwencje ekonomiczne (zob. np. wyroki TSUE: z 30 kwietnia 2014 r., C‑26/13; z 20 września 2017 r., C-186/16). W ocenie Sądu Najwyższego postanowienia umowy nie są jednoznacznie sformułowane, gdyż na jej podstawie bank mógł swobodnie (dowolnie) ustalić wysokość oddanej do dyspozycji powodów kwoty kredytu w CHF, a oni nie byli w stanie z góry oszacować kwoty, którą mieli obowiązek świadczyć, skoro zasady przewalutowania określał jednostronnie bank (zob. wyroki SN: z 4 listopada 2011 r., I CSK 46/11; z 15 lutego 2013 r., I CSK 313/12; z 10 lipca 2014 r., I CSK 531/13). 10. Sądy meriti trafnie oceniły jako niedozwoloną klauzulę indeksacyjną w umowie, gdyż zawiera niejednoznacznie określony warunek ryzyka walutowego i ewidentnie godzi w równowagę kontraktową stron stosunku prawnego – skutkuje asymetrycznym rozkładem ryzyka związanego z zawarciem umowy, w szczególności w zakresie ryzyka kursowego. Uzależnienie wysokości świadczenia konsumenta od swobodnej decyzji banku przesądza o sprzeczności z dobrymi obyczajami przedmiotowych klauzul. W ten sposób doszło także do naruszenia interesów konsumenta. W konsekwencji należy wskazać, że zarówno postanowienia umowy II CSKP 505/23 6 określające zasady przeliczenia na złote kwoty udzielonego kredytu przy jego wypłacie, jak i przeliczenia spłacanych rat, pozwalające bankowi swobodnie kształtować kurs waluty obcej, mają charakter niedozwolonych postanowień umownych (zob. uzasadnienie uchwały pełnego składu Izby Cywilnej SN z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22, OSNC 2024, nr 12, poz. 118, i przywołane tam orzecznictwo). 11. Konsekwencją stwierdzenia, że dane postanowienie umowne ma charakter niedozwolony w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c., jest działająca ex lege sankcja bezskuteczności niedozwolonego postanowienia, połączona z przewidzianą w art. 3851 § 2 k.c. zasadą związania stron umową w pozostałym zakresie (zob. uchwałę SN z 29 czerwca 2007 r., III CZP 62/07 oraz uchwałę składu siedmiu sędziów SN z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, a także wyroki SN: z 30 maja 2014 r., III CSK 204/13; z 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16; z 24 października 2018 r., II CSK 632/17; z 8 lutego 2023 r., II CSKP 978/22). Zatem uznanie, że postanowienia odnoszące się do przeliczania kwoty kredytu oraz uiszczanych spłat na walutę obcą są niedozwolonymi postanowieniami umownymi oznacza, iż zgodnie z art. 3851 § 1 zd. 1 k.c., nie wiążą one powodów. Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej wyjaśnił, że art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, iż warunek umowny uznany za nieuczciwy należy co do zasady uznać za nigdy nieistniejący, tak by nie wywoływał on skutków wobec konsumenta. W związku z tym sądowe stwierdzenie nieuczciwego charakteru takiego warunku powinno mieć z reguły skutek w postaci „przywrócenia” sytuacji prawnej i faktycznej konsumenta, w jakiej znajdowałby się on w braku tego warunku (zob. wyrok TSUE z 21 grudnia 2016 r., C-154/15, C-307/15 i C-308/15). 12. Jak wyjaśnił Sąd Najwyższy w uchwale pełnego składu Izby Cywilnej z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22, w razie uznania, że postanowienie umowy kredytu indeksowanego lub denominowanego odnoszące się do sposobu określania kursu waluty obcej stanowi niedozwolone postanowienie umowne i nie jest wiążące, w obowiązującym stanie prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego postanowienia zajmuje inny sposób określenia kursu waluty obcej wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów (pkt 1). W razie niemożliwości ustalenia wiążącego strony kursu waluty obcej w umowie kredytu indeksowanego lub denominowanego umowa nie II CSKP 505/23 7 wiąże także w pozostałym zakresie (pkt 2). Wymaga podkreślenia, że według art. 87 § 1 ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym uchwała składu całej izby, z chwilą jej podjęcia, uzyskuje moc zasady prawnej, co oznacza, że wiąże inne składy Sądu Najwyższego. W konsekwencji nieuzasadnione są zarzuty skargi odnoszące się do możliwości wypełnienia luki w umowie przez odwołanie się do mechanizmu ustalania kursu walutowego przewidzianego w art. 358 § 2 k.c., tj. przyjęcia na potrzeby wyliczeń średniego kursu NBP, możliwości jej wykonywania w świetle art. 69 ust. 3 Prawa bankowego lub zastosowania art. 65 k.c., a co za tym idzie – utrzymania umowy. 13. Nie jest również trafny zarzut kasacyjny dotyczący naruszenia art. 189 k.p.c. W orzecznictwie Sądu Najwyższego zdecydowanie dominuje pogląd, że kredytobiorca, mimo dochodzenia od banku roszczenia o zwrot nienależnego świadczenia, ma również interes prawny w ustaleniu nieważności umowy kredytu, w szczególności jeżeli umowa nie została jeszcze w całości wykonana (zob. wyroki SN: z 17 marca 2022 r., II CSKP 474/22; z 17 marca 2022 r., II CSKP 474/22, OSNC-ZD 2022, nr 4, poz. 44, z 1 czerwca 2022 r., II CSKP 364/22; z 25 października 2023 r., II CSKP 835/23; z 4 czerwca 2024 r., II CSKP 149/24). 14. Również zarzut naruszenia art. 496 k.c. i art. 497 k.c. przez ich niezastosowanie nie zasługiwał na uwzględnienie. Problem dopuszczalności skorzystania przez bank z prawa zatrzymania był już wyjaśniany przez Sąd Najwyższy (zob. zwłaszcza wyrok SN z 17 marca 2022 r., II CSKP 474/22Z i postanowienia: z 17 marca 2023 r., II CSKP 1486/22; z 1 lutego 2023 r., I CSK 6309/22; z 26 marca 2024 r., I CSK 590/23; z 21 maja 2024 r., I CSK 552/24; z 21 maja 2024 r., I CSK 552/24). Podnoszone przez skarżącego wątpliwości jednoznacznie rozstrzygnął Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 19 czerwca 2024 r., III CZP 31/23 (OSNC 2025, nr 3, poz. 25), uznając, że „Prawo zatrzymania (art. 496 k.c.) nie przysługuje stronie, która może potrącić swoją wierzytelność z wierzytelności drugiej strony”. Potwierdził to następnie w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 5 marca 2025 r., III CZP 37/24 (OSNC 2025, nr 11, poz. 98), zgodnie z którą „W razie dochodzenia od banku zwrotu świadczenia spełnionego na podstawie umowy kredytu, która okazała II CSKP 505/23 8 się niewiążąca, bankowi nie przysługuje prawo zatrzymania na podstawie art. 496 w zw. z art. 497 k.c.” 15. W konsekwencji powyższego stanowiska o niedopuszczalności skorzystania przez bank z prawa zatrzymania, chybiony okazał się również związany z tym zarzut skarżącego, iż Sąd Apelacyjny niewłaściwie zastosował art. 455 w zw. z art. 481 § 1 w zw. z art. 496 w zw. z art. 497 k.c., błędnie przyznając powodom odsetki ustawowe za opóźnienie w zapłacie należnych im kwot. 16. W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy, na podstawie art. 39814 k.p.c., oddalił skargę kasacyjną. 17. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono zgodnie z art. 98 § 1, § 11 i § 3 i art. 99 k.p.c. w zw. z § 2 pkt 6, § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych. Suma zwrotu kosztów została rozdzielona na powodów w częściach równych zgodnie z uchwałą SN z 16 listopada 2023 r., III CZP 54/23 (OSNC 2024, nr 6, poz. 57). Krzysztof Grzesiowski Marcin Krajewski Maciej Kowalski (G.N.-J.) [r.g.]