II CSKP 481/24
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
14 listopada 2025 r.
SSN Roman Trzaskowski (przewodniczący)
SSN Władysław Pawlak (sprawozdawca)
SSN Karol Weitz
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 14 listopada 2025 r. w Warszawie
skargi kasacyjnej […] spółki akcyjnej w W.
od wyroku Sądu Apelacyjnego w Gdańsku
z 25 listopada 2022 r., V ACa 794/22,
w sprawie z powództwa M. S.
przeciwko […] spółce akcyjnej w W.
o zapłatę i ustalenie,
1. oddala skargę kasacyjną;
2. zasądza od pozwanego na rzecz powódki kwotę 5400
(pięć tysięcy czterysta) zł, z odsetkami w wysokości ustawowych
odsetek za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego
za okres po upływie tygodnia od dnia doręczenia pozwanemu
niniejszego orzeczenia do dnia zapłaty, tytułem kosztów
postępowania kasacyjnego.
Władysław Pawlak
Roman Trzaskowski
Karol Weitz
[PG]
II CSKP 481/24
2
UZASADNIENIE
Powódka M. S. w pozwie skierowanym przeciwko pozwanemu […] S.A. w W.
domagała się: ustalenia nieistnienia stosunku prawnego wynikającego z umowy
kredytu z 17 listopada 2006 r. oraz zasądzenia kwoty 218 904,61 zł oraz kwoty
29 265,05 CHF z tytułu nienależnie pobranych przez pozwanego świadczeń w
okresie od 10 września 2011 r. do 10 stycznia 2020 r. z ustawowymi odsetkami za
opóźnienie od kwoty 212 497,80 zł od 24 marca 2020 r. do dnia zapłaty, od kwoty
6406,81 zł od następnego dnia po doręczeniu pozwanemu odpisu pozwu do dnia
zapłaty, tak samo, jak od kwoty 29 265,05 CHF. Ponadto powódka zgłosiła jako
ewentualne roszczenie o zasądzenie kwoty 26 805,19 zł z ustawowymi odsetkami za
opóźnienie od 24 marca 2020 r. do dnia zapłaty oraz kwoty 29 265,05 CHF z
ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia następnego po doręczeniu
pozwanemu odpisu pozwu do dnia zapłaty, a to z tytułu nadpłaty świadczeń z
powodu stosowania przez kredytodawcę abuzywnych klauzul waloryzacyjnych.
Wyrokiem z 7 czerwca 2022 r. Sąd Okręgowy w Gdańsku: 1. ustalił, że nie
istnieje stosunek prawny wynikający z umowy o kredyt hipoteczny dla osób
fizycznych […] zawartej 17 listopada 2006 r. pomiędzy powódką a poprzednikiem
prawnym pozwanego B. S.A. w W.; 2. zasądził od pozwanego na rzecz powódki: a)
kwotę 218 904,61 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od kwoty 212 497,80 zł
od 24 marca 2020 r. do dnia zapłaty, zaś od kwoty 6406,81 zł od 24 listopada 2021
r. do dnia zapłaty; b) kwotę 29 265,05 CHF z ustawowymi odsetkami za opóźnienie
od 24 listopada 2021 r. do dnia zapłaty; 3) zasądził od pozwanego na rzecz powódki
kwotę 11 851 zł tytułem kosztów procesu.
Sąd pierwszej instancji ustalił m.in., że 17 listopada 2006 r. powódka
(wówczas K.) i P. K. zawarli z B. S.A. w W. umowę o kredyt hipoteczny dla osób
fizycznych […], na podstawie której Bank udzielił kredytobiorcom kredytu w kwocie
250 000 zł (podwyższonej aneksem z 26 października 2007 r. do kwoty 280 000 zł)
waloryzowany kursem CHF, na okres 360 miesięcy, z przeznaczeniem na
finansowanie przedpłat na poczet budowy i zakupu od dewelopera lokalu
II CSKP 481/24
3
mieszkalnego położonego w E., a także refinansowanie wkładu własnego oraz
pokrycie kosztów okołokredytowych i kosztów prac wykończeniowych. Kwota kredytu
wyrażona w walucie waloryzacji na koniec dnia 6 listopada 2006 r., według kursu
kupna waluty z tabeli kursowej B. S.A. wyniosła 106 655,26 CHF, z tym że
zastrzeżono, iż podana kwota ma znaczenie informacyjne i może być inna w dniu
uruchomienia kredytu. Kredyt miał być spłacany w równych ratach kapitałowo-
odsetkowych z rachunku kredytobiorców prowadzonego w PLN po uprzednim
przeliczeniu rat wyrażonych w CHF według kursu sprzedaży CHF z tabeli kursowej
B. S.A.
Kredyt został uruchomiony w transzach i łącznie Bank wypłacił kredytobiorcom
kwotę 280 000,04 zł.
Wyrokiem z 31 października 2012 r. Sąd Okręgowy w Elblągu rozwiązał przez
rozwód związek małżeński powódki i P. K.
W dniu 30 lipca 2013 r. strony zawarły umowę o zwolnienie z długu
kredytobiorcy P. K., zaś 21 listopada 2013 r. powódka zawarła z Bankiem aneks do
umowy kredytu dotyczący zmiany numeru rachunku bankowego do spłaty rat
kapitałowo-odsetkowych, a następnie w dniu 21 listopada 2014 r. kolejny aneks
dotyczący otwarcia rachunku walutowego i możliwości dokonywania spłaty kredytu
bezpośrednio w walucie kredytu.
Pismem z 24 lutego 2020 r. powódka złożyła reklamację dotyczącą umowy
kredytu z 17 listopada 2006 r., domagając się zapłaty kwoty 212 497,80 zł z związku
z nieważnością tej umowy.
W dniu 30 lipca 2021 r. powódka i P. K. zawarli umowę cesji wierzytelności,
na podstawie której P. K.1 przeniósł na powódkę wierzytelność w postaci
przysługującego mu roszczenia z tytułu zwrotu nienależnych świadczeń spełnionych
od dnia zawarcia umowy kredytowej do dnia zawarcia umowy o zwolnienie go z długu
wobec nieważności umowy kredytu.
W okresie od 10 września 2011 r. do 10 stycznia 2020 r. z tytułu spłaty kredytu
powódka uiściła na rzecz Banku kwotę 218 904,61 zł i 29 265,05 CHF.
II CSKP 481/24
4
Sąd Okręgowy wskazał, że w pierwszej kolejności należało zbadać relację
pomiędzy art. 353¹ k.c. i art. 385¹ k.c. Naruszenie pierwszego z nich zawsze
powoduje nieważność całej umowy, natomiast wprowadzenie do umowy
postanowień niedozwolonych skutkuje ich bezskutecznością w stosunku do
konsumenta, przy czym ostatecznie to od konsumenta zależy powołanie się na ich
niedozwolony charakter, ponieważ może on następczo je zaakceptować mimo ich
abuzywnego charakteru, o ile uzna, że jest to dla niego korzystniejsze od
stwierdzenia ich bezskuteczności, zwłaszcza gdyby prowadziło to do nieważności
całej umowy. W ocenie Sądu pierwszej instancji konstrukcja umowy zakładająca
obarczenie tylko powódki ryzykiem wzrostu kursu CHF powoduje nieważność całej
umowy z mocy art. 58 k.c. w zw. z art. 353¹ k.c. W takim stanie rzeczy - według Sądu
a quo - dokonywanie oceny umowy pod katem istnienia w niej klauzul abuzywnych
jest możliwe i celowe jedynie wówczas, gdy nie jest ona nieważna z innych przyczyn,
a w szczególności ze względu na przekroczenie granic swobody umów wynikających
z art. 353¹ k.c., przy czym możliwa jest też sytuacja, że dopiero wskutek stwierdzenia
abuzywnego charakteru niektórych postanowień umownych umowa straci tak istotne
elementy, że doprowadzi to do jej sprzeczności z treścią art. 353¹ k.c. Przewidziany
w spornej umowie mechanizm indeksacji pozwalał na uzyskiwanie przez bank
wynagrodzenia za udostępnienie umówionej konsumentowi kwoty kredytu nie tylko
poprzez zapłatę odsetek (ewentualnie także prowizji i innych opłat), lecz również
korzyści powstałej na skutek stosowania i to jednostronnie różnych kursów waluty
obcej do przeliczania własnego świadczenia i świadczenia kredytobiorcy, przy czym
świadczenie banku, jak i powódki było spełniane w walucie polskiej. W ten sposób
świadczenie kredytobiorcy zostało oderwane od wartości świadczenia spełnionego
na jego rzecz przez kredytodawcę. Poza tym kredytodawca nie wykazał w jaki
sposób uprzedził powódkę o skali spoczywającego na niej ryzyka wzrostu kursu
CHF. Złożenie przez powódkę w umowie oświadczenia potwierdzającego, że jest
świadoma ryzyka kursowego i je akceptuje nie jest wystarczające. W ocenie Sądu
Okręgowego taki sposób indeksacji doprowadził do sprzeczności tego rodzaju
konstrukcji z naturą (właściwością) zobowiązania, wynikającego z zawarcia umowy
kredytu, a w konsekwencji zawarta przez strony umowa, jako sprzeczna
z art. 353¹ k.c., jest nieważna.
II CSKP 481/24
5
Według Sądu a quo druga podstawa stwierdzenia nieważności tej umowy
wynika stąd, iż wskutek stwierdzenia abuzywnego charakteru postanowień
umownych i ich wyeliminowania, umowa w takim kształcie, pozostaje również
w ewidentnej sprzeczności z art. 353¹ k.c., co następczo prowadzi do jej nieważności.
Sąd pierwszej instancji podkreślił, że powódka zawarła sporną umowę jako
konsument, a pozwany nie wykazał, że kwestionowane postanowienia umowne
powstały w wyniku indywidualnych uzgodnień. Dalej uznał, że postanowienia
umowne kształtujące mechanizm indeksacji określają główne świadczenia stron,
a zatem - w świetle art. 385¹ § 1 k.c. - podlegają ocenie z punktu widzenia ich
abuzywności, chyba że zostały sformułowane w sposób jednoznaczny. Natomiast -
w ocenie Sądu Okręgowego - zawarte w spornej umowie postanowienia dotyczące
mechanizmu indeksacji nie zostały sformułowane w sposób jednoznaczny, prostym
i zrozumiałym językiem, tak aby kredytobiorca w momencie zawarcia umowy wiedział
jaka jest wysokość zaciągniętego kredytu oraz znał kryteria pozwalające na
określenie przez niego wysokości poszczególnych rat przewidzianych do spłaty
w określonych terminach. Sąd Okręgowy stwierdził, że tak skonstruowane zapisy
umowne dotyczące mechanizmu indeksacji kształtowały prawa i obowiązki powódki
jako konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jej
interesy. Eliminacja z umowy tych klauzuli abuzywnych powoduje, że pozostałe
postanowienia umowne nie mogą kształtować praw i obowiązków stron umowy w taki
sposób, aby dało się to pogodzić z naturą typowego stosunku prawnego
wykreowanego umową kredytową, a w tak okrojonym kształcie umowa jest
sprzeczna z art. 353¹ k.c., tj. bez abuzywnych postanowień umownych nie da się
odtworzyć stosunku prawnego, do którego strony zmierzały w dniu zawarcia umowy.
Zdaniem Sądu a quo powódka wykazała interes prawny w żądaniu ustalenia
nieistnienia stosunku prawnego, o którym mowa w art. 189 k.p.c. bowiem dalej idące
roszczenie o zapłatę mogła dochodzić jedynie w odniesieniu do rat już zapłaconych,
natomiast z umowy kredytu wynika, że został on zawarty do 2036 r., a zatem
ustalenie to usunie niepewność prawną i zwolni powódkę z obowiązku płacenia rat
na przyszłość. Z kolei jako podstawę prawną roszczenie o zapłatę spełnionych
świadczeń w wykonaniu nieważnej umowy Sąd pierwszej instancji wskazał
art. 405 k.c. w zw. z art. 410 k.c.
II CSKP 481/24
6
Wyrokiem z 25 listopada 2022 r. Sąd Apelacyjny w Gdańsku oddalił apelację
pozwanego Banku i orzekł o kosztach postępowania apelacyjnego.
Sąd drugiej instancji przyjął za własne ustalenia faktyczne Sądu pierwszej
instancji. Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 195 § 1 i 2 k.p.c.
w zw. z art. 72 § 2 k.p.c. Sąd odwoławczy zwrócił uwagę, iż umową o zwolnienie
z długu z 17 listopada 2006 r., pozwany za zgodą P. K.1 zwolnił go z długu
wynikającego z zawartej także przez niego spornej umowy kredytowej,
a w takiej sytuacji, zgodnie z art. 508 k.c., zobowiązanie wygasa. W konsekwencji
brak jest podstaw do przyjęcia, aby skutek wynikający z orzeczenia zawartego w pkt
1 wyroku Sądu pierwszej instancji rozciągać na umowę o zwolnienie z długu.
Niezależnie od tego Sąd ad quem wskazał, iż 30 lipca 2021 r. powódka zawarła
z P.K.1 umowę cesji wierzytelności, z której wynika, że jest on świadomy roszczeń
jakie zamierza wobec banku wnieść powódka z uwagi na nieważność umowy kredytu
i w związku z tym przenosi na powódkę wszelkie przysługujące mu wobec banku
wierzytelność wraz z wszelkimi prawami związanymi z tą wierzytelnością.
Sąd odwoławczy uznał za bezzasadny zarzut naruszenia art. 189 k.p.c.,
podkreślając, że ustalenie nieważności umowy daje pewność, iż nie powstają na
przyszłość jakiekolwiek świadczenia wynikające z umowy kredytowej, zaś
ewentualne roszczenia stron muszą być oparte o nieważność stosunku prawnego.
Sąd Apelacyjny podzielając stanowisko Sądu Okręgowego co do abuzywności
postanowień umownych dotyczących mechanizmu indeksacji oraz braku wypełnienia
przez kredytodawcę przedkontraktowych obowiązków informacyjnych dotyczących
ryzyka walutowego zwrócił uwagę, iż badanie umowy pod kątem ewentualnej
abuzywności jej postanowień możliwe jest jedynie w stosunku do umowy ważnej,
a ponadto art. 385¹ § 1 k.c. w odniesieniu do postanowienia abuzywnego jest
przepisem szczególnym w stosunku do regulacji zawartych w art. 58 § 1 i 2 k.c.
i jakkolwiek trafnie apelujący zarzucił naruszenie art. 58 k.c., to zaskarżony wyrok
odpowiada prawu. Ostatecznie bowiem Sąd pierwszej instancji ustalił na podstawie
art. 385¹ k.c., iż na skutek zastosowania w umowie klauzul niedozwolonych, umowa
nie wiąże stron, ponieważ powódka zarówno w pozwie, jak i w toku procesu
jednoznacznie wyraziła wolę co do braku związania umową i nie było podstaw do
II CSKP 481/24
7
zastąpienia nieuczciwych warunków umowy innym przepisem prawa cywilnego. Sąd
odwoławczy powołując się na uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego
z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, wskazał, że w aktualnym orzecznictwie w przypadku
abuzywnych postanowień umownych zawieranych przez konsumenta
z przedsiębiorcą przyjmuje się konstrukcję bezskuteczności zawieszonej umowy, ze
względu na możliwość sanowania nieskutecznego postanowienia następczym,
jednostronnym wyrażeniem zgody przez konsumenta na związanie tym
postanowieniem, będącej niejako substytutem pierwotnego braku rzeczywistej zgody
na to postanowienie, zaś w przypadku odmowy wyrażenia takiej zgody przez
konsumenta umowa staje się nieważna od samego początku.
Z kolei odnosząc się do zarzutów apelacyjnych dotyczących zasądzonego na
rzecz powódki roszczenia pieniężnego Sąd drugiej instancji wskazał, że w świetle
ugruntowanego już orzecznictwa Sądu Najwyższego w razie nieważności czynności
prawnej ma zastosowanie teoria dwóch kondykcji, konstruująca po obu stronach
nieważnej czynności prawnej niezależne roszczenia o zwrot spełnionego
świadczenia (art. 410 § 1 k.c. w zw. z art. 405 k.c.).
W skardze kasacyjnej pozwany zaskarżył wyrok Sądu Apelacyjnego w całości.
Zarzucił naruszenie: 1) prawa procesowego, tj. a) art. 382 k.p.c. w zw. z art. 316 § 1
k.p.c. w zw. z art. 316 § 1 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. oraz w zw. z art. 156¹ k.p.c.
przez przyjęcie, że wszyscy kredytobiorcy wyrazili świadomą, wyraźną i swobodną
decyzję o zrzeczeniu się ochrony przed negatywnymi następstwami unieważnienia
umowy w całości, w sytuacji gdy skutki te nie zostały przedstawione przez Sąd
pierwszej instancji drugiemu kredytobiorcy, który nie brał udziału w procesie, a brak
ten nie został uzupełniony przez Sąd odwoławczy; b) art. 391 § 1 k.p.c.
w zw. z art. 195 § 1 i 2 k.p.c. w zw. z art. 72 § 2 k.p.c. w zw. z art. 386 § 4 k.p.c. przez
nie uchylenie zaskarżonego orzeczenia i nie przekazanie sprawy do ponownego
rozpoznania Sądowi pierwszej instancji, w sytuacji gdy w procesie po stronie
powodowej nie występowali wszyscy kredytobiorcy pomimo istnienia pomiędzy nimi
współuczestnictwa jednolitego koniecznego, co było konsekwencją braku
zawiadomienia przez Sąd pierwszej instancji o toczącym się postępowaniu drugiego
(pierwotnego) kredytobiorcy P. K.1, a brak ten nie mógł zostać uzupełniony przez
Sąd drugiej instancji; 2) prawa materialnego, tj.: a) art. 385¹ § 1 i 3 k.c. na skutek
II CSKP 481/24
8
braku rozróżnienia klauzuli indeksacyjnej od klauzul przeliczeniowych, chociaż
stanową oddzielne zagadnienia prawne i powinny być rozpatrywane rozłącznie
bowiem przesądzenie o tym, że postanowienia dotyczące różnicy kursowej mają
niedozwolony charakter, nie oznacza abuzywności postanowień dotyczących ryzyka
walutowego (indeksacji jako takiej) i nie wymaga eliminacji indeksacji z umowy; b)
art. 385¹ § 1 i 3 k.c. w zw. z art. 385² k.c.
w zw. z art. 3 ust. 1 i art. 4 ust. 1 dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia
1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (dalej:
„dyrektywa 93/13”), na skutek nieprawidłowego ustalenia treści przesłanki
jednoznaczności w ten sposób, że Sąd uznał, iż informacje przekazywane przy
zawieraniu umowy podlegają ocenie ex post, tj. przy uwzględnieniu wiedzy z chwili
obecnej, przy jednoczesnym uniemożliwieniu dokonania oceny rzeczywiście
przekazywanych kredytobiorcy informacji z uwagi na nieuzasadnione pominięcie
dowodu z przesłuchania stron, a tymczasem ocena ta powinna być dokonywane ex
ante, tj. wyłącznie w oparciu o okoliczności istniejące na dzień zawarcia umowy;
c) art. 385¹ § 1 k.c. i art. 385² k.c. oraz art. 3 ust. 1 dyrektywy 93/13
w zw. z art. 65 § 1 i 2 k.c. przez przyjęcie, że postanowienia umowy odnoszące się
do ryzyka walutowego oraz spreadu walutowego są bezskuteczne z uwagi na ich
abuzywność, podczas gdy prawidłowe zastosowanie przesłanek abuzywności
w niniejszej sprawie doprowadziłoby do wniosku, że abuzywność
zakwestionowanych postanowień umowy w ogóle nie zachodzi, z uwagi na to, że: -
w zakresie klauzuli ryzyka kursowego powódka wybrała kredyt indeksowany, mając
świadomość ryzyka kursowego i wiedzę o istotnych cechach takiego kredytu, a także
mając świadomość korzyści wynikających z niskiego oprocentowania oraz mogła
w każdym momencie zdecydować się na przewalutowanie kredytu na PLN; -
w zakresie klauzuli spreadu walutowego rzekoma dowolność w kształtowaniu kursów
walut ma charakter wyłącznie pozorny, a zasady wyznaczania kursu stosowane
przez bank odpowiadają utrwalonej i powszechnej praktyce bankowej, która
wyklucza możliwość nadużycia i manipulacji; d) art. 385¹ § 1 i 2 k.c.
w zw. z art. 6 dyrektywy 93/13 przez przyjęcie, że umowa kredytu jest w całości
nieważna (bezskuteczna) w związku z uznaniem niektórych postanowień umowy za
niedozwolone, podczas gdy art. 385¹ § 2 k.c. wprost stanowi, że strony są związane
II CSKP 481/24
9
umową w pozostałym zakresie (tj. z wyłączeniem postanowienia uznanego za
niedozwolone); e) art. 65 § 1 k.c. w zw. z art. 69 ust. 3 pr. bank. oraz motywem
13 i art. 5 dyrektywy 93/13 przez przyjęcie, że nie istnieją przepisy umożliwiające
wypełnienie luki wynikłej z odpadnięcia ryzyka kursowego; f) art. 58 § 1 k.c.
w zw. z art. 385¹ § 2 k.c. w zw. z art. 5 k.c. oraz art. 6 dyrektywy 93/13
w zw. z art. 2 oraz art. 32 Konstytucji RP oraz art. 2 i art. 3 Traktatu o Unii Europejskiej
na skutek bezpodstawnego ustalenia nieważności umowy, w sytuacji gdy
zastosowanie tak daleko idącej sankcji oznacza naruszenie podstawowych zasad
porządku prawnego, jakimi są zasada równości, zasada pewności prawa
i proporcjonalności; g) art. 481 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 455 k.c., art. 69 ust. 1 pr. bank.
i dyrektywą 93/13 oraz art. 405 k.c., art. 410 k.c. i art. 411 k.c. przez przyjęcie, że
roszczenie odsetkowe staje się wymagalne od dnia wskazanego w wezwaniu do
zapłaty, podczas gdy zobowiązania zwrotu świadczeń obu stron powstają i stają się
wymagalne dopiero z momentem orzeczenia o nieważności umowy kredytu, co
skutkowało zasądzeniem ustawowych odsetek za opóźnienie m.in. od dnia 24 marca
2020 r. oraz od 24 listopada 2021 r., a nie od daty wyrokowania.
We wnioskach skargi kasacyjnej pozwany wniósł o uchylenie zaskarżonego
wyroku w całości i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu w Gdańsku do
ponownego rozpoznania, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku
i orzeczenie co do istoty sprawy przez uwzględnienie w całości apelacji.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
1. W orzecznictwie zostało już wyjaśnione, że w sprawie przeciwko bankowi
o ustalenie nieważności umowy kredytu nie zachodzi po stronie powodowej
współuczestnictwo konieczne wszystkich kredytobiorców (zob. uchwała Sądu
Najwyższego z 19 października 2023 r., III CZP 12/23, OSNC 2024, nr 4, poz. 37).
W kontekście zarzutów naruszenia prawa procesowego należy też zauważyć,
że zagadnienia związane z pouczeniem konsumentów o skutkach nieważności
umowy, w kontekście ich ewentualnej zgody na abuzywne postanowienia umowne,
mają po ostatnich orzeczeniach Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej
drugorzędne znaczenie. Otóż w wyrokach z 15 czerwca 2023 r., C - 520/21,
z 7 grudnia 2023 r., C-140/22 oraz w postanowieniu z 11 grudnia 2023 r., C-756/22
II CSKP 481/24
10
Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej stwierdził, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1
dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że w kontekście nieważności
umowy kredytowej zawartej przez przedsiębiorcę z konsumentem, stoją one na
przeszkodzie takiej wykładni prawa krajowego, że instytucja bankowa może
domagać się od konsumenta rekompensaty przekraczającej zwrot kapitału
wypłaconego z tytułu wykonania umowy oraz ustawowe odsetki za zwłokę liczone od
dnia wezwania do zapłaty, a ponadto w wyroku z 7 grudnia 2023 r., C-140/22
wyjaśnił, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten
sposób, że w kontekście nieważności umowy kredytowej ze względu na
przewidziane w niej abuzywne postanowienia, stoją one na przeszkodzie wykładni
sądowej prawa krajowego, zgodnie z którą wykonywanie praw, które konsument
wywodzi z tej dyrektywy, jest uzależniona od złożenia przez tego konsumenta przed
sądem oświadczenia, w którym twierdzi on, że nie wyraża zgody na utrzymanie
w mocy tego abuzywnego warunku oraz że jest świadomy konsekwencji tego
uznania nieważności umowy oraz wyraża on zgodę na uznanie umowy za nieważną.
Ponadto w stanie faktycznym sprawy drugi kredytobiorca został skutecznie
zwolniony z długu wynikającego ze spornego stosunku prawnego oraz zawarł
z powódką umowę cesji wierzytelności, w której oświadczył, że jest on świadomy
roszczeń jakie powódka zamierza dochodzić wobec banku i z uwagi na nieważność
umowy kredytu przenosi na powódkę wszelkie przysługujące mu wobec banku
wierzytelności wraz z wszelkimi prawami z tymi wierzytelnościami związanymi.
W konsekwencji za oczywiście bezzasadne należało uznać zarzuty kasacyjne
oparte na naruszeniu przepisów prawa procesowego.
2. Sąd drugiej instancji porządkując problematykę związaną z przepisami
prawa materialnego trafnie wskazał, że art. 385¹ § 1 k.c. w odniesieniu do
postanowienia abuzywnego jest przepisem szczególnym w stosunku do regulacji
zawartych w art. 58 § 1 i 2 k.c. W wyroku z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22, Sąd
Najwyższy wyjaśnił, że w sporze konsumenta z przedsiębiorcą z powodu
abuzywnych klauzul umownych nie jest miarodajne zastosowania art. 58 § 1 k.c.
bowiem art. 3851 i n. k.c. stanowią rdzeń systemu ochrony konsumenta przed
wykorzystywaniem przez przedsiębiorców silniejszej pozycji kontraktowej, związanej
II CSKP 481/24
11
z możliwością jednostronnego kształtowania treści wiążących strony postanowień,
w celu zastrzegania klauzul niekorzystnych dla konsumenta (klauzul abuzywnych),
i wprowadzają instrument wzmożonej - względem zasad ogólnych
(w tym art. 3531 k.c.) - kontroli treści postanowień narzuconych przez przedsiębiorcę,
pod kątem poszanowania interesów konsumentów, a także szczególną - odbiegającą
od zasad ogólnych - sankcję mającą niwelować niekorzystne skutki zastosowania
klauzul abuzywnych. W zakresie swego zastosowania wyłączają zatem regulacje
ogólne, w tym dotyczące konsekwencji naruszenia właściwości (natury) stosunku
prawnego.
Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów z 20 czerwca 2018 r.,
III CZP 29/17 (OSNC 2019, nr 1, poz. 2), wyjaśnił że oceny, czy postanowienie
umowne jest niedozwolone dokonuje się według stanu z chwili zawarcia umowy
(zob. też uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r. -
zasada prawna - III CZP 6/21, OSNC 2021, nr 9, poz. 56). Wynika to zresztą
z art. 385² k.c., który wprost stanowi, iż oceny zgodności postanowienia umowy
z dobrymi obyczajami dokonuje się według stanu z chwili zawarcia umowy, biorąc
pod uwagę jej treść (zob. też wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej
z 20 września 2017 r., C - 186/16, Ruxandra Paula Andriciuc i in. v. Banca
Romaneasca SA oraz powołane w uzasadnieniu judykaty).
W orzecznictwie za ugruntowane już należy uznać stanowisko, że mechanizm
ustalania przez bank kursów waluty, który pozostawia bankowi swobodę, jest
w sposób oczywisty sprzeczny z dobrymi obyczajami i rażąco narusza interesy
konsumenta, a klauzula, która nie zawiera jednoznacznej treści i przez to pozwala
na pełną swobodę decyzyjną przedsiębiorcy w kwestii bardzo istotnej dla
konsumenta, dotyczącej kosztów kredytu, jest klauzulą niedozwoloną w rozumieniu
art. 385¹ § 1 k.c. (zob. wyroki Sądu Najwyższego z 22 stycznia 2016 r.,
I CSK 1049/14, OSNC 2016, nr 11, poz. 134, z dnia 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16,
z 27 lutego 2019 r., II CSK 19/18, z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18).
Początkowo Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej prezentował
stanowisko, że w odniesieniu do postanowienia stanowiącego elementu tzw. spreadu
walutowego, art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13, nie stoi na przeszkodzie, aby sąd krajowy
II CSKP 481/24
12
zastąpił niedozwolone postanowienie umowne przepisem prawa krajowego
o charakterze dyspozytywnym (por. wyroki 30 kwietnia 2014 r., nr C - 26/13, Árpad
Kásler, Hajnalka Káslernè Rábai przeciwko OTP Jelzálogbank Zrt. i z 21 stycznia
2015 r., C - 482/13, Unicaja Banco SA v. Jose Hidalgo Rueda i in.). Orzecznictwo
Sądu Najwyższego poszło jeszcze dalej i dopuszczało możliwość stosownego
wypełnienia luki w umowie także w innych sytuacjach, zagrażających interesom
konsumenta, również wtedy, gdy nie ma możliwości odwołania się do odpowiedniego
przepisu dyspozytywnego (por. wyrok z dnia 14 lipca 2017 r., II CSK 803/16,
OSNC 2018 r., nr 7-8, poz. 79), a przy indeksacji prowadzącej do zmiany wysokości
świadczenia zobowiązanego stanowi w istocie wariant waloryzacji sądowej, mają
zatem zastosowania do niej przesłanki określone w art. 358¹ § 3 k.c. nakazujące
rozważnie interesów stron i zasad współżycia społecznego w określaniu zmiany
wysokości umownego świadczenia (por. uzasadnienie wyroku z 1 marca 2017 r.,
IV CSK 285/16). Odwoływano się też do art. 358 § 2 k.c. w wersji znowelizowanej
ustawą z dnia 23 października 2008 r. (Dz. U. Nr 228, poz. 1506), który stanowi, że
wartość waluty obcej określa się według kursu średniego ogłaszanego przez NBP,
podkreślając, że może on stanowić wskazówkę pomocną w rozwiązaniu kwestii
spreadu walutowego (por. też uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z 1 marca
2017 r., IV CSK 285/16), a także do analogii z art. 41 prawa wekslowego
(por. uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z 14 lipca 2017 r., II CSK 803/16).
Ponadto przyjmowano, że postanowienie umowy kredytu zawierające uprawnienie
banku do przeliczenia sumy wykorzystanego przez kredytobiorcę kredytu do waluty
obcej (tzw. klauzula spreadu walutowego) nie dotyczy świadczeń głównych stron
w rozumieniu art. 385¹ § 1 zd. 2 k.c. (por. wyroki Sądu Najwyższego z 22 stycznia
2016 r., I CSK 1049/14, OSNC 2016 nr 11, poz. 134, z 1 marca 2017 r.,
IV CSK 285/16, z 14 lipca 2017 r., II CSK 803/16 i z 29 października 2019 r.,
IV CSK 309/18).
W tej ostatniej kwestii w powołanym już wyroku z 30 kwietnia 2014 r.,
C - 26/13, Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej uchylił się od oceny, czy
będące częścią klauzuli indeksacyjnej postanowienie przewidujące spłatę rat
w walucie krajowej, których wysokość była obliczana na podstawie kursu sprzedaży
CHF stosownego przez kredytujący bank, określa główny przedmiot umowy,
II CSKP 481/24
13
pozostawiając tę ocenę sądom krajowym. Jednak w późniejszym orzecznictwie
Trybunał precyzował swoje stanowisko w tej materii, w ten sposób że za
postanowienia umowne mieszczące się w pojęciu „główny przedmiot umowy”
w rozumieniu art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13, należy uważać te postanowienia, które
określają podstawowe świadczenie w ramach danej umowy i które z tego względu
charakteryzują tę umowę (zob. wyroki z 26 lutego 2015 r., C - 143/13 i z 20 września
2017 r., C - 186/16, Ruxandra Paula Andriciuc i in. v. Banca Romaneasca SA).
W orzecznictwie Sądu Najwyższego w odniesieniu do powyższych kwestii
sytuacja uległa zasadniczej zmianie po wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii
Europejskiej z 3 października 2019 r., C- 260/18, w którym orzeczono, że art. 6
ust. 1 dyrektywy 93/13, należy interpretować w ten sposób, że: - stoi on na
przeszkodzie wypełnieniu luk w umowie, spowodowanych usunięciem z niej
nieuczciwych warunków, które się w niej znajdowały, wyłącznie na podstawie
przepisów krajowych o charakterze ogólnym, przewidującym, że skutki wyrażone
w treści czynności prawnej są uzupełniane w szczególności przez skutki wynikające
z zasad słuszności lub ustalonych zwyczajów (w tym kontekście Trybunał nawiązał
do wskazanych przez krajowy sąd pytający przepisów jak art. 56, czy art. 354 k.c.),
które nie stanowią przepisów dyspozytywnych lub przepisów mających
zastosowanie, jeżeli strony umowy wyrażą na to zgodę, a zatem możliwość
zastąpienia abuzywnych postanowień umownych, która stanowi wyjątek od ogólnej
zasady, zgodnie z którą dana umowa pozostaje wiążąca dla stron tylko wtedy, gdy
może ona nadal obowiązywać bez zawartych w niej nieuczciwych warunków, jest
ograniczona do przepisów prawa krajowego o charakterze dyspozytywnym lub
mających zastosowanie, jeżeli strony wyrażą na to zgodę i opiera się
w szczególności na tym, że takie przepisy nie zawierają nieuczciwych warunków; -
nie stoi on na przeszkodzie temu, aby sąd krajowy, po stwierdzeniu nieuczciwego
charakteru niektórych warunków umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej
i oprocentowanego według stopy procentowej bezpośrednio powiązanej ze stopą
międzybankową danej waluty, przyjął zgodnie z prawem krajowym, że ta umowa nie
może nadal obowiązywać bez takich warunków z tego powodu, że ich usunięcie
spowodowałoby zmianę charakteru głównego przedmiotu umowy; - stoi on na
przeszkodzie utrzymywaniu w umowie nieuczciwych warunków, jeżeli ich usunięcie
II CSKP 481/24
14
prowadziłoby do unieważnienia tej umowy, a sąd stoi na stanowisku, że takie
unieważnienie wywołałoby niekorzystne skutki dla konsumenta, gdyby ten ostatni nie
wyraził zgody na takie utrzymanie w mocy.
Konstrukcja zastosowana w art. 385¹ k.c. i art. 385² k.c. ma realizować
dyrektywne zadanie sankcyjne, zniechęcając profesjonalnych kontrahentów
zawierających umowy z konsumentami do wprowadzania do nich niedozwolonych
postanowień.
Jak wskazuje się w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej
(zob. wyrok z 29 kwietnia 2021 r., C - 19/20, I.W. i R.W. przeciwko Bank BPH S.A.),
wykładni art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy dokonywać w ten sposób, że sąd
krajowy jest zobowiązany do stwierdzenia nieuczciwego charakteru warunku umowy
zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem, nawet jeśli warunek ten został
zmieniony przez strony w drodze umowy, chyba że konsument poprzez zmianę
nieuczciwego warunku zrezygnował z przywrócenia mu sytuacji, w jakiej
znajdowałby się w braku tego warunku. Z kolei w wyroku z 8 września 2022 r.,
C - 80/21, C - 81/21 i C - 82/21, Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej orzekł,
że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że
stoją one na przeszkodzie orzecznictwu krajowemu, zgodnie z którym sąd krajowy
może, po stwierdzeniu nieważności nieuczciwego warunku znajdującego się
w umowie zawartej między konsumentem a przedsiębiorcą, która to nieważność nie
pociąga za sobą nieważności tej umowy w całości, zastąpić ten warunek przepisem
dyspozytywnym prawa krajowego, a ponadto stoją na przeszkodzie orzecznictwu
krajowemu, zgodnie z którym sąd krajowy może stwierdzić nieuczciwy charakter nie
całości warunku umowy zawartej między konsumentem a przedsiębiorcą, lecz
jedynie elementów tego warunku, które nadają mu nieuczciwy charakter, w związku
z czym warunek ten pozostaje, po usunięciu takich elementów, częściowo skuteczny,
jeżeli takie usunięcie sprowadzałoby się do zmiany treści tego warunku, który ma
wpływ na jego istotę.
Trzeba też zwrócić uwagę, że w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii
Europejskiej i Sądu Najwyższego na gruncie kredytów indeksowanych do waluty
obcej wskazuje się, że unieważnienie klauzul przeliczeniowych doprowadziłoby nie
II CSKP 481/24
15
tylko do zniesienia mechanizmu indeksacji oraz różnic kursów walutowych, ale
również pośrednio do zniknięcia ryzyka kursowego, które jest bezpośrednio
związane z indeksacją przedmiotowego kredytu w walucie obcej (zob. wyrok
Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 3 października 2019 r.,
C-260/18, K. Dziubak, J. Dziubak przeciwko Raiffeisen Bank International AG, wyrok
Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18).
W konsekwencji nie zasługiwały na uwzględnienie zarzuty kasacyjne
kontestujące abuzywny charakter zawartych w umowie klauzul przeliczeniowych
i wypływ ich eliminacji na dalszy byt prawny umowy oraz zarzuty eksponujące
ważność spornej umowy, przy zastąpieniu abuzywnych klauzul przeliczeniowych
średnim kursem NBP albo innym rynkowym wskaźnikiem.
3. W odniesieniu do zarzutów kasacyjnych związanych z klauzulą walutową
należy wyjść od tego, że pozwany nie dopełnił w tym zakresie w stosunku do powódki
przedkontraktowych obowiązków informacyjnych. Nawet okoliczność, że
kredytobiorcą jest pracownik banku nie ma wpływu na konieczność poinformowania
go o istotnych ryzykach związanych z umową (zob. wyrok Trybunału Sprawiedliwości
Unii Europejskiej z 21 września 2023 r., C - 139/22). Pozwany Bank nie pouczył
należycie powódki o ryzyku walutowym, ograniczając się w tej materii wyłącznie do
standardowej procedury i ogólnych informacji. Nie badał też zdolności kredytowej
powódki (art. 70 ust. 1 pr. bank.) i jej prospektywnych możliwości w tym zakresie,
a to na wypadek znaczącego wzrostu kursu waluty waloryzacyjnej do waluty
krajowej.
Kurs wymiany waluty obcej w stosunku do waluty krajowej zmienia się
w długim okresie kredytowania, co utrudnia także kredytodawcy przewidzenia
zmiany obciążenia finansowego, jakie może pociągać za sobą określony w umowie
kredytu mechanizm przeliczeniowy. Jednakże okoliczność ta nie może uzasadniać
niewskazania w postanowieniach umowy, a także w informacjach przekazywanych
przez przedsiębiorcę konsumentowi przed jej zawarciem, kryteriów stosowanych
przez bank w celu ustalenia kursu wymiany mającego zastosowanie do obliczenia
kwoty wypłaconego kredytu i kwot poszczególnych rat. Konsument musi mieć
zapewnioną możliwość zrozumienia, do czego się zobowiązuje (zob. wyrok
II CSKP 481/24
16
Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 18 listopada 2021 r., C - 212/20, MP,
BP przeciwko „A” prowadzącego działalność za pośrednictwem ‘A’ S.A.). Ciężar
dowodu, że klauzula umowna w rozumieniu art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13 była jasna
i zrozumiała spoczywa na przedsiębiorcy (zob. wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii
Europejskiej z 10 czerwca 2021 r., C - 776/19, C - 782/19, VP i in. przeciwko BNP
Paribas Personal Finance S.A oraz AV i in. przeciwko BNP Paribas Personal Finance
S.A., Procureur de la Republique). Z art. 3 i 5 dyrektywy 93/13, a także z pkt 1 lit. j i l
oraz pkt 2 lit. b i d załącznika do tej dyrektywy wynika, że „do celów przestrzegania
wymogu przejrzystości zasadnicze znaczenie ma kwestia, czy umowa wskazuje
w sposób przejrzysty powody i specyfikę mechanizmu przeliczania waluty obcej,
a także związek między tym mechanizmem a mechanizmem przewidzianym
w innych warunkach dotyczących uruchomienia kredytu, tak aby konsument mógł
przewidzieć, w oparciu o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, wypływające dla niego
z tego faktu konsekwencje ekonomiczne”. Zwrot „w innych warunkach” oznacza, że
w momencie zawarcia umowy, konsument powinien móc przewidzieć to, co będzie
w momencie spłaty poszczególnych rat miesięcznych. Ocena świadomości
konsumenta przy zawieraniu umowy jest możliwa jedynie w ramach kontroli
incydentalnej, a wszelkie wątpliwości co do spełnienia przez bank wymogu
przejrzystości powinny być interpretowane na korzyść konsumenta. Dlatego też do
celów przestrzegania przez przedsiębiorcę w stosunku do konsumenta wymagania
przejrzystości zasadnicze znaczenie ma to, czy umowa wskazuje w sposób
jednoznaczny powody i specyfikę mechanizmu przeliczania waluty, tak by
konsument mógł przewidzieć, na podstawie transparentnych i zrozumiałych
kryteriów, wynikające dla niego z tego faktu konsekwencje ekonomiczne
(zob. uzasadnienie wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej
z 30 kwietnia 2014 r., C - 26/13, sprawa Árpad Kásler, Hajnalka Káslernè Rábai
przeciwko OTP Jelzálogbank Zrt.).
W aktualnym orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej
i Sądu Najwyższego rozróżnia się abuzywność postanowień dotyczących kryteriów
przeliczania waluty krajowej na walutę denominacyjną/indeksacyjną (klauzule
kursowe), od innych klauzul, których zastrzeżenie w umowie jest także
równoznaczne z obciążeniem konsumenta ryzykiem walutowym, tj., negatywnymi
II CSKP 481/24
17
następstwami deprecjacji waluty krajowej (tzw. klauzule ryzyka walutowego)
(zob. wyroki z 20 września 2017 r., C - 186/16, Ruxandra Paula Andriciuc
i in. v. Banca Romaneasca SA, z 22 lutego 2018 r., C - 119/17, z 20 września
2018 r., C - 51/17, OTP Bank Nyrt. i in. v. Terez Ilyez i in., z 14 marca 2019 r.,
C - 118/17, Zsuzsanna Dunai v. ERSTE Bank Hungary Zrt., z 6 grudnia 2021 r.,
C 670/20, ERSTE Bank Hungary Zrt., uzasadnienia wyroków Sądu Najwyższego
z 11 grudnia 2019 r., II CSK 382/18 i z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22).
Postanowienia umowy kredytu zawierające tzw. klauzulę ryzyka walutowego
dotyczą głównego świadczenia konsumentów (zob. wyrok Trybunału
Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 10 czerwca 2021 r., C - 776/19, C - 782/19,
VP i in. przeciwko BNP Paribas Personal Finance S.A oraz AV i in. przeciwko
BNP Paribas Personal Finance S.A., Procureur de la Republique). W celu
zadośćuczynienia wymaganiu ich transparentności, nie jest wystarczająca ogólna
informacja przedsiębiorcy pozwalająca konsumentowi na zrozumienie, że
w zależności od zmian kursu wymiany zmiana parytetu pomiędzy walutą
rozliczeniową a walutą spłaty może pociągać za sobą niekorzystne konsekwencje
dla jego zobowiązań finansowych, ani przedstawienie mu ewentualnych wahań
kursów wymiany. Konsument powinien być jasno poinformowany, że podpisując
umowę kredytu indeksowanego do waluty obcej, ponosi przez cały okres
obowiązywania umowy ryzyko kursowe, które z ekonomicznego punktu widzenia
może okazać się dla niego trudne do udźwignięcia w przypadku silnej deprecjacji
waluty, w której otrzymuje wynagrodzenie (zob. wyrok Trybunału Sprawiedliwości
Unii Europejskiej z dnia 10 czerwca 2021 r., C - 776/19, C - 782/19, VP i in. przeciwko
BNP Paribas Personal Finance S.A oraz AV i in. przeciwko BNP Paribas Personal
Finance S.A., Procureur de la Republique oraz wyrok Sądu Najwyższego z 13 maja
2022 r., II CSKP 464/22).
W wyroku z 10 czerwca 2021 r., C - 776/19, C - 782/19 Trybunał
Sprawiedliwości Unii Europejskiej wyjaśnił, że art. 3 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy
dokonywać w ten sposób, że warunki umowny kredytu, które powodują skutek
w postaci ponoszenia nieograniczonego ryzyka kursowego przez kredytobiorcę,
mogą doprowadzić do powstania znaczącej nierównowagi wynikających z tej umowy
kredytu praw i obowiązków stron ze szkodą dla konsumenta, jeśli przedsiębiorca nie
II CSKP 481/24
18
mógłby racjonalnie oczekiwać, przestrzegając wymogu przejrzystości w stosunku do
konsumenta, że ten konsument zaakceptowałby, w następstwie indywidualnych
negocjacji, nieproporcjonalne ryzyko kursowe, które wynika z takich warunków
(por. też uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z 13 maja 2022 r.,
II CSKP 464/22).
Z kolei w uzasadnieniu wyroku z 27 listopada 2019 r. II CSK 483/18, Sąd
Najwyższy wskazał, że nie jest wystarczające wskazanie w umowie, że ryzyko
związane z zmianą kursu waluty ponosi kredytobiorca oraz odebranie od niego
oświadczenia o standardowej treści, że został poinformowany o ponoszeniu ryzyka
wynikającego ze zmiany kursu waluty oraz przyjął do wiadomości i akceptuje to
ryzyko. Wprowadzenie do umowy kredytowej zawieranej na wiele lat mechanizmu
działania ryzyka kursowego, wymagało szczególnej staranności Banku w zakresie
wyraźnego wskazania zagrożeń wiążących się z oferowanym kredytem, tak by
konsument miał pełne rozeznanie konsekwencji ekonomicznych zawieranej umowy.
W takim stanie rzeczy przedkontraktowy obowiązek informacyjny w zakresie ryzyka
kursowego powinien zostać wykonany w sposób jednoznacznie i zrozumiale
unaoczniający konsumentowi, który z reguły posiada elementarną znajomość rynku
finansowego, że zaciągnięcie tego rodzaju kredytu jest bardzo ryzykowne.
W świetle dyrektywy 93/13, pojęcie znaczącej nierównowagi na niekorzyść
konsumenta należy ocenić, przeprowadzając analizę przepisów krajowych
mających zastosowanie w przypadku braku porozumienia stron, aby ocenić,
czy i, w odpowiednim przypadku, w jakim zakresie postanowienia umowne stawiają
konsumenta w sytuacji gorszej niż ta przewidziana w obowiązujących przepisach
krajowych; aby ustalić, czy ta równowaga pozostaje „w sprzeczności z wymogami
dobrej wiary”, należy sprawdzić, czy przedsiębiorca traktujący konsumenta w sposób
sprawiedliwy i słuszny mógłby racjonalnie spodziewać się, iż konsument ten przyjąłby
dany warunek w drodze negocjacji indywidualnych (zob. wyrok Trybunału
Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 14 marca 2013 r., C - 415/11, Mohammed Aziz
v. Caixa d’Estalvis de Catalunya Tarragona i Monresa, uzasadnienie uchwały składu
siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17,
OSNC 2019, nr 1, poz. 2). Rażące naruszenie interesów konsumenta oznacza
nieusprawiedliwioną dysproporcję, na niekorzyść konsumenta praw i obowiązków
II CSKP 481/24
19
wynikających z umowy, skutkujące niekorzystnym ukształtowaniem jego sytuacji
ekonomicznej oraz jego nierzetelne traktowanie (zob. wyroki Sądu Najwyższego
z 3 lutego 2006 r., I CK 297/05, z 15 stycznia 2016 r., I CSK 125/15, OSNC - ZD 2017
, nr 1, poz. 9; z 27 listopada 2015 r., I CSK 945/14, z 30 września 2015 r.,
I CSK 800/14, z 29 sierpnia 2013 r. I CSK 660/12).
Konsument jest stroną słabszą w stosunku do przedsiębiorcy, zarówno pod
względem możliwości negocjacyjnych, jak i ze względu na stopień poinformowania.
Z tej przyczyny art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 przewiduje, że nieuczciwe warunki nie
będą wiążące dla konsumenta. Jest to przepis bezwzględnie wiążący, który zmierza
do zastąpienia formalnej równowagi praw i obowiązków stron, ustanowionych
w umowie, równowagą rzeczywistą, która przywraca równość stron. Sąd krajowy
zobowiązany jest do zbadania z urzędu, czy dane warunki umowne wchodzące
w zakres stosowania dyrektywy mają nieuczciwy charakter i by dokonawszy takiego
badania, zniwelował brak równowagi między konsumentem a przedsiębiorcą
(zob. wyroki Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 4 czerwca 2009 r.,
C - 243/08, Pannon GSM, motywy 31,32, z 14 czerwca 2012 r., C - 618/10, Banco
Espanol de Credit SA, v. Joaquin Calderon Camino, motywy 39, 40, 42,43, a także
wyrok z 3 marca 2020 r., C - 125/18, Gomez del Moral Guasch, motyw 62).
Z tych względów nie zasługiwały na uwzględnienie zarzuty kwestionujące
ocenę Sądu odwoławczego w zakresie klauzul ryzyka walutowego, w kontekście
przedkontraktowych obowiązków informacyjnych pozwanego Banku w stosunku do
powódki jako konsumenta.
4. Rozstrzygnięcie Sądu odwoławczego w odniesieniu do roszczenia
odsetkowego również nie narusza wskazanych w podstawach skargi kasacyjnej
przepisów prawa materialnego. Jak już wyjaśnił Trybunał Sprawiedliwości Unii
Europejskiej, w razie stwierdzenia nieważności umowy kredytowej zawartej przez
przedsiębiorcę z konsumentem, konsument jest uprawniony do domagania się od
przedsiębiorcy zwrotu świadczeń spełnionych przez konsumenta w wykonaniu tej
umowy oraz odsetek za opóźnienie od momentu upływu terminu nałożonego na
danego przedsiębiorcę do wykonania tego zobowiązania, po tym jak przedsiębiorca
ten otrzyma wezwanie do zwrotu tego świadczenia (zob. wyrok z 14 grudnia 2023 r.,
II CSKP 481/24
20
C – 28/22). Jak już wspomniano powstanie stanu wymagalności roszczenia o zwrot
świadczenia spełnionego w wykonaniu nieważnej umowy oraz stanu opóźnienia
w realizacji tego roszczenia przez zobowiązanego, nie jest uzależnione od
stanowiska konsumenta co do braku jego zgody na dalsze obowiązywanie umowy
zawierającej klauzule abuzywne (zob. powołany już wyrok Trybunału
Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 7 grudnia 2023 r., C - 140/22).
Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł na podstawie art. 39814 k.p.c.,
a o kosztach postępowania kasacyjnego zgodnie z art. 98 § 3 k.p.c.
w zw. z art. 99 k.p.c., art. 391 § 1 k.p.c. i art. 398²¹ k.p.c., przy uwzględnieniu
§ 2 pkt 7 w zw. z § 10 ust. 4 pkt. 2 i § 20 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości
z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych
(jedn. tekst: Dz. U. z 2023 poz.1935). Orzeczenie o odsetkach od zasądzonych
kosztów postępowania kasacyjnego znajduje uzasadnienie w art. 98 § 11 k.p.c.
w zw. z art. 19 ust. 1 i art. 31 ustawy z dnia 9 marca 2023 r. o zmianie ustawy -
Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 614) przy
uwzględnieniu § 2a rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 6 sierpnia
2014 r. w sprawie określenia brzmienia klauzuli wykonalności.
Władysław Pawlak
[PG]
[a.ł]
Roman Trzaskowski
Karol Weitz
