II CSKP 438/23
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
22 grudnia 2025 r.
SSN Dariusz Dończyk (przewodniczący)
SSN Monika Koba (sprawozdawca)
SSN Dariusz Zawistowski
Protokolant Anna Matczak
po rozpoznaniu na rozprawie 22 grudnia 2025 r. w Warszawie
skargi kasacyjnej K.B. i K.B.1.
od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie
z 14 kwietnia 2021 r., I ACa 626/20,
w sprawie z powództwa K.B. i K.B.1.
przeciwko Skarbowi Państwa – […]
o zapłatę,
uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi
Apelacyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania
oraz rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.
[A.T.]
Monika Koba
Dariusz Dończyk
UZASADNIENIE
Dariusz Zawistowski
II CSKP 438/23
2
Wyrokiem z 21 października 2020 r. Sąd Okręgowy w Warszawie oddalił
powództwo K.B. i K.B.1 przeciwko Skarbowi Państwa - […] o zapłatę
zadośćuczynienia z tytułu naruszenia dóbr osobistych i odstąpił od obciążania
powodów kosztami procesu.
Sąd pierwszej instancji nie poczynił w sprawie żadnych ustaleń faktycznych.
Przystępując do oceny prawnej dochodzonego przez powodów żądania stwierdził,
że należy je potraktować jako oczywiście bezzasadne.
W pierwszej kolejności wskazał, że dobra osobiste wymienione przez
powodów, które miały zostać naruszone działaniami (zaniechaniami) pozwanego,
w istocie nie mają takiego charakteru. Poczucie frustracji, braku wpływu na własne
życie, stanowią bowiem jedynie określenia dotyczące stanu psychicznego. Nie
stanowi także odrębnej kategorii dobra osobistego prawo do zachowania komfortu
życia, do uprawiania sportu i aktywności fizycznej, do czasu wolnego oraz
dysponowania tym czasem. Są to jedynie stany, które mogą być uwzględnione
w aspekcie jednego z ustalonych dóbr osobistych (zdrowia); same nie stanowią
natomiast dóbr osobistych.
Po drugie stwierdził, że w świetle art. 23 k.c., art. 24 k.c. i art. 448 k.c.
uwzględnienie powództwa o ochronę dóbr osobistych przez zasądzenie
zadośćuczynienia wymaga spełnienia przesłanek wynikających z tych przepisów.
W sprawie wymogi te nie zostały zrealizowane, powodowie wywodzą bowiem
odpowiedzialność pozwanego z samego faktu opracowania, wprowadzenia
i realizacji reformy oświatowej. Tego rodzaju działalność pozwany podjął na
podstawie ustaw i rozporządzeń wydawanych na podstawie upoważnienia
ustawowego. W ocenie Sądu Okręgowego nie jest możliwe ustalenie w sprawie
o naruszenie dóbr osobistych bezprawności działania władzy, która przeprowadza
reformę systemu oświaty poprzez kwestionowanie jej legalności i sprzeczności ze
wskazanymi przez powodów przepisami prawa, postanowieniami Konstytucji RP,
umów międzynarodowych oraz Konwencji, bez formalnego wykazania bezprawności
działania pozwanego za pomocą prejudykatu, o którym mowa w art. 4171 § 1 k.c.
Sąd Okręgowy podkreślił, że sąd powszechny nie może kwestionować
konstytucyjności przepisów ustaw. Właściwym trybem jest w tym zakresie
II CSKP 438/23
3
postępowanie przed Trybunałem Konstytucyjnym, który jest organem powołanym do
tego, aby badać konstytucyjność aktów prawnych niższych rangą od ustawy
zasadniczej, a zatem ustaw i rozporządzeń. Sąd nie wykluczył natomiast możliwości
badania, czy rozporządzenie jest zgodne z ustawą, która stanowiła podstawę jego
wydania.
Rozważając jako podstawę powództwa wskazywane przez powodów
zaniechanie legislacyjne polegające na braku wprowadzenia właściwych rozwiązań
w zakresie systemu edukacji, Sąd Okręgowy stwierdził, że sądy nie mogą
zastępować ustawodawcy i wskazywać wzorca legislacyjnego, który powinien być
wprowadzony. Mogą jedynie ograniczać się do postulatów de lege ferenda. Tak
rozumiane zaniechanie legislacyjne nie może zatem stanowić podstawy
odpowiedzialności Skarbu Państwa, chyba że powodowie przedstawiliby prejudykat
(art. 4171 § 1 k.c.).
W konsekwencji Sąd Okręgowy uznał, że bezprzedmiotowe jest
przeprowadzanie zawnioskowanych przez obie strony dowodów, w tym dowodu
z zeznań powodów. W ocenie tego Sądu nie ma znaczenia ustalanie działania
(zaniechania) pozwanego, ustalanie, czy doszło do naruszenia dóbr osobistych
powodów i jaki był jego zakres, skoro - z przytoczonych wyżej przyczyn - wykluczona
jest bezprawność działania ( zaniechania) po stronie pozwanego.
Wyrokiem z 14 kwietnia 2021 r. Sąd Apelacyjny w Warszawie oddalił apelację
powodów i nie obciążył skarżących kosztami postępowania apelacyjnego.
Sąd Apelacyjny podzielił zarzuty powodów, że Sąd Okręgowy wydał
zaskarżony wyrok nie czyniąc w sprawie żadnych ustaleń faktycznych mogących
stanowić podstawę faktyczną rozstrzygnięcia. Zaakceptował jednak stanowisko tego
Sądu, że złożone przez powodów wnioski dowodowe o przeprowadzenie dowodu
z zeznań świadków oraz zeznań powodów były nieprzydatne do rozstrzygnięcia
sprawy. W konsekwencji – w ocenie Sądu Apelacyjnego - nie zachodziła potrzeba
uzupełniania postępowania dowodowego w kierunku postulowanym przez
skarżących, a zarzut naruszenia art. 235 § 1 k.p.c. oraz art. 227 k.p.c. poprzez
bezzasadne zaniechanie przeprowadzenia w sprawie postępowania dowodowego
nie zasługiwał na uwzględnienie.
II CSKP 438/23
4
Sąd Apelacyjny w oparciu o niezaprzeczone przez pozwanego twierdzenia
powodów oraz dokumenty zgromadzone w sprawie ustalił, że małoletni powodowie
K.B. i K.B.1 urodzeni w 2004 r., w związku z reformą edukacji i przywróceniem 8
letniej szkoły podstawowej, w roku szkolnym 2017/2018 uczęszczali do VII klasy
szkoły podstawowej, a w roku szkolnym 2018/2019 byli uczniami klasy ósmej i brali
udział w rekrutacji do szkół średnich wraz z uczniami kończącymi w tym samym
czasie trzyletnie gimnazjum. Ten stan rzeczy wynikał z reformy systemu edukacji
przeprowadzonej w oparciu o przepisy ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. Prawo
oświatowe (Dz.U. z 2016 r., poz. 59 – dalej: „ustawa z dnia 14 grudnia 2016 r. Prawo
oświatowe”), ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. – Przepisy wprowadzające ustawę
Prawo oświatowe (Dz. U. z 2017 r., poz. 60) oraz Rozporządzenia Ministra Edukacji
Narodowej z 14 lutego 2017 r. w sprawie podstawy programowej (Dz.U. z 2017 r.,
poz. 59). Reforma edukacji była przedmiotem kontrowersji i zastrzeżeń zgłaszanych
przez różne środowiska i instytucje.
W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Apelacyjny podzielił stanowisko Sądu
pierwszej instancji odnośnie do braku podstaw prawnych do zasądzenia na rzecz
powodów zadośćuczynienia w związku z wprowadzonymi przez władzę publiczną
rozwiązaniami legislacyjnymi w dziedzinie edukacji.
Stwierdził, że zgodnie z art. 4171 § 1 k.c., jeżeli szkoda została wyrządzona
przez wydanie aktu normatywnego jej naprawienia można żądać po stwierdzeniu we
właściwym postępowaniu niezgodności tego aktu z Konstytucją, ratyfikowaną umową
międzynarodową lub ustawą. Powodowie nie przedstawili jednak takiego prejudykatu,
a więc orzeczenia przesądzającego o niezgodności z prawem danego działania
(zaniechania) władzy publicznej. Nie wykazali także powstania szkody, która
podlegałaby naprawieniu, ani związku przyczynowego między wydaniem aktu
normatywnego a poniesionym uszczerbkiem, pomimo że to na nich spoczywał ciężar
dowodu w tym zakresie (art. 6 k.c.).
Sąd Apelacyjny podkreślił, że proces odszkodowawczy nie może stać się
polem, na którym przeprowadza się badanie legalności aktów normatywnych. Przez
właściwy tryb należy natomiast rozumieć postępowanie określone w art. 188
Konstytucji RP, który przewiduje kompetencję Trybunału Konstytucyjnego do
II CSKP 438/23
5
orzekania o zgodności aktów normatywnych z aktami wyższego rzędu, oraz
określone w art. 3 § 2 pkt 5 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu
przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2002 r., poz. 143, ze zm.
– dalej: „p.p.s.a.”), który ustanawia kompetencję sądów administracyjnych do
wydawania takich orzeczeń w odniesieniu do aktów prawa miejscowego. Sąd, przed
którym toczy się proces o naprawienie szkody wynikłej z wydania aktu normatywnego,
nie może natomiast samodzielnie ustalać niezgodności tego aktu z prawem.
Wychodząc z tych założeń stwierdził, że wywody przedstawiciela ustawowego
powodów dotyczące naruszenia Konstytucji RP czy Konwencji o Prawach Dziecka
przyjętej przez Zgromadzenie Ogóle Narodów Zjednoczonych dnia 20 listopada
1989 r. (Dz.U. z 1991 r., Nr 120, poz. 526 – dalej: „Konwencja o prawach dziecka”)
nie mogą zastąpić prejudykatu, o którym mowa w art. 4171 k.c. Okoliczność, że
Rzeczpospolitą Polską obowiązuje Konwencja o Prawach Dziecka, nie oznacza, że
sąd powszechny jest powołany do rozliczania władzy ustawodawczej
z przestrzegania postanowień tej Konwencji.
Sąd Apelacyjny podkreślił także, że w świetle zasad odpowiedzialności
deliktowej na poszkodowanym spoczywa obowiązek udowodnienia szkody oraz
adekwatnego związku przyczynowego pomiędzy wydaniem aktu normatywnego
a poniesionym uszczerbkiem. Szkoda nie może mieć charakteru potencjalnego,
a poszkodowany musi się znajdować w kręgu podmiotów, których interesy zostały
naruszone przez sam fakt obowiązywania uregulowania niezgodnego z prawem.,
Argumentacja powodów koncentrowała się natomiast na ogólnej krytyce założeń
reformy szkolnictwa, nie zmierzała natomiast do wykazania związku pomiędzy
poszczególnymi zapisami zawartymi w kwestionowanych aktach prawnych,
a naruszeniem zasad wynikających z powoływanych przez nich przepisów
Konstytucji RP czy Konwencji o Prawach Dziecka.
Sąd Apelacyjny nie znalazł także podstaw do uwzględnienia powództwa
w oparciu o art. 4172 k.c., dotyczącego zgodnego z prawem wykonywania władzy
publicznej.
Stwierdził także, że wynikająca z art. 8 Konstytucji RP zasada jej
bezpośredniego stosowania w powiązaniu z art. 178 ust. 1 Konstytucji, z którego
II CSKP 438/23
6
wynika niezwiązanie sądu powszechnego przepisem niezgodnym z Konstytucją
i uprawnienie do odmowy zastosowania przepisów sprzecznych z Konstytucją
w rozstrzyganej przez siebie sprawie, nie oznacza, że przesłankowe stwierdzenie
przez sąd powszechny takiej niezgodności daje podstawy do zasądzenia
zadośćuczynienia.
Wyjaśnił, że możliwość przyznania zadośćuczynienia z tytułu szkody
niemajątkowej (krzywdy) w sytuacji naruszenia dóbr osobistych (art. 23 k.c.
i art. 24 k.c.) przewiduje art. 448 k.c. Do przesłanek odpowiedzialności za naruszenie
dóbr osobistych należy istnienie określonego dobra osobistego, jego naruszenie,
związek pomiędzy działaniem i naruszeniem oraz bezprawność. W tym kontekście
za zbyt daleko idące uznał stanowisko Sądu Okręgowego, że co do zasady
wykluczone jest badanie bezprawności działań władzy publicznej pod kątem
naruszenia dóbr osobistych jednostki. Zdaniem Sądu Apelacyjnego wymaga to
każdorazowo rozważenia wszystkich wymienionych wyżej przesłanek ochrony.
Stwierdził, że tylko niektóre ze wskazywanych przez powodów wartości
i stanów należy zakwalifikować jako dobra osobiste (np. zdrowie fizyczne
i psychiczne). Z kolei prawo do życia w nieskażonym środowisku może być
traktowane jedynie jako emanacja dobra osobistego w postaci zdrowia, wolności czy
prywatności. W orzecznictwie sądowym przyjęto także możliwość domagania się
ochrony prawa do życia rodzinnego, które może być traktowane jako dobro osobiste,
chociaż poglądy na ten temat nadal budzą kontrowersje. Wśród wymienionych przez
powodów wartości i pożądanych stanów związanych z samopoczuciem człowieka
w ocenie Sądu Apelacyjnego jedynie zdrowie może być uznane za dobro osobiste
podlegające ochronie. Część z wymienionych w pozwie wartości w istocie odnosi się
właśnie do zdrowia powodów. Z kolei wskazywane przez powodów poczucie
frustracji, braku wpływu na własne życie, naruszenie prawa do czasu wolnego, do
uprawiania sportu, nie stanowiły dóbr osobistych podlegających ochronie.
W ocenie Sądu Apelacyjnego roszczenie o zadośćuczynienie oparte było
o twierdzenia powodów dotyczące w przeważającej mierze hipotetycznych naruszeń.
Podstawą odpowiedzialności za naruszenie dóbr osobistych jest natomiast
popełnienie czynu niedozwolonego godzącego w określone dobra osobiste podmiotu
II CSKP 438/23
7
domagającego się ochrony, co zakłada istnienie związku pomiędzy określonym
zachowaniem a naruszeniem tego dobra. W ocenie Sądu Apelacyjnego naruszenie
dóbr osobistych powodów na skutek wprowadzenia reformy edukacji pozostaje
w sferze teoretycznych rozważań. W tym kontekście stanowi próbę generalnego
rozprawienia się z założeniami reformy i funkcjonowania systemu oświaty
w ogólności, także w aspekcie realizowanej przez młodzież podstawy programowej,
bez szczegółowego odniesienia do indywidualnej sytuacji w jakiej znaleźli się
powodowie. Na tym tle wskazywali oni między innymi na konieczność noszenia
ciężkich plecaków, wymaganiu od uczniów wiedzy na pamięć, pisania dużej ilości
sprawdzianów, wiążące się z tym przepracowanie, a w związku z kumulacją
roczników obniżenie szans edukacyjnych. Powodowie na żadnym etapie
postępowania nie wyjaśnili jednak jak zakończył się w ich przypadku proces rekrutacji
oraz jaki związek z jego efektami miały kwestionowane rozwiązania w zakresie
systemu edukacji. Poza ogólnymi stwierdzeniami zabrakło także wyjaśnienia jak
wpłynęło to na zdrowie powodów i ich życie rodzinne. Powodowie nie wskazywali
także, czy przed reformą ich sytuacja kształtowała się lepiej i ewentualnie w jakim
zakresie zmniejszyły się ich szanse edukacyjne.
Niezależnie od powyższego Sąd Apelacyjny stanął na stanowisku, że nie
można uznać, by którakolwiek z wymienionych przez powodów okoliczności dawała
podstawy do przyjęcia, że kontestowany przez nich model edukacji godził w ich dobra
osobiste. Powodowie nie podjęli bowiem próby wykazania by doszło do naruszenia
ich dóbr osobistych na skutek wprowadzenia określonych zapisów ustaw czy
rozporządzenia. W przeważającej mierze chodziło o hipotetyczne naruszenia,
a rozważania dotyczyły sfery teoretycznej. Własne przemyślenia przedstawiciela
ustawowego powodów na temat mankamentów systemu edukacji, nie stanowiły
wystarczającej przesłanki dla uznania, że doszło do naruszenia dóbr osobistych
powodów.
Sąd Apelacyjny podkreślił, że przesłanką żądania ochrony dóbr osobistych
jest bezprawność naruszenia, zaś ciężar udowodnienia okoliczności faktycznych
wyłączających bezprawność spoczywa na tym, kto dopuścił się tego naruszenia.
W okolicznościach sprawy z uwagi na zakreśloną przez powodów podstawę
faktyczną sporu podzielił stanowisko Sądu Okręgowego odnośnie do braku
II CSKP 438/23
8
bezprawności po stronie pozwanego, o czym przesądzało działanie w granicach
obowiązującego porządku prawnego, tj. zgodnie z przysługującymi kompetencjami
przysługującymi legislatorowi w procesie stanowienia prawa. Przyjmując zarazem,
że wzorzec działania zgodnego z prawem wyznaczają przepisy Konstytucji RP czy
Konwencji o Prawach Dziecka to do uzyskania ochrony należałoby wykazać
naruszenie tego wzorca przez wprowadzenie określonych, sprzecznych z nim
zapisów ustawowych. Argumentacja powodów nie odnosiła się jednak do tego
aspektu. W pozostałym zaś zakresie, nie można stwierdzić istnienia jakiegokolwiek
wzorca, który miałby określać właściwy model edukacji, którego naruszenie mogłoby
być uznane za bezprawne. Sąd Apelacyjny zaznaczył, że prawo do edukacji, a zatem
dostęp do niej, nie jest dobrem osobistym, lecz prawem podstawowym
zagwarantowanym w Konstytucji, a powodowie z prawa tego korzystają. Całokształt
działań pozwanego związanych z wprowadzeniem reformy edukacji nie może być
zatem uznany za delikt godzący w dobra osobiste powodów i rozpatrywany
w kategoriach czynu niedozwolonego, rodzącego odpowiedzialność z tego tytułu.
W skardze kasacyjnej powodowie zaskarżyli wyrok Sądu Apelacyjnego
w całości, wnosząc o jego uchylenie i przekazanie sprawy temu Sądowi do
ponownego rozpoznania oraz rozstrzygnięcia o kosztach postępowania
kasacyjnego, z uwzględnieniem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej
powodom z urzędu w postępowaniu kasacyjnym.
Zaskarżonemu wyrokowi zarzucili:
1. naruszenie prawa materialnego:
1. art. 23 w zw. z art. 24 k.c. przez ich błędną wykładnię lub niewłaściwe
zastosowanie poprzez uznanie, że nie jest możliwe ustalenie, iż doszło do
naruszenia dóbr osobistych powodów w postaci prawa do ochrony zdrowia
psychicznego, pozbawienia prawa do życia rodzinnego, w tym prawa do
utrzymania osobistych kontaktów z poszczególnymi członkami rodziny,
pozbawienia prawa do czasu wolnego, oraz prawa do decydowania o życiu
prywatnym, w tym prawa do swobodnego wyboru dalszego kierunku edukacji,
prawa do decydowania o sposobie i miejscu życia, a w konsekwencji
spowodowania u powodów krzywdy, bólu i cierpienia podczas gdy
II CSKP 438/23
9
wprowadzona w 2017 r. reforma edukacji w sposób oczywisty spowodowała
naruszenie szeregu dóbr osobistych, a w rezultacie wyrządziła powodom
krzywdę i cierpienie wywołując nieodwracalne skutki osobiste w ich życiu
w postaci ograniczenia możliwości swobodnego wyboru szkoły średniej na
skutek nie zapewnienia dostatecznej ilości wolnych miejsc w szkołach co
nastąpiło wyłącznie na skutek wprowadzonej reformy edukacji, ponieważ
w 2018 r. nabór uczniów do szkół średnich obejmował jednocześnie uczniów
z okresu dwóch lat szkolnych tj. po ukończeniu 3 klasy gimnazjum oraz 8 klasy
szkoły podstawowej;
2. art. 4171 § 1 w zw. z art. 448 k.c. poprzez ich błędną wykładnię polegającą na
nieprawidłowym zastosowaniu do stanu faktycznego wskazanego w pozwie
wyrażającym się w bezkrytycznym uznaniu, że nie zostało wykazane
naruszenie dóbr osobistych powodów podczas gdy rzetelna obiektywna
i wyważona analiza całokształtu materiału dowodowego prowadzi do
przeciwnych wniosków;
3. art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, a także art. 47 zdanie pierwsze i drugie Karty
Praw Podstawowych Unii Europejskiej (dalej: jako „KPP”) oraz art. 6 ust. 1
zdanie pierwsze Europejskiej Konwencji Praw Człowieka (dalej: jako „EKPC”)
poprzez pozbawienie powodów prawa do sprawiedliwego rozpatrzenia
sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny, bezstronny
i niezawisły sąd, czyli prawa do sądu;
4. art. 70 ust. 1 i 4 Konstytucji RP poprzez przeprowadzenie wykładni art. 24 § 1
w zw. z art. 4171 § 1 k.c. zamykającej powodom drogę sądową dochodzenia
naruszonych praw i wolności, podczas gdy każdy ma prawo do nauki do 18
roku życia, które określa ustawa, natomiast władza publiczna jest
zobowiązana zapewnić powszechny i równy dostęp do wykształcenia, co nie
miało miejsca ponieważ w 2018 r. nabór uczniów do szkół średnich obejmował
jednocześnie uczniów z okresu dwóch lat szkolnych tj. po ukończeniu 3 klasy
gimnazjum oraz 8 klasy szkoły podstawowej, co istotnie ograniczyło powodom
wybór dalszego kierunku kształcenia, ponieważ ilość wolnych miejsc
II CSKP 438/23
10
w szkołach średnich nie została odpowiednio zwiększona proporcjonalnie do
liczby uczniów z okresu dwóch lat;
5. naruszenie przepisów postępowania:
1. art. 380 k.p.c. poprzez jego niezastosowanie i zaniechanie rozpoznania
wniosków dowodowych powodów pomimo, że zostały zgłoszone
w apelacji i miały istotny wpływ na rozstrzygnięcie sprawy, co skutkowało
przedwczesnym oddaleniem apelacji;
2. art. 2352 § 1 pkt 3 k.p.c. oraz art. 227 k.p.c. poprzez bezzasadne zaniechanie
przeprowadzenia w sprawie jakiegokolwiek postępowania dowodowego oraz
bezzasadne przyjęcie, że dowód z przesłuchania powodów jest nieprzydatny
do prawidłowego ustalenia stanu faktycznego stanowiącego podstawę
rozstrzygnięcia, a w konsekwencji zupełny brak ustalenia jakichkolwiek faktów
istotnych dla tej sprawy, co doprowadziło do przedwczesnego uznania przez
Sądy obydwu instancji, że powództwo jest bezzasadne;
3. art. 382 w zw. z art. 3271 § 1 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. poprzez nierozpoznanie
przez Sąd drugiej instancji wniosków zgłoszonych w apelacji o uzupełnienie
materiału dowodowego, w tym w postaci przesłuchania powodów, co
skutkowało brakiem oceny tego materiału dowodowego i doprowadziło do
błędnego przyjęcia, że powód nie wykazał zasadności wytoczonego
powództwa, a ponadto Sąd drugiej instancji sporządził uzasadnienie wyroku
bez wskazania podstawy faktycznej rozstrzygnięcia, zaniechał wskazania
faktów, które uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, i
przyczyn, dla których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy
dowodowej oraz nie wyjaśnił podstawy prawnej wyroku z przytoczeniem
przepisów prawa, skupiając się wyłącznie na tym, że powodowie nie
przedstawili prejudykatu stwierdzającego niezgodność ustawy
wprowadzającej reformę edukacji z Konstytucją, co winno skutkować
uchyleniem zaskarżonego wyroku oraz przekazaniem sprawy do ponownego
rozpoznania.
Pozwany w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniósł o jej oddalenie
i zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego.
II CSKP 438/23
11
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie.
Sądy obu instancji uznały za bezcelowe badanie, czy w sprawie doszło do
naruszenia dóbr osobistych powodów przyjmując, że zaistniały okoliczności
wyłączające bezprawność w postaci działania przez pozwanego w ramach porządku
prawnego. Z tej przyczyny Sąd Okręgowy w ogóle nie poczynił w sprawie żadnych
ustaleń faktycznych, a Sąd Apelacyjny poczynił je jedynie we fragmentarycznym
- w stosunku do zakresu żądania powodów - zakresie. Jednocześnie Sądy meriti
odmówiły przeprowadzenia w sprawie jakiegokolwiek postępowania dowodowego,
w tym także dowodu z zeznań powodów. Stanowisko to nie zasługuje na podzielenie.
Powodowie wiązali szkodę – w zakresie kwestionowanym w postępowaniu
kasacyjnym – z deliktem legislacyjnym związanym z wprowadzeniem w 2017 r.
reformy edukacji i ograniczenia im możliwości swobodnego wyboru szkoły średniej
na skutek nie zapewnienia dostatecznej ilości miejsc z uwagi na to, że nabór uczniów
do szkół średnich w 2018 r. obejmował uczniów z dwóch lat szkolnych ( III klasa
gimnazjum i VIII klasa szkoły podstawowej). Sąd Apelacyjny wykluczył w istocie
badanie, czy do deliktu legislacyjnego w rozumieniu art. 4171 § 1 k.c. doszło, z uwagi
na nie przedstawienie przez powodów prejudykatu w postaci orzeczenia Trybunału
Konstytucyjnego, który przesądzałby niezgodność z prawem zakwestionowanej
regulacji prawnej z Konstytucją, ratyfikowaną umową międzynarodową lub ustawą.
Prawidłowo Sąd Apelacyjny przyjął, że w razie istnienia normy prawnej
upoważniającej do naruszenia dobra osobistego tak dokonane wkroczenie w dobro
nie może być uznane za bezprawne jeżeli zostało ono dokonane w granicach
oznaczonych porządkiem prawnym (zob. m.in. wyrok Sądu Najwyższego
z 7 listopada 2000 r., I CKN 1149/98, niepubl.). Dzięki wyłączeniu bezprawności
realizowane jest założenie o wewnętrznej harmonii systemu prawa, który przewiduje
określone procedury lub nadaje określonym podmiotom kompetencje.
Artykuł 24 § 1 zdanie pierwsze k.c. wprowadza domniemanie bezprawności
naruszenia dóbr osobistych, wzmacniając tym samym pozycję osoby dochodzącej
ochrony; ciężar wykazania legalności postępowania spoczywa zatem co do zasady
na pozwanym. W przypadku jednak odpowiedzialności opartej na art.4171 § 1 k.c.
II CSKP 438/23
12
(delikt legislacyjny) kwestia niezgodności z prawem działania lub zaniechania
w zakresie tego przejawu władzy publicznej jest wyjęta z zakresu kognicji sądu,
a poszkodowany jest zobligowany dostarczyć prejudykat stwierdzający niezgodność
z prawem działania lub zaniechania pozwanego.
Akcentowany przez Sąd Apelacyjny obowiązek dostarczenia prejudykatu,
którego brak był przyczyną uchylenia się od oceny istoty zgłoszonego żądania
- jest jednak w obecnej sytuacji wątpliwy. Wynika to z narastającego kryzysu
konstytucyjnego, zagrażającego zdolności Trybunału Konstytucyjnego do realizacji
swych funkcji ustrojowych, co może przemawiać na rzecz rozproszonej kontroli
sądowej konstytucyjności ustaw, umożliwiającej odmowę zastosowania
niekonstytucyjnej normy ustawowej w konkretnej sprawie, czego Sąd Apelacyjny nie
rozważał.
W orzecznictwie Sądu Najwyższego od dawna jest reprezentowany pogląd
dopuszczający tzw. rozproszoną kontrolę sądową konstytucyjności ustaw,
zakładającą kompetencje sądów powszechnych i Sądu Najwyższego do oceny
zgodności normy ustawowej z Konstytucją i odmowy jej zastosowania. Orzekanie
o zgodności ustaw z Konstytucją (art. 188 pkt 1 Konstytucji RP), co należy do
wyłącznej kompetencji Trybunału Konstytucyjnego nie może być bowiem
identyfikowane z oceną konstytucyjności przepisu mającego zastosowanie
w konkretnej sprawie rozpoznawanej przez sąd. Uznanie, że sądy powszechne nie
są uprawnione do badania zgodności ustaw z Konstytucją jest sprzeczne z art. 8
ust. 2 ustawy zasadniczej, który zobowiązuje do bezpośredniego stosowania jej
przepisów, co niewątpliwie dotyczy sądowego stosowania prawa, zwłaszcza gdy
niezgodność przepisu ustawy z Konstytucją ma charakter oczywisty
(zob. m.in. uchwała Sądu Najwyższego z 4 lipca 2001 r., III ZP 12/01, OSNP 2002,
nr 2, poz. 34 oraz wyroki Sądu Najwyższego z 7 kwietnia 1998 r., I PKN 90/98,
OSNCP 2000, nr 1, poz. 6; z 17 grudnia 1999 r., II UKN 270/99, niepubl.;
z 19 kwietnia 2000 r., II CKN 272/00, niepubl.; z 26 września 2000 r., III CKN 1089/00,
OSNC 2001, nr 3, poz. 37; z 29 sierpnia 2001 r., III RN 189/00, OSNP 2002, nr 6,
poz. 130; z 25 lipca 2003 r., V CK 47/02, niepubl., z 8 sierpnia 2017 r., I UK 325/16,
niepubl. i z 11 grudnia 2019 r., V CSK 420/18, niepubl., a także postanowienie Sądu
Najwyższego z 26 maja 1998 r., III SW 1/98, OSNP 1998, nr 17, poz. 528).
II CSKP 438/23
13
Ocenę przemawiającą za dopuszczalnością rozproszonej kontroli sądowej
konstytucyjności ustaw przeprowadzaną na potrzeby rozstrzygnięcia konkretnej
sprawy w obecnej sytuacji wzmacnia dostrzegany brak zdolności Trybunału
Konstytucyjnego do realizowania swoich funkcji oraz szereg nieprawidłowości w jego
funkcjonowaniu naruszających prawo do sądu. Z tych przyczyn w wyroku
z 18 grudnia 2025 r., Komisja Europejska przeciwko Rzeczpospolitej Polskiej
Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej (Wielka Izba) w sprawie C-448/23
stwierdził – z przyczyn szczegółowo wyjaśnionych w motywach tego rozstrzygnięcia
- że Trybunał Konstytucyjny nie spełnia wymogów niezawisłego i bezstronnego sądu
ustanowionego uprzednio na mocy ustawy w wyniku nieprawidłowości
w procedurach powołania trzech sędziów tego Trybunału w grudniu 2015 r. oraz
w procedurze powołania jego Prezesa w grudniu 2016 r., a Rzeczpospolita Polska
w związku z takim stanem rzeczy uchybiła swoim zobowiązaniom ciążącym na niej
na mocy art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE, by Trybunał Konstytucyjny spełniał
gwarancje niezawisłego i bezstronnego sądu ustanowionego uprzednio na mocy
ustawy.
Z kolei w wyroku z 7 maja 2021 r., skarga nr 4907/18, Xero Flor przeciwko
Rzeczpospolitej Polskiej, Europejski Trybunał Praw Człowieka (dalej: „ETPC”)
stwierdził naruszenie art. 6 Europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka
i podstawowych wolności podpisanej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r. wobec
tego, że powołanie jednego z sędziów zasiadających w składzie orzekającym
Trybunału Konstytucyjnego, który rozpoznawał skargę konstytucyjną skarżącej było
dotknięte poważnymi nieprawidłowościami, dotyczącymi samej istoty prawa do „sądu
ustanowionego ustawą”, a także zasadę państwa prawa z uwagi na naruszenie przez
Sejm VIII Kadencji i Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej podstawowej zasady
krajowej mającej zastosowanie do wyboru sędziów Trybunału Konstytucyjnego.
Dodatkowo według stanu na datę orzekania przez Sąd Najwyższy szereg
zwolnionych stanowisk sędziowskich w Trybunale Konstytucyjnym nie jest
obsadzonych, w skład Trybunału nadal wchodzi dwóch sędziów, których status
z przyczyn szczegółowo wyjaśnionych w wyżej przywołanym wyroku ETPC
z 7 maja 2021 r. jest kwestionowany, a wyroki Trybunału nie są publikowane, co nie
może nie zostać uwzględnione w procesie cywilnym, w którym żądanie pozwu jest
II CSKP 438/23
14
związane z obowiązkiem uzyskania prejudykatu.
W konsekwencji podzielić należy zaprezentowany w nowszym orzecznictwie
Sądu Najwyższego pogląd, że jeżeli nie jest możliwe uzyskanie kontroli
konstytucyjnej przez przewidziany do tego organ (Trybunał Konstytucyjny)
z jednoczesnym zapewnieniem stronie rozpoznania sprawy w rozsądnym terminie,
to do sądu powszechnego rozpoznającego sprawę należy zapewnienie stronie
właściwej kontroli konstytucyjnej i dokonanie oceny zgodności z Konstytucją
wskazanych przepisów ustawy (zob. m.in. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu
Najwyższego – zasada prawna - z 26 kwietnia 2023 r., III PZP 6/22, OSNCP 2023,
nr 10, poz. 104; uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego
z 16 września 2020 r., III UZP 1/20 oraz wyroki Sądu Najwyższego
z 9 czerwca 2022 r., III USKP 145/21, OSNP 2002, nr 11, poz. 113
i z 22 maja 2024 r., III USKP 9/23, niepubl.).
Ponadto wobec odmowy przeprowadzenia dowodu z zeznań powodów nie
jest jasne, czy upatrywali naruszenia ich praw jedynie przez delikt legislacyjny, czy
także przez sposób wykonywania prawa. W zakresie w jakim powodowie odwoływali
się do czynności faktycznych, Skarb Państwa – inaczej, niż w przypadku
odpowiedzialności odszkodowawczej opartej na art. 4171 k.c. - odpowiada natomiast
w sferze imperium bez potrzeby dostarczenia prejudykatu, a dochodzący ochrony
może powoływać się na domniemanie bezprawności ( art. 24 § 1 w zw. z art. 23 k.c.),
co oznacza że ciężar dowodu w tym zakresie spoczywa na pozwanym, a sąd ma
obowiązek przeprowadzenia oceny, czy działanie Skarbu Państwa zostało podjęte
na podstawie przepisu prawa i z zachowaniem proporcjonalności zastosowanych
środków (zob. m.in. wyrok Sądu Najwyższego z 17 września 2014 r., I CSK 439/13,
OSNC 2015, nr 7-8, poz. 93).
Wychodząc z tych założeń, nie można odmówić częściowo słuszności
zarzutom skargi zgłoszonym w ramach drugiej podstawy kasacyjnej. Sąd Apelacyjny
nie poczynił bowiem w sprawie w zasadzie żadnych ustaleń faktycznych
pozwalających na prawidłowe zastosowanie prawa materialnego, co było rezultatem
nie przeprowadzenia w sprawie postępowania dowodowego. Sąd Apelacyjny
z jednej strony trafnie bowiem dostrzegł, że Sąd Okręgowy wydał rozstrzygnięcie nie
II CSKP 438/23
15
oparte na żadnej podstawie faktycznej, z drugiej jednak strony wadliwość tę powielił.
Poczynione na etapie postępowania apelacyjnego ustalenia faktyczne są bowiem
fragmentaryczne i nie pozwalają na prawidłowe zastosowanie prawa materialnego.
Zarzut naruszenia art. 3271 § 1 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. jest jednak
bezzasadny. W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się bowiem
konsekwentnie, że naruszenie art. 3271 k.p.c. (poprzednio art. 328 § 2 k.p.c.),
a także art. 387 § 21 k.p.c. może być zarzucane w skardze kasacyjnej tylko wyjątkowo,
gdy wady uzasadnienia uniemożliwiają dokonanie kontroli kasacyjnej z uwagi na jego
sporządzenie w sposób nie pozwalający na zorientowanie się w przyczynach natury
faktycznej i prawnej, które legły u podstaw rozstrzygnięcia (zob. m.in. wyroki Sądu
Najwyższego z 11 maja 2000 r., I CKN 272/00, niepubl.; z 14 listopada 2000 r.
CKN 1211/00, niepubl. oraz postanowienie Sądu Najwyższego z 22 maja 2013 r.,
III CSK 293/12, OSNC 2012, nr 12, poz. 148).
Sytuacja taka w rozpoznawanej sprawie nie wystąpiła. Sąd Apelacyjny
przytoczył bowiem podstawę faktyczną i prawną swojego rozstrzygnięcia oraz
wyłuszczył swoją koncepcję rozstrzygnięcia sprawy. Sąd ten wyszedł jak się wydaje
z założenia, że wystąpiła okoliczność wyłączająca bezprawność, za niecelowe uznał
zatem badanie, czy zarzucane pozwanemu działanie godziło w dobra osobiste
powodów, skoro nie dostarczyli oni prejudykatu. Okoliczność, że koncepcja ta
spowodowała nie przeprowadzenie dowodu z zeznań powodów, może i jest
kwestionowane w ramach zarzutu naruszenia art. 380 k.p.c. oraz art. 2352 § 1 pkt 3
k.p.c., art. 227 k.p.c., a także art. 382 k.p.c., nie dowodzi natomiast naruszenia
art. 387 § 21 k.p.c.
Zasadnie natomiast zarzucili skarżący, że odmowa przeprowadzenia
w sprawie dowodu zeznań powodów, nie może być uznana za uzasadnioną.
Pominięcie dowodu zgodnie z art. 2352 § 1 pkt 2 k.p.c. może mieć miejsce jedynie
wówczas, gdy okoliczności faktyczne zostały wyjaśnione zgodnie z twierdzeniami
strony wnioskującej o przeprowadzenie określonego dowodu (zob. m.in. wyroki Sądu
Najwyższego z 26 września 1966 r., II CR 314/66, OSNCP 1967, nr 2, poz.39;
z 3 kwietnia 2001r, I CKN 373/00, niepubl; z 17 kwietnia 2008 r., I CSK 543/07,
niepubl.; i z 27 czerwca 2014 r., I CSK 497/13, niepubl.). Z kolei, odmowa
przeprowadzenia dowodu, mimo niewyjaśnienia spornych okoliczności, może
II CSKP 438/23
16
nastąpić zgodnie z art. 2352 § 1 pkt 2 i 3 k.p.c. w przypadku, gdy teza dowodowa jest
nieistotna dla rozstrzygnięcia lub proponowany środek dowodowy jest nieprzydatny
do jej udowodnienia ( zob. m.in. wyrok Sądu Najwyższego z 30 maja 2007 r.,
IV CSK 41/07, niepubl.).
Taka sytuacja nie miała w sprawie miejsca, co jest równoznaczne
z pozbawieniem skarżących możliwości udowodnienia ich twierdzeń. Sąd Apelacyjny
przyjął bowiem, że powodowie nie odnieśli zarzutów zgłoszonych w pozwie do swojej
indywidualnej sytuacji i na żadnym etapie postępowania nie wyjaśnili jak zakończył
się w ich przypadku proces rekrutacji oraz jaki związek z jego efektami miały
kwestionowane rozwiązania w zakresie systemu edukacji. Podkreślił, że poza
ogólnymi stwierdzeniami zabrakło wyjaśnienia jak wpłynęło to na zdrowie powodów
i ich życie rodzinne. Wskazał, że powodowie nie wyjaśnili także, czy przed reformą
ich sytuacja kształtowała się lepiej i ewentualnie w jakim zakresie zmniejszyły się ich
szanse edukacyjne. Nie wykazali także powstania szkody, która podlegałaby
naprawieniu, ani związku przyczynowego między wydaniem aktu normatywnego
a poniesionym uszczerbkiem, pomimo że to na nich spoczywał ciężar dowodu w tym
zakresie.
Sąd Apelacyjny trafnie przyjął, że działanie stanowiące źródło naruszenia dóbr
osobistych musi dotyczyć indywidualnego interesu osoby pokrzywdzonej, co powód
jest zobligowany wykazać. Jeżeli działanie nie jest wymierzone przeciwko konkretnej
osobie, nie dochodzi do naruszenia jej dóbr osobistych (zob. m.in. wyroki Sądu
Najwyższego z 20 września 2013 r., II CSK 1/13, OSNC-ZD 2014, nr D, poz. 69
i z 21 września 2006 r., I CSK 118/06, OSNC 2007, nr 5, poz. 77). Nie budzi również
wątpliwości, że nie wszystkie negatywne odziaływania bezprawnego legislacyjnie
aktu normatywnego podlegać mogą indemnizacji, lecz jedynie te, które stały się
udziałem podmiotów należących do kręgu osób objętych zastosowaniem danej
normy prawnej.
Niekonsekwentne jest jednak zarzucanie powodom, że ich powództwo nie
zostało wykazane, a zarzuty mające stanowić podstawę naruszenia ich dóbr
osobistych nie odniesione do ich indywidualnej sytuacji, skoro nie przeprowadzono
nawet dowodu z ich zeznań. W systemie apelacji pełnej Sąd drugiej instancji nie
II CSKP 438/23
17
może pominąć środka dowodowego bezzasadnie oddalonego przez sąd pierwszej
instancji w sytuacji, gdy strona zgłosiła stosowny zarzut w apelacji, a wnioskowany
dowód – tak jak w rozpoznawanym przypadku - miał istotne znaczenie dla
rozstrzygnięcia sprawy (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego z 26 maja 1999 r.,
III CKN 254/98, niepubl; z 14 stycznia 2014 r., II UK 211/13, niepubl;
i z 27 czerwca 2014 r., I CSK 497/13, M.Pr. Bank. 2015, nr 11, str. 36-40).
Powodowie w apelacji zakwestionowali oddalenie wszystkich zgłoszonych
przez nich wniosków dowodowych (k. 215 verte, k. 218-219), domagając się
przeprowadzenia tych dowodów w postępowaniu apelacyjnym. Nie można wykluczyć,
że odmowa przeprowadzenia dowodu z zeznań powodów mogła mieć wpływ na
wynik sprawy, skoro dowód ten może być pomocny do stwierdzenia, czy doszło do
naruszenia dóbr osobistych powodów, czy też powodowie powołują się jedynie na
potencjalne naruszenia, a także wyjaśnienia zakresu koniecznego do
przeprowadzenia postępowania dowodowego. Przeprowadzenie dowodu z zeznań
powodów pozwoli także na identyfikację konkretnej normy prawnej ( ustawa,
rozporządzenie, zarządzenie), która miała wywołać skutek w postaci naruszenia
praw powodów czy też czynności faktycznych podjętych w stosunku do powodów na
podstawie tej normy.
Można wyciągać negatywne konsekwencje wobec podmiotu, który nie
sprostał ciężarowi dowodzenia ( art. 6 k.c.), ale nie w sytuacji, gdy jednocześnie
– jak w sprawie, w której wywiedziono skargę - sąd oddalił wniosek dowodowy
zmierzający do udowodnienia faktów mających przemawiać za uwzględnienia
powództwa. Przytoczone uchybienie przesądza o wadliwości stanowiska Sądu
Apelacyjnego i uzasadnia podstawę skargi kasacyjnej z art. 380 k.p.c., art. 2352 § 1
pkt 3 k.p.c. w zw. z art. art. 227 k.p.c.
Brak ustaleń faktycznych będących efektem nie przeprowadzenia
postępowania dowodowego uniemożliwia zatem wiążące wypowiedzenie się
w kwestii prawidłowości wykładni oraz zastosowania przez Sąd Apelacyjny prawa
materialnego i przesądzenie czy trafnie Sąd ten przyjął, że nie doszło w istocie do
naruszenia dóbr osobistych powodów, a jeżeli miało to miejsce to brak było
bezprawności po stronie pozwanego. Kwestie te będą dopiero przedmiotem ustaleń
II CSKP 438/23
18
i ocen Sądu Apelacyjnego przy ponownym rozpoznaniu sprawy.
Sytuacja taka zgodnie z utrwalonym poglądem, będąc określonym stanem
procesowym, nie musi mieć charakteru stawianego w skardze kasacyjnej zarzutu
i może wynikać także z własnej oceny sądu kasacyjnego, co do możliwości
merytorycznego rozpoznania skargi kasacyjnej (zob. m.in. niepublikowane
orzeczenia Sądu Najwyższego z 18 września 1997r., I CKN 229/97; z 26 maja
1998 r., III CRN 516/97; z 2 grudnia 1999 r., I CKN 954/98; z 13 czerwca 2000 r.,
V CKN 69/00; z 28 lutego 2002 r., III CKN 547/00; z 20 lutego 2003 r., I CKN 65/01
oraz z 9 stycznia 2015 r., V CSK 133/14). Nie jest bowiem możliwe prawidłowe
zastosowanie prawa materialnego bez zgodnego z prawem procesowym ustalenia
podstawy faktycznej rozstrzygnięcia (zob. m. in. wyroki Sądu Najwyższego
z 7 maja 2002 r., I CKN 105/00, niepubl.; z 11 kwietnia 2006 r., I PK 164/05, M.P.Pr.
2006/10/541; z 26 lipca 2007 r., V CSK 115/07, M.Prawn. 2007/17/930;
i z 11 stycznia 2008 r., V CSK 240/07, niepubl.).
Zgodnie z art. 39813 § 2 k.p.c. w postępowaniu kasacyjnym Sąd Najwyższy
jest bowiem związany ustaleniami faktycznymi stanowiącymi podstawę
zaskarżonego orzeczenia. Związanie to oznacza, że ocena zarzutów naruszenia
prawa materialnego, podniesionych w skardze kasacyjnej, może odbywać się
wyłącznie w odniesieniu do dokonanych przez sąd drugiej instancji ustaleń
faktycznych, stanowiących podstawę zaskarżonego orzeczenia, których Sąd
Najwyższy - w ramach kontroli kasacyjnej – nie może uzupełnić nowymi
okolicznościami, nieustalonymi przez Sąd drugiej instancji (zob. m.in. wyroki Sądu
Najwyższego z 29 lipca 1999 r., II UKN 56/99, OSNAPiUS 2000, nr 22, poz. 829;
z 24 lipca 2006 r., I PK 299/05, OSNCP 2007r., nr 15-16, poz. 214;
i z 17 czerwca 2009 r., IV CSK 48/09, niepubl.).
Z przytoczonych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c.
orzekł jak w sentencji, a o kosztach postępowania kasacyjnego na podstawie
art. 108 § 2 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. i w zw. z art. 39821 k.p.c. Rzeczą Sądu
Apelacyjnego będzie także orzeczenie o kosztach nieopłaconej pomocy prawnej
udzielonej powodom z urzędu w postępowaniu kasacyjnym.
Monika Koba
Dariusz Dończyk
Dariusz Zawistowski
II CSKP 438/23
19
[A.T.]
[r.g.]
