II CSKP 355/25
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
15 maja 2025 r.
SSN Agnieszka Jurkowska-Chocyk (przewodniczący)
SSN Maciej Kowalski
SSN Mariusz Załucki (sprawozdawca)
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 15 maja 2025 r. w Warszawie
skargi kasacyjnej syndyka masy upadłości Bank spółki akcyjnej
w upadłości w W.
od wyroku Sądu Apelacyjnego w Szczecinie
z 19 listopada 2021 r., I ACa 193/21,
w sprawie z powództwa A. G. i A. G.1
przeciwko syndykowi masy upadłości Bank spółki akcyjnej w upadłości w W.
o ustalenie,
1. oddala skargę kasacyjną;
2. zasądza od pozwanego na rzecz każdego z powodów kwoty
po 2 700 (dwa tysiące siedemset) złotych zwrotu kosztów
postępowania kasacyjnego.
Maciej Kowalski Agnieszka Jurkowska-Chocyk Mariusz Załucki
UZASADNIENIE
II CSKP 355/25
2
Powodowie A. G. oraz A. G.1 wnieśli o stwierdzenie nieważności umowy
kredytu hipotecznego zawartej z pozwanym Bankiem S.A. Jako roszczenie
ewentualne powodowie sformułowali kumulatywnie żądanie zapłaty kwot: 15.255,01
zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie, 46.261,33 franków szwajcarskich
wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie oraz o uznanie postanowień umowy: §
9 ust. 2 o treści: „W dniu wypłaty kredytu lub każdej transzy kredytu kwota
wypłaconych środków będzie przeliczana do CHF według kursu kupna walut
określonego w Tabeli Kursów obowiązującego w dniu uruchomienia środków” i § 10
ust. 3 o treści: „Wysokość zobowiązania będzie ustalana, jako równowartość
wymagalnej spłaty wyrażonej w CHF - po jej przeliczeniu według kursu kupna
sprzedaży walut określonego w „Bankowej tabeli kursów walut dla kredytów
dewizowych oraz indeksowanych kursem walut obcych do CHF obowiązującego w
dniu spłaty” za nieobowiązujące ich jako konsumentów.
Wyrokiem z 3 lutego 2021 roku Sąd Okręgowy w Szczecinie orzekł zgodnie
z roszczeniem głównym.
Sąd orzekł na podstawie następujących ustaleń: 14 lutego 2007 r. pomiędzy
pozwanym a powodami została zawarta umowa kredytu hipotecznego
indeksowanego do CHF, na mocy której bank udzieli kredytobiorcom kredytu
w kwocie 307 753,77 zł. Równowartość kredytu wynosiła 131 631,21 CHF.
W umowie wskazano, iż rzeczywista równowartość zostanie określona po wypłacie
ostatniej transzy kredytu. Umowa zawierała klauzule przeliczeniowe przytoczone
w pozwie.
Pismem z dnia 25 listopada 2019 r. powodowie wezwali pozwanego do zapłaty
kwoty 40 000,00 zł oraz 90 000,00 franków szwajcarskich tytułem bezpodstawnego
wzbogacenia, wynikłego z wadliwie dokonanego przez pozwanego rozliczenia
walutowego pomiędzy powodami a pozwanym, jako stronami umowy oraz kwoty
15 000,00 zł tytułem zwrotu środków w zakresie ubezpieczenia nieruchomości oraz
dodatkowych opłat. Pismo to zostało doręczone pozwanemu 28 listopada 2019 r.
W oparciu o powyższą podstawę faktyczną Sąd uznał powództwo główne za
zasadne. Zdaniem Sądu Okręgowego powodowie posiadają interes prawny
w wytoczeniu powództwa o ustalenie nieważności umowy kredytowej. Ewentualne
II CSKP 355/25
3
wydanie wyroku w sprawie o zapłatę nie usunie niepewności w zakresie wszelkich
skutków prawnych, jakie wynikają lub mogą wyniknąć w przyszłości ze stosunku
prawnego, którego istnienie strona powodowa kwestionuje. Ze stosunku prawnego
zawartego z pozwanym wynikają jeszcze inne, dalej idące skutki, których
dochodzenie w drodze powództwa o świadczenie nie jest jeszcze aktualne. W ocenie
Sądu w realiach niniejszego postępowania - mając na uwadze fakt, że żadna ze stron
nie wypowiedziała umowy - tylko powództwo o ustalenie może w sposób definitywny
rozstrzygnąć niepewną sytuację prawną powodów i zapobiec także na przyszłość
możliwym sporom, a tym samym w sposób pełny zaspokoić interes prawny
powodów.
Sąd Okręgowy podzielił podniesioną przez powodów argumentację w zakresie
abuzywności wskazanych postanowień umownych. Sąd I instancji wyjaśnił, że
klauzule dotyczące ryzyka wymiany walut określają główny przedmiot umowy
kredytu, zatem należy badać przesłankę ich jednoznaczności. Wskazał też na brak
możliwości zastępowania zawartych w umowie postanowień niedozwolonych
poprzez odwoływanie się do reguł ogólnych. Nie ulegało wątpliwości Sądu, że w myśl
kwestionowanych postanowień powodowie nie byliby w stanie określić swojego
obowiązku, a tym bardziej go spełnić.
Sąd Okręgowy nie dostrzegł możliwości utrzymania w mocy zawartej między
stronami umowy kredytu po wyeliminowaniu z jej treści abuzywnych postanowień
dotyczących przeliczenia waluty po określonym w tabeli banku kursie, przy
jednoczesnym braku określenia relacji tego kursu w stosunku do rynku walutowego.
W ocenie Sądu Okręgowego po wyeliminowaniu z umowy klauzul waloryzacyjnych
brak jest możliwości ustalenia głównych świadczeń stron. Brak przelicznika
walutowego powoduje brak możliwości ustalenia wysokości zobowiązania
pozwanych na rzecz kredytodawcy. Raty, które mieli uiszczać powodowie w zamian
za udzielone im przez bank środki pieniężne miałby być bowiem przeliczane
z zastosowaniem niedozwolonych, czyli podlegających wyeliminowaniu z umowy
postanowień.
Wobec ziszczenia się przesłanek uznania postanowień określających
wysokość zobowiązania pozwanych za abuzywne w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c.
II CSKP 355/25
4
oraz wobec uznania tych postanowień jako wpływające w istotny sposób na zakres
świadczenia powodów Sąd Okręgowy ustalił że umowa kredytu łącząca strony jest
nieważna w całości ze skutkiem ex tunc.
Wyrokiem z 19 listopada 2021 r. Sąd Apelacyjny w Szczecinie oddalił apelację
pozwanego, podzieliwszy ustalenia faktyczne oraz ocenę prawną Sądu I instancji.
Zwrócił uwagę na istnienie bogatej linii orzeczniczej Sądu Najwyższego,
uwzględniającej dorobek Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, co do
sposobu rozumienia kryteriów zastosowanych w art. 3851 k.c. W szczególności
wyjaśnił, że postanowienie umowne jest sprzeczne z dobrymi obyczajami, jeżeli
kontrahent konsumenta, traktujący go w sposób sprawiedliwy, słuszny
i uwzględniający jego prawnie uzasadnione roszczenia, nie mógłby racjonalnie
spodziewać się, iż konsument ten przyjąłby takie postanowienie w drodze negocjacji
indywidualnych. Natomiast dla oceny przestrzegania przez przedsiębiorcę
w stosunku do konsumenta wymagania przejrzystości, zasadnicze znaczenie ma to,
czy umowa wskazuje w sposób jednoznaczny powody i specyfikę mechanizmu
przeliczania waluty, tak by konsument mógł przewidzieć na podstawie
transparentnych i zrozumiałych kryteriów wynikające dla niego z tego faktu
konsekwencje ekonomiczne.
Pozwany, składając skargę kasacyjną, zarzucił naruszenie następujących
przepisów postępowania:
a. art. 316 § 1 k.p.c. w zw. z art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13,
poprzez ich błędną wykładnię i w konsekwencji rozstrzyganie o skutkach
abuzywności wyłącznie na podstawie przepisów materialnych aktualnych na dzień
zawarcia umowy;
b. art. 98 § 1 i 3 k.p.c. w zw. z art. 72 § 1 pkt 1 i 72 § 2 k.p.c. poprzez jego
błędne zastosowanie i obciążenie pozwanego obowiązkiem zwrotu kosztów
zastępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym na rzecz każdego
z powodów z osobna w pełnej wysokości, podczas gdy powodowie występowali
w przedmiotowej sprawie w charakterze współuczestników materialnych
(koniecznych);
II CSKP 355/25
5
Pozwany wskazał również na naruszenie następujących przepisów prawa
materialnego:
a. art. 3851 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13, poprzez ich
niewłaściwe zastosowanie i stwierdzenie abuzywności spornych klauzul i upadku
umowy, pomimo wyeliminowania z umowy, zgodną wolą stron, rzekomo abuzywnych
postanowień, poprzez zawarcie aneksu do umowy z 14 grudnia 2009 r.;
b. art. 189 k.p.c. poprzez niewłaściwe zastosowanie polegające na
niezasadnym przyjęciu, że powód posiada interes prawny w ustaleniu nieważności,
podczas gdy Powodowi przysługiwało i nadal przysługuje dalej idące roszczenie
o zapłatę;
c. art. 3851 § 1 w zw. z § 3 i 4 k.c. poprzez ich błędną wykładnię
i stwierdzenie, że sporne klauzule nie były indywidualnie uzgodnione w rozumieniu
art. 3851 § 1 k.c.;
d. art. 3851 § 1 oraz § 3 k.c. poprzez błędną wykładnię i bezpodstawne
przyjęcie, że sporne postanowienia spełniają przesłanki abuzywności,
w szczególności że są (1) sprzeczne z dobrymi obyczajami i (2) rażąco naruszają
interes konsumenta;
e. art. 3851 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 3852 k.c., poprzez ich błędną wykładnię
i niewzięcie pod uwagę przy ocenie, w toku kontroli incydentalnej, postanowień
umowy pod kątem abuzywności, jak również pod kątem skutków ewentualnej
abuzywności, indywidualnych okoliczności sprawy, w szczególności wiedzy
i doświadczenia kredytobiorcy na dzień zawarcia umowy oraz świadomości
w zakresie możliwych ryzyk oraz faktycznej alternatywy dla kredytobiorcy na dzień
zawarcia umowy, gdyby chciał zawrzeć umowę bez kwestionowanych postanowień
i całościowego wpływu, jaki ich wprowadzenie do umowy miało na interes
konsumenta;
f. art. 58 § 3 k.c. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie oraz
art. 3851 § 2 k.c. poprzez jego niewłaściwą wykładnię i w konsekwencji nieprawidłowe
uznanie, że dopuszczalne jest stwierdzenie nieważności całej umowy, w związku
z abuzywnością części jej postanowień;
II CSKP 355/25
6
Z ostrożności procesowej, na wypadek stwierdzenia, że wskutek abuzywności
spornych postanowień indeksacyjnych, umowa podlega upadkowi w całości,
skarżący sformułował dodatkowo następujące zarzuty naruszenia:
1. art. 3851 § 2 k.c. w zw. z art. 7 ust. 1 i art. 8b ust. 1 dyrektywy 93/13
i art. 3531 k.c. w zw. z art. 2, art. 31 ust. 3 i art. 32 ust. 1 Konstytucji RP
poprzez ich błędną wykładnię i stwierdzenie, że rzekoma abuzywność
spornych postanowień umowy skutkuje upadkiem całej umowy;
2. art. 358 § 2 k.c. w zw. z art. 3851 § 2 k.c., poprzez niewłaściwe zastosowanie
art. 3851 § 2 k.c. i w konsekwencji niezastosowanie
art. 358 § 2 k.c., stanowiącego przepis dyspozytywny, który umożliwia
dokonanie wykładni umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej,
pozwalającej na jej wykonanie;
3. art. 41 Prawa wekslowego poprzez jego niezastosowanie przy rozstrzyganiu
o skutkach rzekomej nieważności lub abuzywności spornych klauzul;
4. art. 58 § 1 k.c. w zw. z art. 24 ust. 3 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r.
o Narodowym Banku Polskim poprzez jego niezastosowanie przy
rozstrzyganiu o skutkach abuzywności;
Skarżący domagał się m.in. uchylenia zaskarżonego wyroku i rozstrzygnięcia
o kosztach postępowania kasacyjnego.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną powodowie domagali się m.in. jej
oddalenia i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.
W toku postępowania kasacyjnego, w związku z trwającym postępowaniem
upadłościowym pozwanego, wezwano do udziału w sprawie syndyka masy
upadłości.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Zarzuty skargi kasacyjnej nie są zasadne.
W ostatnich latach do Sądu Najwyższego trafiło wiele spraw odnoszących się
do problemów prawnych opisanych w skardze kasacyjnej przez skarżącego.
W konsekwencji ukształtowała się linia orzecznicza, uwzględniająca bogaty dorobek
judykatury Trybunału Sprawiedliwości UE. Rozwój orzecznictwa na temat
tzw. „kredytów frankowych” osiągnął swoje apogeum 25 kwietnia 2024 r. powzięciem
II CSKP 355/25
7
przez SN w składzie całej Izby Cywilnej uchwały III CZP 25/22, mającej moc zasady
prawnej ex lege (art. 87 ustawy o SN).
W uchwale SN podsumował dotychczasową linię orzeczniczą, przyjmując że:
1. W razie uznania, że postanowienie umowy kredytu indeksowanego lub
denominowanego odnoszące się do sposobu określania kursu waluty obcej
stanowi niedozwolone postanowienie umowne i nie jest wiążące,
w obowiązującym stanie prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego
postanowienia zajmuje inny sposób określenia kursu waluty obcej wynikający
z przepisów prawa lub zwyczajów.
2. W razie niemożliwości ustalenia wiążącego strony kursu waluty obcej
w umowie kredytu indeksowanego lub denominowanego umowa nie wiąże
także w pozostałym zakresie.
3. Jeżeli w wykonaniu umowy kredytu, która nie wiąże z powodu
niedozwolonego charakteru jej postanowień, bank wypłacił kredytobiorcy
całość lub część kwoty kredytu, a kredytobiorca dokonywał spłat kredytu,
powstają samodzielne roszczenia o zwrot nienależnego świadczenia na rzecz
każdej ze stron.
4. Jeżeli umowa kredytu nie wiąże z powodu niedozwolonego charakteru jej
postanowień, bieg przedawnienia roszczenia banku o zwrot kwot
wypłaconych z tytułu kredytu rozpoczyna się co do zasady od dnia
następującego po dniu, w którym kredytobiorca zakwestionował względem
banku związanie postanowieniami umowy.
5. Jeżeli umowa kredytu nie wiąże z powodu niedozwolonego charakteru jej
postanowień, nie ma podstawy prawnej do żądania przez którąkolwiek ze
stron odsetek lub innego wynagrodzenia z tytułu korzystania z jej środków
pieniężnych w okresie od spełnienia nienależnego świadczenia do chwili
popadnięcia w opóźnienie co do zwrotu tego świadczenia.
Odstąpienie od zasady prawnej przyjętej przez skład całej izby SN jest zaś
możliwe tylko poprzez wydanie kolejnej uchwały w analogicznym składzie
(art. 88 ustawy o SN), co do dnia rozpoznawania skargi kasacyjnej w niniejszej
sprawie nie nastąpiło.
II CSKP 355/25
8
Zarzuty materialnoprawne podniesione w skardze kasacyjnej, w świetle
stanowiska Izby Cywilnej SN wyrażonego w uchwale z 25 kwietnia 2024 r.,
III CZP 25/22, nie mogły więc odnieść pożądanego przez skarżącego skutku.
Przyglądając się treści sformułowanych zarzutów skargi kasacyjnej trzeba bowiem
wskazać, że umowa stron niewątpliwie miała charakter abuzywny, nie było
możliwości jej dalszego trwania po wyeliminowaniu tych klauzul, tak jak i nie nastąpiło
naruszenie prawa materialnego co do sposobu rozliczenia stron. Rozstrzygnięcie
Sądów meriti dostrzega wynikające z tego konsekwencje i jest w tym zakresie
poprawne. Nie doszło więc w sprawie do naruszenia wskazanych w skardze
kasacyjnej przepisów prawa materialnego.
W świetle powyższego również zarzut naruszenia art. 316 § 1 k.p.c. nie znalazł
potwierdzenia, gdyż Sąd odwoławczy zastosował w kwestionowanym kontekście
prawidłowe rozumowanie i przepisy. Orzeczenie Sądu odwoławczego jest przy tym
prawidłowe także w zakresie kosztów postępowania.
Trzeba dodać, że podobne sprawy dotyczące zarzutów pozwanego w sporze
z innymi osobami były już niejednokrotnie przedmiotem rozważań Sądu
Najwyższego, który analogiczne skargi kasacyjne pozwanego wiele razy już oddalał.
Taka sytuacja miała miejsce m.in. ostatnio w wyrokach Sądu Najwyższego: z 7 lutego
2025 r., II CSKP 84/25 czy 3 kwietnia 2025 r., II CSKP 39/25. Sąd Najwyższy
w niniejszym składzie nie widzi jakichkolwiek wystarczających powodów by
rozstrzygnięcie niniejszej sprawy miałoby być odmienne.
Z tych przyczyn Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814 oddalił skargę
kasacyjną. O kosztach postępowania orzekł zaś na zasadach wynikających
z art. 98 k.p.c.
[a.ł]
Maciej Kowalski
Agnieszka Jurkowska-Chocyk
Mariusz Załucki
