II CSKP 2347/22
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
3 kwietnia 2025 r.
SSN Agnieszka Jurkowska-Chocyk (przewodniczący)
SSN Mariusz Załucki
SSN Kamil Zaradkiewicz (sprawozdawca)
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 3 kwietnia 2025 r. w Warszawie
skargi kasacyjnej Bank spółki akcyjnej w W.
od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie
z 21 grudnia 2021 r., I ACa 297/19,
w sprawie z powództwa A.K. i J.K.
przeciwko Bank spółce akcyjnej w W.
o zapłatę,
1) oddala skargę kasacyjną,
2) zasądza od Bank spółki akcyjnej w W. na rzecz A.K. i J.K.
kwotę 2700 (dwa tysiące siedemset) zł tytułem zwrotu kosztów
postępowania kasacyjnego.
Mariusz Załucki
Agnieszka Jurkowska-Chocyk
Kamil Zaradkiewicz
[M.O.]
UZASADNIENIE
II CSKP 2347/22
2
Wyrokiem z 10 grudnia 2018 r., I C 752/17, Sąd Okręgowy w Warszawie
w sprawie z powództwa A.K. i J.K. przeciwko Bankowi S.A. w W. o zapłatę, oddalił
powództwo (pkt 1.), zasądził od powodów na rzecz pozwanego kwotę 5400 zł tytułem
zwrotu kosztów postępowania (pkt 2.).
Sąd I instancji ustalił, że 27 marca 2006 r. powodowie zawarli z Bankiem S.A.
w W. (aktualnie Bank S.A. w W.) umowę o kredyt hipoteczny […] waloryzowany
kursem CHF. Kwota udzielonego kredytu wynosiła 240 000 zł, zaś wyrażona
w walucie waloryzacji na koniec 15 marca 2006 r. według kursu kupna walut z tabeli
kursowej Banku S.A. - 98 578,82 CHF. Okres kredytowania został określony na 360
miesięcy.
Spłata kredytu miała być dokonywana w formie równych rat kapitałowo-
odsetkowych w terminach i kwotach zawartych w harmonogramie spłat, stanowiącym
załącznik do umowy i jej integralną część, poprzez wpłatę gotówki w placówkach
banku lub przelew środków na rachunek bankowy określony w umowie. Raty miały
być spłacane w złotych po uprzednim przeliczeniu według kursu sprzedaży waluty
CHF z tabeli kursowej pozwanego, obowiązującego na dzień spłaty.
Powodowie, zawierając umowę, oświadczali, że zostali dokładnie zapoznani
z warunkami udzielania kredytu złotowego waloryzowanego kursem waluty obcej,
w szczególności w zakresie zasad dotyczących spłaty kredytu i w pełni je akceptują,
oraz że są świadomi ryzyka kursowego i tego, że konsekwencje związane
z wahaniami kursy złotego wobec obcych walut mogą mieć wpływ na wzrost kosztów
obsługi kredytu.
Integralną część umowy stanowił Regulamin […] (dalej jako: „Regulamin”).
Podpisując umowę, powodowie oświadczali, że zapoznali się z tym dokumentem i
uznali go za wiążący.
Umowa została zawarta na skutek wniosku złożonego przez powodów, którzy
współpracowali z doradcą kredytowym przedstawiającym im oferty różnych banków,
a następnie kilkakrotnie spotkali się z pracownikiem pozwanej. Zdecydowali się na
kredyt indeksowany kursem franka szwajcarskiego, ponieważ oferta ta była dla nich
najkorzystniejsza ze względu na atrakcyjną wysokość raty, spowodowaną niższym
oprocentowaniem tego kredytu w odniesieniu do kredytu złotowego.
II CSKP 2347/22
3
W ocenie Sądu I instancji, na datę zawarcia, umowa kredytu nie była
sprzeczna z art. 69 ust. 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe
(tekst jedn.: Dz.U. z 2024 r. poz. 1646; dalej jako „pr. bank”), skoro jasno ustalona
została kwota kredytu w PLN, poddana waloryzacji do CHF. Sąd podkreślił również,
że dopuszczalne jest ustalenie przez strony w umowie innej waluty zobowiązania
i wykonania zobowiązania a umowa kredytu waloryzowanego mieści się
w konstrukcji ogólnej umowy kredytu bankowego i stanowi jej możliwy wariant.
Na nieważność umowy kredytu i pożyczki nie wpływa fakt, że waloryzacji
dokonywał jednostronnie bank w oparciu o kurs waluty u niego obowiązujący,
bowiem powodowie świadomie i dobrowolnie zgodzili się na wprowadzenie do
umowy klauzuli waloryzacyjnej.
Analizując kwestionowane przez powodów postanowienia umowne, Sąd
a quo stwierdził, że miały one wpływ na wysokość kredytu oraz wysokość
poszczególnych rat. Określały one zatem główne świadczenia stron, a powodowie
nie wykazali, aby zostały one sformułowane w sposób niejednoznaczny.
W ocenie Sądu I instancji brak było również podstaw dla twierdzenia, że
umowa narusza zasady współżycia społecznego bądź dobre obyczaje. Sąd zwrócił
co prawda uwagę, że uprawnienia banku mogą w pewnych sytuacjach stanowić
naruszenie dobrych obyczajów, ale powodowie nie wykazali, aby tabele kursowe
pozwanego banku różniły się od kursu rynkowego dla transakcji kupna waluty, oraz
aby zakres tej różnicy prowadził do rażącego naruszenia ich interesów oraz
kształtował ich prawa i obowiązki jako konsumentów w sposób sprzeczny z dobrymi
obyczajami. Poniesienie ryzyka kursowego, związanego z możliwością zmiennej
wartości franka szwajcarskiego, było rekompensowane przez zastosowanie niższej
stopy procentowej, co w porównaniu do oferowanych w dacie zawierania umowy
kredytów zlotowych było znacznie korzystniejsze. Kolejnym argumentem
wykluczającym, w ocenie Sądu a quo, możliwość przyjęcia, iż w sprawie doszło do
rażącego pokrzywdzenia interesów powodów, jest okoliczność czasookresu
obowiązywania umowy - została ona zawarta na 30 lat. Tymczasem na skutek
chwilowej zmiany kursu waluty powodowie wnoszą o uznanie ich za rażąco
pokrzywdzonych, niejako wyjmując cześć rozliczeń umowy z całego
II CSKP 2347/22
4
trzydziestoletniego okresu jej obowiązywania, podczas gdy nie jest wiadome, jak
w ostatecznym rozrachunku zostanie rozliczony kredyt i czy rzeczywiście dojdzie do
rażącego pokrzywdzenia powodów.
Apelację od wyroku Sądu I instancji wnieśli powodowie, zaskarżając go
w całości i zarzucając naruszenie art. 233 k.p.c. w zw. z art. 3851 § 1 i 2 k.c. i art. 3
ust. 1 i 4 ust. 2 dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie
nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz.Urz. UE L z 1993 r., Nr 95,
s. 29; dalej jako: „dyrektywa 93/13”); art. 3851 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 3 ust. 1 i 4
ust. 2 dyrektywy 93/13; art. 6 w zw. z art. 3851 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 3 ust. 1 i 4
ust. 2 dyrektywy Rady 93/13; art. 58 § 3 w zw. z § 1 w zw. z art. 387, art. 3851 § 1
k.c. w zw. z art. 3 ust. 1 i art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13 oraz art. 69 i art. 76 pr. bank.
W odpowiedzi na apelację pozwany wniósł o oddalenie apelacji w całości oraz
zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym.
Na skutek rozpoznania apelacji powodów Sąd Apelacyjny w Warszawie
wyrokiem z 21 grudnia 2021 r. zmienił zaskarżony wyrok częściowo w punktach 1.
i 2. w ten sposób, że zasądził od pozwanego na rzecz powodów 180 806,72 zł
z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od 1 września 2017 r. do dnia zapłaty oraz
6417 zł tytułem zwrotu kosztów procesu, przy czym zapłata 180 806,72 zł nastąpi za
jednoczesnym zaoferowaniem zwrotu przez powodów na rzecz pozwanego kwoty
240 000 zł (pkt I); oddalił apelację w pozostałej części (pkt II); zasądził od pozwanego
na rzecz powodów 5050 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego
(pkt III).
W ocenie Sądu II instancji apelacja powodów okazała się w przeważającej
części uzasadniona.
Większość ustaleń faktycznych poczynionych przez Sąd I instancji Sąd ad
quem przyjął za własne. Zmiany i uzupełnienia wymagało natomiast stwierdzenie, że
kredytobiorcy zostali zapoznani z istotą ryzyka zmiany kursu waluty oraz jego wpływu
na zaciągnięte zobowiązania.
Sąd II instancji podkreślił, że należało zwrócić uwagę, czy powodowie zostali
poinformowani przez bank (pracownika, doradcę, współpracującego agenta), że to
ryzyko ma charakter nieograniczony, zaś znaczna deprecjacja waluty krajowej,
II CSKP 2347/22
5
w której uzyskują dochody, w stosunku do waluty waloryzacji kredytu może
spowodować, że ciężar spłaty kredytu wzrośnie o sto lub więcej procent. W związku
z tym Sąd II instancji na podstawie przesłuchania powodów zmienił ustalenia
faktyczne Sądu a quo, nie znajdując podstaw do odmowy dania wiary zeznaniom
powodów w tym zakresie. W konsekwencji Sąd ustalił, że przed zawarciem umowy
doradca kredytowy nie przeprowadził z klientami kompleksowych symulacji
obrazujących rzeczywiste ryzyko wzrostu kursu waluty CHF i wysokości miesięcznej
raty w perspektywie dziesięcio- czy trzydziestoletniej, ani nie uprzedził klientów, że
wskutek powyższego może dojść nawet do podwojenia raty, a co za tym idzie całego
zadłużenia.
Sąd odwoławczy podzielił jednocześnie ocenę prawną Sądu I instancji o braku
podstaw do uznania spornej umowy za sprzeczną z ustawą.
Sąd ad quem, jednak stwierdził, że istnieją podstawy do uznania za abuzywne
postanowień umownych odwołujących się do mechanizmu waloryzacji. Wprawdzie
wprowadzanie metod waloryzacyjnych do umowy kredytu czy pożyczki nie jest
zabronione, ale przyjęte rozwiązania muszą spełniać określone wymagania
transparentności i uczciwości, zaś klient musi zostać należycie poinformowany
o wszelkich istotnych dla niego aspektach, mogących rzutować na efekty realizacji
umowy. Za kwestionowaniem przez powodów postanowień o indeksacji kredytu
przemawia przede wszystkim to, że istotą kredytu waloryzowanego kursem waluty
obcej jest ryzyko zmiany kursu waluty, które w przypadku deprecjacji waluty krajowej
w stosunku do waluty waloryzacji kredytu w sposób nieograniczony obciąża
kredytobiorcę. Z tego względu, w ocenie Sądu II instancji, przedmiotem oceny
w aspekcie naruszenia dobrych obyczajów i interesów konsumenta powinna być
klauzula ryzyka walutowego w znaczeniu szerokim, a więc te wszystkie
postanowienia umowy, których elementem jest ryzyko kursowe.
Sąd II instancji ustalił, że pozwany nie wywiązał się z obowiązku pouczenia
powodów o nieograniczonym ryzyku kursowym w sposób wymagany przy umowach
tego typu. Powodom nie przedstawiono symulacji obrazujących wpływ wzrostu kursu
franka szwajcarskiego na saldo kredytu i wysokość raty w odpowiedniej perspektywie
czasowej i przy odpowiednio surowych założeniach co do zakresu wahań. Bank
II CSKP 2347/22
6
powinien był natomiast uświadomić powodom, że ponoszą ryzyko, które może nie
tylko pochłonąć ewentualną korzyść z niższego oprocentowania, ale narazić ich na
znacznie wyższe koszty obsługi kredytu. Pozwany, na którym w tym zakresie
spoczywał ciężar dowodu, a zarazem podmiot profesjonalny na rynku finansowym,
nie przedstawił dowodów potwierdzających spełnienie obowiązków informacyjnych
w sposób zgodny z wymaganiami ukształtowanymi w orzecznictwie TSUE.
Klauzule umowne, których elementem jest ryzyko kursowe, określają główne
świadczenia stron, niemniej nie zostały one sformułowane w sposób jednoznaczny
i zrozumiały. W tej sytuacji eliminacja z umowy postanowień dotyczących ryzyka
kursowego, określających główne świadczenia stron, musi prowadzić do jej upadku.
Jej utrzymanie w mocy pozostałym zakresie nie jest bowiem możliwe bez tych
postanowień.
Jednocześnie, podzielając pogląd wyrażony przez Trybunał Sprawiedliwości
Unii Europejskiej w wyroku z 3 października 2019 r. (C-260/18, Kamil Dziubak
i Justyna Dziubak przeciwko Raiffeisen Bank International AG, ECLI:EU:C:2019:819),
Sąd II instancji wykluczył możliwość tzw. redukcji utrzymującej skuteczność
abuzywnego postanowienia poprzez wypełnienie luki w umowie na podstawie
art. 56 k.c., np. ustalonym zwyczajem, za który można uznać stosowanie kursu
średniego NBP do wykonania zobowiązań wyrażonych w walucie obcej. Sąd
podkreślił, że taki zabieg nie usunąłby negatywnych dla konsumenta skutków
abuzywności postanowień o przeliczaniu salda i wartości spłat kredytu, a mianowicie
nieograniczonego ryzyka zmiany kursu CHF. Konsument nadal byłby narażony na
nieograniczone ryzyko zmiany kursu waluty a zmianie uległby tylko sposób
waloryzacji umownej poprzez odesłanie do kursu średniego NBP. Zniweczony
zostałby również cel odstraszający dyrektywy 93/13, na który w swoim orzecznictwie
zwraca uwagę TSUE.
W konsekwencji umowa kredytu jako nieważna (bezskuteczna) ex lege nie
wiąże stron ze skutkiem ex tunc, co oznacza, że roszczenie powodów o zwrot
spełnionego świadczenia w postaci spłaconych rat jest zasadne w świetle
art. 410 k.c. Dochodzona przez powodów kwota nie wykracza przy tym poza wartość
II CSKP 2347/22
7
wpłat dokonanych na rzecz pozwanego banku, dlatego też należało uwzględnić ją
w całości.
W toku postępowania apelacyjnego strona pozwana zgłosiła zarzut
zatrzymania świadczenia do czasu zaoferowania zwrotu wypłaconego powodom
kredytu, tj. kwoty 240 000 zł oraz kwoty 103 388,94 zł przy powołaniu się na
pozaprocesowe oświadczenie przesłane powodom, co nie było przez nich
kwestionowane.
Sąd ad quem podkreślił, że według art. 496 k.c., jeżeli wskutek odstąpienia od
umowy strony mają dokonać zwrotu świadczeń wzajemnych, każdej z nich
przysługuje prawo zatrzymania, dopóki druga strona nie zaofiaruje zwrotu
otrzymanego świadczenia albo nie zabezpieczy roszczenia o zwrot. Przepis ten
stosuje się odpowiednio do nieważności umowy (art. 497 k.c.). Na możliwość
postawienia zarzutu zatrzymania w sprawach takich jak rozpatrywana zwrócił uwagę
Sąd Najwyższy w uzasadnieniu uchwały z 16 lutego 2021 r., III CZP 11/20,
z odwołaniem do uprzednich orzeczeń SN z 7 marca 2014 r., IV CSK 440/13
i z 7 marca 2017 r., II CSK 281/16. Sąd Najwyższy podkreślił, że zobowiązanie
kredytodawcy do udostępnienia środków pieniężnych jest odpowiednikiem
zobowiązania kredytobiorcy do zapłacenia oprocentowania i prowizji, zaś obowiązek
zwrotu wykorzystanego kapitału jest - w relacji do obowiązku oddania środków
pieniężnych do dyspozycji kredytobiorcy - czymś więcej niż zobowiązaniem do
świadczenia wzajemnego. Podzielając to stanowisko, Sąd II instancji przeszedł do
oceny skuteczności zarzutu zatrzymania zgłoszonego przez pozwanego.
Sąd ad quem zauważył w tym kontekście, że w sprawie oświadczenie złożył
pełnomocnik strony pozwanej w piśmie z 6 października 2021 r., do którego
dołączono odpis pełnomocnictwa obejmującego dokonywanie czynności
materialnoprawnych. Pocztowe dowody potwierdzały nadanie przesyłek, a ich
doręczenie potwierdził pełnomocnik powodów na rozprawie w dniu 16 grudnia 2021 r.
W konsekwencji uznać należało oświadczenie pozaprocesowe o skorzystaniu
z prawa zatrzymania za skutecznie złożone.
Skargę kasacyjną od wyroku Sądu II instancji wniósł pozwany, zaskarżając to
orzeczenie w części, tj. w zakresie punktów 1. i 3., oraz formułując w skardze zarzuty
II CSKP 2347/22
8
naruszenia prawa materialnego, tj.: art. 3851 § 1 w zw. z art. 3852 k.c.; art. 3851
§ 1 k.c.; art. 3851 § 1 k.c. w zw. z art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13; art. 3851 § 2 k.c.
w zw. z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 w zw. z art. 65 § 2 w zw. z art. 358 § 2 k.c.;
art. 69 ust. 3 w zw. z art. 75b pr. bank. w brzmieniu obowiązującym od dnia
26 sierpnia 2011 r. w związku z art. 1 i art. 4 ustawy z dnia 29 lipca 2011 r. o zmianie
ustawy - Prawo bankowe oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 165, poz. 984)
w zw. z art. 58 § 1 w zw. z art. 3851 k.c.; art. 3851 oraz art. 3852 k.c. w zw.
z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 w zw. z art. 651 w zw. z art. 65 § 1 k.c.; art. 411 pkt 2
k.c.; art. 481 § 1 w zw. z art. 455 w zw. z art. 3851 § 2 w zw. z art. 410 w zw.
z art. 405 k.c. W oparciu o powyższe zarzuty pozwany wniósł o uchylenie
zaskarżonego wyroku w zaskarżonej części i przekazanie sprawy Sądowi
Apelacyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach
postępowania kasacyjnego.
Powodowie złożyli odpowiedź na skargę kasacyjną, w której wnieśli
o oddalenie skargi oraz o zasądzenie od pozwanego na swoją rzecz zwrotu kosztów
procesu w postępowaniu wywołanym skargą kasacyjną, wraz z odsetkami, według
norm przepisanych.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna podlegała oddaleniu, bowiem sformułowane przez pozwaną
zarzuty okazały się bezzasadne.
Co do zarzutu naruszenia art. 3851 § 1 w zw. z art. 3852 k.c. poprzez błędną
wykładnię polegającą na sprzecznym z konstytucyjną zasadą pewności prawa
przyjęciu, iż dokonując oceny kwestionowanych postanowień umowy zawartej
w realiach rynkowych 2006 r. należy stosować standard informacyjny wypracowany
w orzecznictwie TSUE wiele lat po zawarciu spornej umowy, wypada przypomnieć,
że standard ochrony konsumenta ukształtowany w prawie Unii Europejskiej, a w ślad
za nim w prawodawstwie polskim, wymaga od przedsiębiorcy dołożenia określonych
aktów staranności i uczciwości w stosunkach z konsumentem, w tym w zakresie
obowiązków informacyjnych. Standard tych obowiązków ukształtowany wskutek
wykładni dokonanej przez TSUE ma charakter ogólny w tym sensie, iż znajduje
zastosowanie do stosunków konsumenckich zawsze wówczas, gdy podlegają one
II CSKP 2347/22
9
odpowiednim regulacjom ustawowym implementującym prawo Unii. W konsekwencji
co do zasady sąd państwa członkowskiego nie dysponuje kompetencją
„rozszczepiania” czasowego stosowania tak ukształtowanej wykładni prawa Unii,
która to kompetencja w świetle jednolitego orzecznictwa TSUE należy wyłącznie do
Trybunału.
Orzeczenie o ewentualnych ograniczeniach w czasie skutków wykładni,
jaką TSUE nadał przepisowi, należy wyłącznie do TSUE (zob. wyroki TSUE:
z 15 kwietnia 2010 r., Barth, C-542/08, EU:C:2010:193, pkt 30; z 2 lutego 1988 r.,
Barra i in., 309/85, EU:C:1988:42, pkt 13; z 5 września 1998 r., Edis, C-231/96,
ECLI:EU:C:1998:401, pkt 17 i 18). Jedynie w wyjątkowych przypadkach Trybunał
może, stosując ogólną zasadę pewności prawa leżącą u podstaw unijnego porządku
prawnego, uznać, że należy ograniczyć możliwość powoływania się na
zinterpretowany przez niego przepis (wyroki TSUE: z 10 stycznia 2006 r., Skov Æg
i Bilka, C-402/03, EU:C:2006:6, pkt 51; z 3 czerwca 2010 r., Kalinchev, C-2/09,
EU:C:2010:312, pkt 50; z 14 kwietnia 2015 r., Manea, C-76/14, EU:C:2015:216,
pkt 54; z 20 grudnia 2017 r., Caterpillar Financial Services sp. z o.o., C-500/16,
ECLI:EU:C:2017:996, pkt 32).
Norma prawa Unii z uwzględnieniem wykładni TSUE może i powinna być
zatem stosowana do stosunków prawnych powstałych przed wydaniem wyroku
w sprawie wniosku o dokonanie wykładni, jeżeli poza tym spełnione są przesłanki
wszczęcia przed właściwym sądem postępowania w sprawie związanej ze
stosowaniem takiej normy (wyroki TSUE: z 2 lutego 1988 r., Blaizot i in., C-24/86,
EU:C:1988:43, pkt 27; z 10 stycznia 2006 r., Skov Æg i Bilka, C-402/03, EU:C:2006:6,
pkt 50; z 18 stycznia 2007 r., Brzeziński, C-313/05, EU:C:2007:33, pkt 55;
z 14 kwietnia 2015 r., Manea, C-76/14, EU:C:2015:216, pkt 53; z 20 grudnia 2017 r.,
Caterpillar Financial Services sp. z o.o., C-500/16, ECLI:EU:C:2017:996, pkt 31;
zob. też np. postanowienia SN: z 21 czerwca 2024 r., III CB 44/24; z 3 lipca 2024 r.,
III CB 26/24; z 19 sierpnia 2024 r., III CB 65/24).
Nie można też podzielić zapatrywania, jakoby wykładnia prawa
konsumenckiego miała być „dynamiczna” w tym sensie, iż standard prawnej ochrony
konsumentów zależy od czynników pozanormatywnych, jakimi są realia rynkowe.
II CSKP 2347/22
10
Nieadekwatny jest zatem zarzut rzekomej sprzeczności z konstytucyjną zasadą
pewności prawa.
W tym kontekście należy przypomnieć, iż nie jest wystarczające wskazanie
w umowie, że ryzyko związane ze zmianą kursu waluty ponosi kredytobiorca oraz
odebranie od kredytobiorcy oświadczenia, zawartego we wniosku o udzielenie
kredytu, o standardowej treści, że został poinformowany o ponoszeniu ryzyka
wynikającego ze zmiany kursu waluty oraz przyjął do wiadomości i akceptuje to
ryzyko. Przedkontraktowy obowiązek informacyjny w zakresie ryzyka kursowego
powinien zostać wykonany w sposób jednoznacznie i zrozumiale unaoczniający
konsumentowi, który z reguły posiada jedynie elementarną znajomość rynku
finansowego, że zaciągnięcie tego rodzaju kredytu jest bardzo ryzykowne, a efektem
może być obowiązek zwrotu kwoty wielokrotnie wyższej od pożyczonej, mimo
dokonywania regularnych spłat (wyroki SN: z 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18;
z 30 października 2024 r., II CSKP 2237/22).
TSUE, interpretując art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13, uznał, że "wymóg, zgodnie
z którym warunek umowny musi być wyrażony prostym i zrozumiałym językiem,
powinien być rozumiany jako nakazujący nie tylko, by dany warunek był zrozumiały
dla konsumenta z gramatycznego punktu widzenia, ale także, by umowa
przedstawiała w sposób przejrzysty konkretne działanie mechanizmu wymiany
waluty obcej, do którego odnosi się ów warunek, a także związek między tym
mechanizmem a mechanizmem przewidzianym w innych warunkach dotyczących
uruchomienia kredytu, tak by konsument był w stanie oszacować, w oparciu
o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, wypływające dla niego z tej umowy
konsekwencje ekonomiczne (wyroki TSUE: z 30 kwietnia 2014 r., C-26/13, Árpád
Kásler i Hajnalka Káslerné Rábai przeciwko OTP Jelzálogbank Zrt,
ECLI:EU:C:2014:282, pkt 75; z 20 września 2017 r., C-186/16, Ruxandra Paula
Andriciuc i in. przeciwko Banca Românească SA, ECLI:EU:C:2017:703,
pkt 45). Jednoznaczność postanowienia umownego to w tym kontekście także
możliwość ustalenia treści stosunku zobowiązaniowego przez przeciętnego
konsumenta. Nie chodzi więc jedynie o jednoznaczność językową, ponieważ
postanowienia jednoznaczne w tym sensie mogą nie pozwalać na określenie treści
zobowiązania, a w szczególności rozmiaru przyszłego świadczenia konsumenta.
II CSKP 2347/22
11
Konsument musi mieć zapewnioną możliwość zrozumienia, do czego się
zobowiązuje (zob. wyrok TSUE z 18 listopada 2021 r., C-212/20, MP, BP,
ECLI:EU:C:2021:934), a ciężar dowodu, że klauzula umowna w rozumieniu art. 4
ust. 2 dyrektywy 93/13 była jasna i zrozumiała spoczywa na przedsiębiorcy
(zob. wyrok TSUE z 10 czerwca 2021 r., C-776/19, C-782/19, VP i in. przeciwko
BNP Paribas Personal Finance S.A oraz AV i in. przeciwko BNP Paribas Personal
Finance S.A., Procureur de la Republique, ECLI:EU:C:2021:470). Jednocześnie
wyjaśniono, że z art. 3 i 5 dyrektywy 93/13, a także z pkt 1 lit. j i I oraz pkt 2 lit. b i d
załącznika do tej dyrektywy wynika, że „do celów przestrzegania wymogu
przejrzystości zasadnicze znaczenie ma kwestia, czy umowa wskazuje w sposób
przejrzysty powody i specyfikę mechanizmu przeliczania waluty obcej, a także
związek między tym mechanizmem a mechanizmem przewidzianym w innych
warunkach dotyczących uruchomienia kredytu, tak aby konsument mógł przewidzieć,
w oparciu o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, wypływające dla niego z tego faktu
konsekwencje ekonomiczne”. Zwrot „w innych warunkach” oznacza, że w momencie
zawarcia umowy, konsument powinien móc przewidzieć to, co będzie w momencie
spłaty poszczególnych rat miesięcznych. Ocena świadomości konsumenta przy
zawieraniu umowy jest możliwa jedynie w ramach kontroli incydentalnej, a wszelkie
wątpliwości co do spełnienia przez bank wymogu przejrzystości powinny być
interpretowane na korzyść konsumenta. Dlatego też do celów przestrzegania przez
przedsiębiorcę w stosunku do konsumenta wymagania przejrzystości zasadnicze
znaczenie ma to, czy umowa wskazuje w sposób jednoznaczny powody i specyfikę
mechanizmu przeliczania waluty, tak by konsument mógł przewidzieć, na podstawie
transparentnych i zrozumiałych kryteriów, wynikające dla niego z tego faktu
konsekwencje ekonomiczne (zob. wyrok TSUE z 30 kwietnia 2014 r., C-26/13,
sprawa Árpad Kásler, Hajnalka Káslernè Rábai przeciwko OTP Jelzálogbank Zrt.,
ECLI:EU:C:2014:282). Z kolei w wyroku TSUE z 3 października 2019 r., C-260/18,
Kamil Dziubak i Justyna Dziubak przeciwko Raiffeisen Bank International AG
(ECLI:EU:C:2019:819), wskazano, że ochrona konsumenta może zostać
zapewniona jedynie wtedy, gdy uwzględnione zostaną jego rzeczywiste i tym samym
bieżące interesy, a nie interesy, jakie miał w okolicznościach istniejących w chwili
zawarcia danej umowy. Podobnie skutki, przed którymi interesy te powinny być
II CSKP 2347/22
12
chronione, to takie, które rzeczywiście powstałyby, w okolicznościach istniejących lub
możliwych do przewidzenia w chwili zaistnienia sporu, gdyby sąd krajowy unieważnił
tę umowę, a nie skutki, które w dniu zawarcia tej umowy wynikałyby z jej
unieważnienia (motyw 51).
W judykaturze Sądu Najwyższego obecnie przyjmuje się, że zastrzeżone
w umowie kredytu złotowego indeksowanego do waluty obcej klauzule, a zatem
także klauzule zamieszczone we wzorcach umownych kształtujące mechanizm
indeksacji, określają główne świadczenie kredytobiorcy (zob. np. wyroki SN:
z 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17; z 9 maja 2019 r., I CSK 242/18;
z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, Nr 2, poz. 20;
z 21 czerwca 2021 r., I CSKP 55/21; z 3 lutego 2022 r., II CSKP 459/22;
z 9 maja 2024 r., II CSKP 170/23).
W orzecznictwie TSUE również podkreśla się, że za postanowienia umowne
mieszczące się w pojęciu „głównego przedmiotu umowy” w rozumieniu art. 4
ust. 2 dyrektywy 93/13 należy uważać te, które określają podstawowe świadczenia
w ramach danej umowy i które z tego względu charakteryzują tę umowę
(zob. wyroki TSUE: z 30 kwietnia 2014 r., C-26/13, Kásler i Káslerné Rábai,
pkt 49-50; 26 lutego 2015 r., C-143/13, Matei, pkt 54; 23 kwietnia 2015 r., C-96/14,
Van Hove, pkt 33; 20 września 2017 r., C-186/16, Andriciuc i in., pkt 35). Za takie
uznawane są m.in. postanowienia (określane niekiedy jako „klauzule ryzyka
walutowego”), które wiążą się z obciążeniem kredytobiorcy-konsumenta ryzykiem
zmiany kursu waluty i związanym z tym ryzykiem zwiększenia kosztu kredytu
(zob. wyroki TSUE: z 20 września 2017 r., C-186/16, Andriciuc i in., pkt 37;
z 20 września 2018 r. w sprawie C-51/17, OTP Bank i OTP Faktoring, pkt 68;
z 14 marca 2019 r., C-118/17, Dunai, pkt 48; z 3 października 2019 r., C-260/18,
Dziubak, pkt 44). Postanowienia zawierające uprawnienie banku do przeliczania
sumy wykorzystanego przez kredytobiorcę kredytu do waluty obcej dotyczą
głównych świadczeń stron w rozumieniu art. 3851 § 1 zd. 2 k.c. (zob, wyrok SN
z 9 maja 2024 r., II CSKP 170/23).
Zgodnie zaś z uchwałą Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z 25 kwietnia
2024 r., III CZP 25/22 (OSNC 2024, nr 12, poz. 118), w razie uznania, że
II CSKP 2347/22
13
postanowienie umowy kredytu indeksowanego lub denominowanego odnoszące się
do sposobu określania kursu waluty obcej stanowi niedozwolone postanowienie
umowne i nie jest wiążące, w obowiązującym stanie prawnym nie można przyjąć, że
miejsce tego postanowienia zajmuje inny sposób określenia kursu waluty obcej
wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów. Z kolei w razie niemożliwości ustalenia
wiążącego strony kursu waluty obcej w umowie kredytu indeksowanego lub
denominowanego umowa nie wiąże także w pozostałym zakresie.
Skutek w postaci ponoszenia nieograniczonego ryzyka kursowego przez
kredytobiorcę, może powodować znaczną nierówność praw i obowiązków stron ze
szkodą dla konsumenta. Jak słusznie wskazuje się w orzecznictwie, gdyby
rzeczywiście zostało należycie wyjaśnione znaczenie zmiany kursu waluty
i ponoszonego ryzyka, to racjonalny kredytobiorca nie decydowałby się na kredyt
powiązany z kursem waluty obcej w sposób wadliwy w perspektywie jego spłacania
przez kilkadziesiąt lat, chyba żeby z okoliczności sprawy wyraźnie wynikało co
innego. Poza tym, gdyby kredytujący bank zamierzał w wystarczający sposób
poinformować kredytobiorcę będącego osobą fizyczną - konsumentem
o niebezpieczeństwach wynikających z kredytu powiązanego z kursem waluty obcej,
to nie proponowałby w ogóle zawierania takich umów kredytowych, zdając sobie
sprawę jako profesjonalista, że umowa taka może zostać łatwo oceniona jako
nieuczciwa (zob. wyroki SN: z 29 października 2019 r., IV CSK 309/18, OSNC 2020,
nr 7-8, poz. 64; z 7 grudnia 2023 r., II CSKP 2030/22).
Utrzymanie w mocy tego typu umowy byłoby możliwe tylko w sytuacji, gdyby
konsument wyraził wyraźnie taką wolę. Możliwość zapobiegnięcia nieważności
umowy ma charakter ochronny względem konsumenta, tj. obowiązuje jedynie
w przypadku, gdyby nieważność miała narazić konsumenta na niekorzystne
względem niego konsekwencje. Wyrazem tego jest stanowisko, że niedozwolone
postanowienie umowne (art. 3851 § 1 k.c.) jest od początku, z mocy samego prawa,
dotknięte bezskutecznością na korzyść konsumenta, który może udzielić następczo
świadomej i wolnej zgody na to postanowienie i w ten sposób przywrócić mu
skuteczność z mocą wsteczną (zob. uchwałę składu siedmiu sędziów SN - zasadę
prawną z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, i powołane w niej orzecznictwo).
II CSKP 2347/22
14
Nieskuteczny jest także zarzut naruszenia art. 69 ust. 3 w zw. z art. 75b
pr. bank. w zw. z art. 1 i art. 4 ustawy z dnia 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy
- Prawo bankowe oraz niektórych innych ustaw w związku z art. 58 § 1 k.c. Zarzut
ten skarżący uzasadnia błędną wykładnią ww. przepisów, polegającą na przyjęciu,
przepisy ustawy z dnia 29 lipca 2011 r., wbrew ich literalnemu brzmieniu, jak i wbrew
oczywistemu celowi tej regulacji, nie wywierają począwszy od 26 sierpnia 2011 r.
żadnego wpływu na ocenę prawną kwestii ewentualnej nieważności umowy, oraz
ocenę prawną spornych postanowień umowy łączącej strony.
Nowelizacja dokonana ustawą z dnia 29 lipca 2011 r. nie zawiera przepisów
o charakterze dyspozytywnym, które - w świetle orzecznictwa TSUE - mogą zastąpić
nieuczciwe klauzule umowne zawarte w umowach o kredyt indeksowany lub
denominowany do waluty obcej ani przepisów mogących stanowić podstawę
przekształcenia istniejących stosunków prawnych. Nowelizacja nie wpłynęła na
ocenę abuzywności postanowień umów kredytu zawartych wcześniej oraz
konsekwencji prawnych wynikających z tej oceny.
Jeżeli w następstwie zastosowania przedstawionych reguł umowa kredytu
stała się trwale bezskuteczna (nieważna), świadczenia spełnione na jej podstawie
powinny być postrzegane jako świadczenia nienależne w rozumieniu art. 410 § 2 k.c.
(zob. np. wyroki SN: z 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17, OSP 2019, z. 12, poz. 115;
z 9 maja 2019 r., I CSK 242/18; z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18; uchwała SN
z 16 lutego 2021 r., III CZP 11/20, OSNC 2021, Nr 6, poz. 40).
W razie trwałej bezskuteczności (nieważności) umowy kredytu każdej ze stron
przysługują odrębne roszczenia o zwrot świadczeń pieniężnych spełnionych
w wykonaniu tej umowy (art. 410 § 1 w zw. z art. 405 k.c. - zob. uchwałę składu
siedmiu sędziów Sądu Najwyższego (zasadę prawną) z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21,
OSNC 2021, Nr 9, poz. 56). W uzasadnieniu uchwały Sądu Najwyższego
z 16 lutego 2021 r., III CZP 11/20, Sąd Najwyższy odrzucił co do zasady
zapatrywanie, że konsument spłacający kredyt udzielony mu na podstawie umowy
dotkniętej nieważnością czyni zadość zasadom współżycia społecznego
w rozumieniu art. 411 pkt 2 k.c., wskazując, iż nie ma potrzeby sięgania do tego
przepisu w sytuacji, w której wzbogacony środkami pieniężnymi wypłaconymi przez
II CSKP 2347/22
15
bank w wykonaniu nieważnej umowy kredytu jest prawnie (a nie tylko moralnie)
zobowiązany do jej zwrotu.
Co do prawa zatrzymania Sąd Najwyższy w uchwale z 19 czerwca 2024 r.
(III CZP 31/23, OSNC 2025, nr 3, poz. 25) wskazał, że prawo to (art. 496 k.c.) nie
przysługuje stronie, która może potrącić swoją wierzytelność z wierzytelności drugiej
strony. W razie dochodzenia od banku zwrotu świadczenia spełnionego na podstawie
umowy kredytu, która okazała się niewiążąca, bankowi nie przysługuje prawo
zatrzymania na podstawie art. 496 w zw. z art. 497 k.c.
Potwierdzeniem tego stanowiska jest uchwała składu siedmiu sędziów Sądu
Najwyższego z 5 marca 2025 r., III CZP 37/24, w której przyjęto, że w razie
dochodzenia od banku zwrotu świadczenia spełnionego na podstawie umowy
kredytu, która okazała się niewiążąca, bankowi nie przysługuje prawo zatrzymania
na podstawie art. 496 w zw. z art. 497 k.c.
Ograniczona dopuszczalność stosowania prawa zatrzymania w sporze
przeciwko konsumentowi została potwierdzona w wyroku TSUE z 14 grudnia 2023 r.
(C-28/22, Getin Noble Bank, EU:C:2024:1069, pkt 83-87).
Z przytoczonych względów Sąd Najwyższy oddalił skargę kasacyjną
(art. 39814 k.p.c.). O kosztach postępowania kasacyjnego Sąd Najwyższy orzekł na
podstawie art. 98 § 1 w zw. z art. 99 w zw. z art. 391 § 1 w zw. z art. 39821 k.p.c.
Mariusz Załucki
Agnieszka Jurkowska-Chocyk Kamil Zaradkiewicz
[M.O.]
[r.g.]
