II CSKP 2345/22
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
28 lutego 2025 r.
SSN Karol Weitz (przewodniczący)
SSN Grzegorz Misiurek
SSN Marta Romańska (sprawozdawca)
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 28 lutego 2025 r. w Warszawie
skargi kasacyjnej Banku spółki akcyjnej w W.
od wyroku Sądu Apelacyjnego w Łodzi I Wydział Cywilny
z 30 listopada 2021 r., I ACa 564/21,
w sprawie z powództwa M.O. i H.B.
przeciwko Bankowi spółce akcyjnej w W.
o roszczenia z umów bankowych waloryzowanych kursem franka szwajcarskiego
1) oddala skargę kasacyjną;
2) zasądza od pozwanego na rzecz powoda kwotę 5.400
(pięć tysięcy czterysta) zł z odsetkami w wysokości odsetek
ustawowych za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego
za czas po upływie tygodnia od doręczenia pozwanemu odpisu
niniejszego wyroku.
(R.N.) Grzegorz Misiurek
Karol Weitz
Marta Romańska
UZASADNIENIE
II CSKP 2345/22
2
Powodowie M.O. i H.B. wnieśli o zasądzenie od Bank Spółki Akcyjnej w W.
solidarnie na ich rzecz kwot 295.611,33 zł i 155.043,42 CHF z odsetkami ustawowymi
za opóźnienie od 23 listopada 2019 r., jako podlegającego zwrotowi świadczenia,
które spełniali w wykonaniu nieważnej umowy kredytu, a ewentualnie wnieśli o
ustalenie nieistnienia między nimi i Bankiem Spółką Akcyjną w W. stosunku
prawnego wynikającego z umowy kredytu z 19 czerwca 2007 r. oraz z 12 maja 2008
r. oraz o zasądzenie solidarnie na ich rzecz kwoty 370.981,17 zł z odsetkami
ustawowymi za opóźnienie od 23 listopada 2019 r. i ustalenie, że wymienione w
pozwie postanowienia umowne są niedozwolone, a zatem nie wiążą ich od chwili
zawarcia umowy.
Pozwany Bank Spółka Akcyjna w W. (do 22 listopada 2013 r. – B. Spółka
Akcyjna w W.) wniósł o oddalenie powództwa.
Wyrokiem z 18 lutego 2021 r. Sąd Okręgowy w Łodzi zasądził od pozwanego
na rzecz powodów do ich majątku objętego wspólnością ustawową kwotę
295.611,33 zł i 155.043,42 CHF z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od 3 lipca
2020 r. oraz oddalił powództwo w pozostałej części.
Sąd Okręgowy ustalił, że 18 czerwca 2007 r. na wniosek powodów pozwany
zawarł z nimi umowę kredytu hipotecznego w kwocie 622.000 zł na czas od 19
czerwca 2007 r. do 10 lipca 2036 r., a powodowie zobowiązali się spłacić kredyt
w równych ratach kapitałowo-odsetkowych. Kapitał został wypłacony powodom
w złotych. Kwota kredytu oraz raty spłat były waloryzowane kursem franka
szwajcarskiego (CHF). Ostateczna równowartość kapitału wyrażona w CHF miała
być określona w dniu uruchomienia kredytu, a spłata rat kapitałowo-odsetkowych
miała następować w złotych na podstawie harmonogramu stanowiącego załącznik
do umowy, w którym wysokość rat wyrażono w CHF. W dniu spłaty każda rata
podlegała przeliczeniu na złote według kursu sprzedaży CHF ustalanego w tabeli
kursowej przez bank. Jednym z zabezpieczeń kredytu było ubezpieczenie niskiego
wkładu własnego powodów.
W umowie powodowie oświadczyli, że zostali dokładnie zapoznani z zasadami
zmiany stóp procentowych kredytu obowiązującymi w banku oraz z zasadami
II CSKP 2345/22
3
modyfikacji oprocentowania kredytu i w pełni je akceptują, są też świadomi, że
z kredytem waloryzowanym związane jest ryzyko kursowe, a jego konsekwencje
mogą mieć wpływ na wzrost kosztów obsługi kredytu.
Obowiązujący w czerwcu 2007 r. regulamin kredytowania przewidywał
możliwość zmiany kredytu z waloryzowanego kursem waluty obcej na złotowy.
Przeliczenie kwoty kredytu na złote następowało w takim przypadku według kursu
sprzedaży CHF ustalonego w tabeli kursowej banku w dniu przewalutowania.
Możliwa była także zmiana waluty waloryzacji przez przeliczenie równowartości
kwoty kredytu wyrażonej w dotychczasowej walucie na złote po kursie sprzedaży tej
waluty ustalanym w tabeli kursowej banku, a następnie przeliczenie kredytu
wyrażonego w złotych na nową walutę waloryzacji według kursu kupna tej waluty
ustalanego w tabeli kursowej banku w dniu zmiany.
15 maja 2013 r. strony zawarły aneks do umowy, umożliwiający powodom
wybór waluty, w jakiej miała następować spłata rat wymagalnych po tym dniu. Od
tego momentu powodowie mogli wybrać złote lub CHF jako walutę, w której będą
spłacać kredyt z rachunku prowadzonego przez pozwanego. Powodowie wybrali
wówczas spłatę rat kredytu w CHF.
W chwili zawarcia umowy powodowie nie wiedzieli, w jaki sposób bank ustala
kurs CHF i jaka jest metodologia tworzenia tabel kursowych. Wiedzieli, że kredyt jest
waloryzowany i ryzyko zmiany kursu waluty jest wkalkulowane w produkt. Nie
wiedzieli z czym się wiąże i na czym polega ubezpieczenie niskiego wkładu własnego
przewidziane w umowie. Nikt nie informował powodów, jaki muszą mieć wkład
własny, żeby mogli uniknąć stosowania tego rodzaju zabezpieczenia.
Między 6 lipca 2007 r. a 24 listopada 2019 r. powodowie w wykonaniu umowy
kredytowej wpłacili pozwanemu kwoty 236.161,04 zł oraz 67.173,30 CHF tytułem
spłaty rat oraz kwotę 12.591,15 zł tytułem składek na ubezpieczenie niskiego wkładu
własnego. Od 12 kwietnia 2010 r. do 24 listopada 2019 r. powodowie wpłacili
pozwanemu kwotę 124.700,22 zł oraz 67.173,60 CHF tytułem rat kapitałowo-
odsetkowych i kwotę 7.341,15 zł na poczet składek na ubezpieczenie niskiego
wkładu własnego.
12 maja 2008 r. powodowie zawarli z B. Bankiem Spółką Akcyjną
II CSKP 2345/22
4
w W. umowę kredytu hipotecznego waloryzowanego kursem CHF. Bank udzielił
powodom kredytu w wysokości 750.000 zł na okres od 12 maja 2008 r. do 10 czerwca
2036 r., na warunkach takich, jak w umowie z 19 czerwca 2007 r.,
z pominięciem ubezpieczenia niskiego wkładu własnego. Przed zawarciem tej
umowy powodowie oświadczyli, że: - bank przedstawił im propozycję kredytu
hipotecznego bez zastosowania mechanizmu waloryzacji; - wybrali kredyt
waloryzowany kursem waluty obcej ze świadomością ryzyka związanego ze zmianą
kursu waluty waloryzacji i zmiany stopy oprocentowania.
Od 14 maja 2008 r. do 24 listopada 2019 r. powodowie wpłacili pozwanemu
tytułem spłaty rat kapitałowo-odsetkowych łącznie kwotę 244.406,25 zł oraz
87.869,82 CHF. W okresie od 12 kwietnia 2010 r. do 24 listopada 2019 r. powodowie
wpłacili pozwanemu łącznie kwotę 163.569,96 zł oraz 87.869,82 CHF tytułem spłat
rat kapitałowo - odsetkowych. Od 10 czerwca 2013 r. powodowie spłacali kredyt
w CHF.
Sąd Okręgowy wyjaśnił, że roszczenie powodów ma podstawę w art. 405 k.c.
w zw. z art. 410 § 1 k.c. Konstrukcja umów zawartych przez strony spełnia
wymagania określone w art. 69 ust. 1 ustawy z 29 sierpnia 1997 r. - Prawo bankowe
(aktualny tekst jedn. Dz.U. z 2024 r., poz. 1646; dalej - pr. bank.), a wprowadzenie
do nich mechanizmu waloryzacji świadczeń wynika z realizacji zasady swobody
kontraktowej (art. 3531 k.c.). Powodowie przy zawarciu umów mieli świadomość, że
udzielone im kredyty będą kredytami walutowymi, z którymi wiąże się ryzyko
kursowe.
Powodowie zawarli umowy jako konsumenci (art. 221 k.c.). Sąd Okręgowy
ocenił klauzule waloryzacyjne zawarte w obu umowach z odwołaniem się do
przesłanek określnych w art. 3851 § 1 k.c. i stwierdził, że umowa zawierająca
niedozwolone postanowienia nie jest nieważna, lecz jedynie bezskuteczna
w zakresie tych postanowień. Za niedozwolone Sąd Okręgowy uznał postanowienia
§ 1 ust. 3 umowy, w którym określono walutę waloryzacji, § 1 ust. 3A, w którym
podano ilustracyjnie równowartość kapitału w walucie waloryzacji na dzień zawarcia
umów, § 10 ust. 4, w którym przewidziano, że raty kapitałowo-odsetkowe (wyrażone
w harmonogramie spłat w walucie waloryzacji) mają być spłacane przez powodów
II CSKP 2345/22
5
w złotych po ich przeliczeniu według kursu sprzedaży CHF w tabeli kursowej banku,
obowiązującego na dzień spłaty o godzinie 14:50, oraz § 12 ust. 5, w którym
postanowiono, że wcześniejsza spłata całości kredytu lub raty kapitałowo-
odsetkowej, a także spłata przekraczająca wysokość raty powoduje, że kwota spłaty
jest przeliczana po kursie sprzedaży CHF w tabeli kursowej banku obowiązującym
na dzień i godzinę spłaty.
Sąd Okręgowy uznał, że postanowienia przewidujące waloryzowanie
oddawanej do dyspozycji powodów kwoty kredytu oraz spłacanych rat kursem waluty
obcej określają główne świadczenia stron w rozumieniu art. 3851 § 1 zd. 2 k.c.,
a ocena ich abuzywności była możliwa, gdyż nie zostały jasno sformułowane.
Stosowanie przeliczeń walutowych ustalanych przez bank może być
poczytywane za niedozwolone postanowienie umowne, sprzeczne z dobrymi
obyczajami i rażąco naruszające interesy kredytobiorców. Kursy zakupu i sprzedaży
CHF ustalane były przez bank, lecz we wzorcu umowy nie przedstawił on poddającej
się weryfikacji metody ich wyliczania i uprawniony był do samodzielnego określania
danych istotnie wpływających na wymiar zobowiązania powodów, bez możliwości
kontrolowania przez nich zastosowanego kursu. Miernik waloryzacji stosowany do
przeliczenia świadczenia pieniężnego powinien mieć natomiast charakter
obiektywny, niezależny od woli jednej ze stron. Mechanizm ustalania przez bank
kursów waluty, pozostawiający mu swobodę, jest oczywiście sprzeczny z dobrymi
obyczajami i rażąco narusza interesy konsumentów.
Sąd Okręgowy ocenił, że powodowie nie zostali należycie poinformowani
o faktycznym ryzyku, jakie wiązało się z zawarciem umowy kredytu waloryzowanego
kursem waluty obcej. Nie umieli tego ryzyka ocenić w chwili zawarcia umowy.
Sąd Okręgowy stwierdził, że klauzula uzależniająca wysokość dokonywanych
przez powodów spłat rat kredytu od uprzedniego ich przeliczenia po kursie sprzedaży
CHF w tabeli banku spowodowała uzależnienie wysokości kwot do wypłaty i zwrotu
od decyzji tylko kredytodawcy, który niewątpliwie ma silniejszą pozycję niż
konsument. Od momentu zawarcia umowy nie był wpisany w nią obiektywny
mechanizm, który pozwoliłby ustalić świadczenie kredytobiorców w sposób
niezależny od decyzji pozwanego. W konsekwencji powodowie nie wiedzieli, w jakiej
II CSKP 2345/22
6
wysokości będą spłacali raty kredytu z uwagi na to, że uzależnione były one od
obowiązującego w przyszłości kursu CHF. Postanowienia kształtujące w ten sposób
stosunek kredytowy pozostawiały pole do arbitralnego działania banku, obarczały
powodów nieprzewidywalnym ryzykiem oraz naruszały równorzędność stron umowy.
Brak związania powodów jako konsumentów niedozwolonymi
postanowieniami umownymi (art. 3851 § 1 zdanie pierwsze k.c.) oznacza, że nie
wywołują one skutków prawnych od samego początku, chyba że konsumenci
następczo udzielili „świadomej, wyraźnej i wolnej zgody” na te postanowienia i w ten
sposób jednostronnie przywrócili im skuteczność. Powodowie takiej zgody nie
wyrazili.
Problemu dalszego funkcjonowania umowy po wyeliminowaniu z niej
postanowień dotyczących waloryzacji świadczeń dotyczy art. 3852 k.c., przewidujący,
że jeżeli określone postanowienia umowy nie wiążą konsumenta, strony są związane
umową w pozostałym zakresie. Dyrektywa 93/13 w art. 6 ust. 1 przewiduje jednak,
że na mocy prawa krajowego nieuczciwe warunki w umowach zawieranych przez
sprzedawców lub dostawców z konsumentami nie będą wiążące dla konsumenta,
a umowa w pozostałej części będzie nadal obowiązywała strony, jeżeli jest to
możliwe po wyłączeniu z niej nieuczciwych warunków.
W ocenie Sądu Okręgowego, nie jest możliwe dalsze funkcjonowanie umowy,
której – po wyłączeniu z niej postanowień niedozwolonych – nie da się wykonać,
tj. określić sposobu świadczenia przez strony i wysokości ich świadczeń. Nie może
się zatem ostać stosunek prawny wykreowany umową, gdy po wyeliminowaniu z niej
pewnych postanowień cel lub treść tego stosunku sprzeciwiałyby się jego
właściwości (naturze), ustawie lub zasadom współżycia społecznego. Stosunek
kredytu musi być uznany za nieważny z racji sprzeczności z ustawą, gdy
postanowienia umowne wyznaczające jego treść naruszają granice swobody umów
(art. 58 § 1 k.c. w zw. z art. 353 k.c.). Stosowanie regulacji wynikających z dyrektywy
93/13 nie może zachwiać konkurencją na rynku, zmuszając część przedsiębiorców
do wykonywania umów na zasadach tak znacząco odbiegających od tych, jakie
analogiczne umowy wykonują inni przedsiębiorcy. Eliminacja klauzuli indeksacyjnej
z umowy jest przeszkodą do utrzymania oprocentowania według stawek LIBOR,
II CSKP 2345/22
7
gdyż wiąże się z przyjęciem niedopuszczalnej fikcji kredytu złotowego
z oprocentowaniem właściwym dla waluty obcej, bazującej na stopie referencyjnej
LIBOR 3M. Oprocentowanie to nie może mieć zastosowania do kredytu w złotych,
gdyż takie produkty nie są dostępne na rynku.
Zdaniem Sądu Okręgowego, wyeliminowanie z umowy postanowień
dotyczących waloryzacji prowadzi do powstania luki niepozwalającej wykonywać
umowy. Jeżeli unieważnienie klauzuli ryzyka walutowego i przeliczeniowej
doprowadziłoby nie tylko do zniesienia mechanizmu indeksacji oraz różnic kursów
walutowych, ale również – pośrednio – do zaniknięcia ryzyka kursowego, które jest
bezpośrednio związane z indeksacją kredytu do waluty, to umowa nie może dalej
obowiązywać. Wyeliminowanie ryzyka kursowego charakterystycznego dla umowy
kredytu indeksowanego do waluty obcej jest równoznaczne z tak daleko idącym jej
przekształceniem, że należy ją uznać za umowę o odmiennej istocie i charakterze.
Po wyeliminowaniu tego rodzaju klauzul utrzymanie umowy o charakterze
zamierzonym przez strony nie jest możliwe, co przemawia za jej nieważnością
(bezskutecznością).
Sąd Okręgowy przypomniał, że w orzecznictwie dopuszczano możliwość
uzupełnienia umowy przepisami dyspozytywnymi lub stosowaniem analogii z art. 58
§ 3 k.c. po pominięciu w niej klauzul abuzywnych, z zastrzeżeniem wyjątkowego
charakteru takiego zabiegu. Postanowienia dyrektywy 93/13 sprzeciwiają się jednak
takim działaniom sądu, które zmierzałyby do uzupełnienia umowy przez zmianę jej
treści.
Sąd Okręgowy zauważył, że wejście w życie ustawy z 29 lipca 2011 r.
o zmianie ustawy Prawo bankowe oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 165, poz.
984, dalej - ustawa antyspreadowa) nie ma wpływu na ocenę abuzywności
kwestionowanych klauzul, a w konsekwencji nie sanuje nieważności umów. Ustawa
umożliwiała kredytobiorcom dokonywanie od pewnego momentu wykonywania
umowy spłat należnych rat bezpośrednio w walucie waloryzacji, lecz nie usunęła
źródła abuzywności, jakim jest nierównomierne rozłożenie ryzyka kursowego.
Powodowie zdają sobie sprawę ze skutków nieważności umowy. Biorąc pod
uwagę przytoczoną przez nich argumentację, Sąd Okręgowy uznał umowy kredytu
II CSKP 2345/22
8
zawarte 19 czerwca 2007 r. i 12 maja 2008 r. za nieważne.
Za abuzywną Sąd Okręgowy uznał również niedotyczącą głównych świadczeń
stron klauzulę ubezpieczenia niskiego wkładu własnego. Ubezpieczenie to służy
jedynie ochronie interesów pozwanego, o czym powodowie nie zostali
poinformowani, chociaż obciążały ich składki z tego tytułu. Postanowienie dotyczące
ubezpieczenia niskiego wkładu własnego zostało sformułowane lakonicznie
i nieprecyzyjnie, a powodowie nie zostali zapoznani z charakterem tego
ubezpieczenia. Klauzula umowna zastrzegająca konieczność zawarcia takiej umowy
ubezpieczenia przez kredytobiorców została wpisana do rejestru klauzul
niedozwolonych prowadzonego przez Prezesa UOKiK pod numerem 6068.
Sąd Okręgowy uznał, że żądanie zasądzenia odsetek po upływie 30 dni od
dnia wniesienia reklamacji, jak chcieli powodowie, jest niezasadne wobec
nieokreślenia w tym piśmie wysokości żądanego świadczenia. W tym zakresie
powództwo zostało oddalone, a odsetki od kwoty należności głównej Sąd Okręgowy
zasądził na rzecz powodów od dnia wymagalności świadczenia oznaczonego
zgodnie z art. 455 k.c. w zw. z art. 481 k.c. po skonkretyzowaniu żądania.
Wyrokiem z 30 listopada 2021 r. Sąd Apelacyjny w Łodzi oddalił apelację
pozwanego od wyroku Sądu Okręgowego z 18 lutego 2021 r.
Sąd Apelacyjny zaakceptował ustalenia faktyczne Sądu Okręgowego.
Pominął wniosek dowodowy zgłoszony w apelacji (art. 2352 § 1 pkt 2 k.p.c.) uznając,
że zmierza on do wykazania faktu nieistotnego dla rozstrzygnięcia sprawy. Ocena
postanowień umowy pod kątem sprzeczności z dobrymi obyczajami i rażącego
naruszenia interesów konsumenta dokonywana jest według stanu z chwili zawarcia
umowy (art. 3852 k.p.c.). Z punktu widzenia art. 3851 § 1 i 3 k.c. istotne jest czy
sposób ustalania kursu waluty na potrzeby waloryzacji świadczeń stron był
objaśniony w samej umowie, a w ocenianych w sprawie umowach nie było o nim
mowy. Z żadnego dowodu nie wynika, aby konsumenci mieli rzeczywisty wpływ na
treść postanowienia umowy przewidującego obowiązek ubezpieczenia niskiego
wkładu własnego lub na wyeliminowanie go z umowy.
Zdaniem Sądu Apelacyjnego, Sąd Okręgowy błędnie jednak zastosował art.
3851 § 1 k.c. w odniesieniu do postanowień zawartych w § 1 ust. 3, § 1 ust. 3A, § 10
II CSKP 2345/22
9
ust. 4 i § 12 ust. 5 umowy. Pierwsze jedynie wskazuje, że walutą waloryzacji jest
CHF. Sam mechanizm waloryzacji, jak i zastosowanie określonej waluty obcej jako
jej miernika było dopuszczalne i zgodne ze stanem prawnym obowiązującym w dacie
zawarcia umów. Stanowiące o tym postanowienie umowne nie jest zatem
niedozwolone. W § 1 ust. 3A umowy równowartość kwoty kredytu udzielonego
powodom oznaczona została w walucie waloryzacji na datę poprzedzającą zawarcie
umowy. Postanowienie to ma wyłącznie informacyjny charakter. Rozważanie
abuzywności takiego postanowienia jest zatem bezprzedmiotowe.
W obu umowach oraz w regulaminie zabrakło wyraźnego postanowienia
o sposobie przeliczenia kapitału wypłaconego powodom przez bank na jego
równowartość wyrażoną w walucie waloryzacji, zredagowanego w taki sposób, jak
uczyniono to w odniesieniu do przeliczania zobowiązań kredytobiorców w § 10 ust.
4 umowy z 19 czerwca 2007 r. oraz w § 10 ust. 5 umowy z 15 maja 2008 r. Nie
wiadomo zatem, według jakiego kursu bank miał przeliczyć wypłacony powodom
kredyt. Jedyną wskazówkę pozwalającą odpowiedzieć na to pytanie zawiera § 1 ust.
3A umowy. Skoro przeliczenia w celach wyłącznie informacyjnych dokonano według
kursu kupna waluty waloryzacji z tabeli kursowej B. S.A., to można domniemywać,
że taki sam miernik zostanie zastosowany do przeliczenia kredytu
w dniu uruchomienia. Dla celów ilustracyjnych przyjęto kurs z tabeli obowiązującej
13 dni przed zawarciem umowy. Kwestią otwartą pozostaje to, czy zgodnie z umową
bank zobligowany był do przeliczenia swojego świadczenia według kursu ustalonego
w tabeli sporządzonej w dniu wypłaty, czy też umowa pozostawiała bankowi swobodę
w wyborze tabeli z innego, dowolnie wybranego dnia. Tak rozumiane odesłanie do
tabeli kursów banku, zamieszczone w § 1 ust. 3A jest w oczywisty sposób
niedozwolone, ponieważ nie tylko pozostawia kredytodawcy swobodę w ustalaniu
kursów walut, ale także upoważnia go do wyboru dnia, w którym kurs kupna ustalony
został najkorzystniej dla banku. Przeliczenie takie ma bezpośredni wpływ na
wysokość zobowiązania powodów, ponieważ na jego podstawie sporządzony zostaje
harmonogram spłat wyrażony w walucie waloryzacji. Ani umowy, ani regulamin nie
zawierają jednak żadnych postanowień regulujących sposób ustalania takiego
harmonogramu.
Zdaniem Sądu Apelacyjnego, nie było podstaw do uznania za niedozwolony
II CSKP 2345/22
10
samego mechanizmu waloryzowania świadczeń kursem CHF, a jedynie części tych
postanowień dotyczącej sposobu ustalania kursu - odpowiednio kupna lub sprzedaży
waluty waloryzacji na potrzeby przeliczenia świadczenia banku, tzn. kwoty
udzielonego kredytu oraz świadczeń powodów, czyli rat kapitałowo-odsetkowych.
Sąd Apelacyjny podzielił pogląd Sądu Okręgowego o abuzywności
pozostałych postanowień umownych zawierających odesłanie do kursów ustalanych
przez bank jako miernika, który będzie przyjmowany na potrzeby przeliczenia
świadczeń. Dotyczy to zwłaszcza w odniesieniu do umowy z 19 czerwca 2007 r. -
§ 15 ust. 3, a w odniesieniu do umowy z 12 maja 2008 r. - § 15 ust. 4, w odniesieniu
do regulaminu udzielania kredytów i pożyczek hipotecznych: w rozdziale III - § 1 ust.
2, w rozdziale VII - § 23 ust. 2 i 3, § 26 ust. 2, w rozdziale VIII - § § 31 ust. 3,
w rozdziale IX - § 35. Za zasadny uznał jednak zarzut naruszenia art. 3851 § 2 k.c.
oraz art. 358 § 2 k.c., art. 65 § 1 i 2 k.c., art. 354 k.c. i art. 3531 k.c. przez
wyeliminowanie z umowy całego mechanizmu waloryzacji, w tym całego
postanowienia zawartego w § 1 ust. 3 umów, co – gdyby nastąpiło – w istocie
skutkowałoby stwierdzeniem, że powodowie nie są związani postanowieniem
ustalającym, że CHF jest walutą waloryzacji. Tymczasem brak jest podstaw do
uznania, że waloryzacja jako taka oraz ustalenie CHF jako miernika waloryzacji były
sprzeczne z dobrymi obyczajami lub rażąco naruszało interes konsumentów w chwili
zawarcia umowy. Po wyeliminowaniu klauzul abuzywnych umowy zawarte przez
strony pozostają umowami kredytu złotówkowego waloryzowanego kursem CHF.
Niewiążące dla powodów są jedynie fragmenty postanowień odsyłające do tabeli
kursów walutowych ustalanych przez bank, jako podstawy ustalenia kursu do
przeliczenia świadczeń. Uchybienie to nie miało jednak znaczenia dla
rozstrzygnięcia.
Sąd Apelacyjny stwierdził, że skoro klauzule umowne dotyczące przeliczania
świadczeń są niedozwolone i jako takie nie wiążą powodów, to po ich wyeliminowaniu
w umowach brak jest określenia, na jakiej podstawie miałby być ustalany kurs waluty
waloryzacji na potrzeby przeliczenia tych świadczeń. Z umów i regulaminu nie
wynika, żeby kapitał wypłacony kredytobiorcom podlegał przeliczeniu na CHF
według kursu z tabeli obowiązującej w banku w określonym dniu.
II CSKP 2345/22
11
Zdaniem Sądu Apelacyjnego niedopuszczalne jest zastąpienie na podstawie
art. 358 § 2 k.c. brakujących klauzul średnim kursem publikowanym przez NBP
w dniu spełnienia świadczenia. Wykładnia systemowa prowadzi do wniosku, że
przepis zwiera normę uzupełniającą dla art. 358 § 1 k.c., zatem może mieć
zastosowanie wyłącznie do zobowiązań podlegających wykonaniu na terenie
Rzeczypospolitej Polskiej, których przedmiotem jest suma pieniężna wyrażona
w walucie obcej. Przedmiotem zobowiązania banku była od początku suma
pieniężna wyrażona w walucie polskiej. Podobnie było z zobowiązaniem powodów
z tą różnicą, że podstawą ustalenia wysokości ich zobowiązań była równowartość
świadczeń przeliczona na walutę waloryzacji. Sąd Apelacyjny uznał, że brak jest
podstawy do zastosowania w sprawie art. 41 ustawy z 28 kwietnia 1936 r. - Prawo
wekslowe (Dz. U. z 2022 r. poz. 282, dalej - pr. weksl.), choćby z tego względu, że
mowa w nim o wystawieniu weksla na walutę inną niż waluta miejsca płatności.
Analogia istniałaby wówczas, gdyby umowa kredytowa określała walutę kredytu inną,
niż waluta obowiązująca w miejscu jej wykonania.
Ostatecznie Sąd Apelacyjny stwierdził, że w polskim prawie nie istnieje przepis
dyspozytywny pozwalający zastąpić w niedozwolonych klauzulach walutowych
w umowach denominowanych lub indeksowanych kursem waluty obcej odesłania do
kursów tych walut jakimś innym miernikiem.
Po wyeliminowaniu klauzul abuzywnych sporne umowy pozostały umowami
o kredyt złotówkowy waloryzowany kursem CHF, w umowach tych brak jest
postanowień, w oparciu o które można ustalić kurs waluty waloryzacji będący
podstawą przeliczenia świadczenia banku na walutę szwajcarską i świadczenia
kredytobiorców na walutę polską, nie ma prawnej możliwości zastąpienia
brakujących klauzul innym miernikiem, niedopuszczalne jest przekształcenie
przedmiotowych umów w zwykłe umowy kredytu niewaloryzowanego, a tym bardziej
ustalenie, że kredytobiorcy są zobowiązani spłacić nominalną wartość kapitału
powiększoną o wynikające z umowy odsetki oparte na stawce referencyjnej LIBOR
3M; takie zabiegi stanowiłyby niedozwoloną ingerencję sądu w treść umowy, zaś
w tym drugim przypadku doprowadziłyby do stworzenia umowy sprzecznej
z jakąkolwiek logiką ekonomiczną. Nie istnieją żadne zwyczaje, utrwalona praktyka
ani zasady współżycia społecznego pozwalające uzupełnić brakujące klauzule
II CSKP 2345/22
12
w drodze wykładni zgodnych oświadczeń woli stron składanych w chwili zawarcia
umowy, zatem niezasadny jest zarzut naruszenia art. 56 k.c. w zw. z art. 354 k.c.
i art. 65 § 1 k.c.
Sąd Apelacyjny nie podzielił poglądu Sądu Okręgowego o zgodności umów
z art. 69 pr. bank. Umowy zawarte przez strony po wyeliminowaniu z nich klauzul
abuzywnych nie pozwalają na określenie zobowiązania kredytobiorców już w chwili
zawarcia umów i jako takie są sprzeczne z istotą umowy kredytowej. Skutkuje to ich
uznaniem za nieważne na podstawie art. 58 § 1 i 2 k.c. Nie jest bowiem zgodna
z prawem, a co najmniej z zasadami współżycia społecznego umowa kredytowa,
z której nie wynika wysokość zobowiązania kredytobiorców.
W pozostałym zakresie Sąd Apelacyjny podzielił argumentację prawną Sądu
Okręgowego.
W skardze kasacyjnej od wyroku Sądu Apelacyjnego z 30 listopada 2021 r.
pozwany zarzucił, że orzeczenie to zostało wydane z naruszeniem: - art. 3851 § 1
k.c. przez nieprawidłowe ustalenie treści przesłanki jednoznaczności postanowień
umownych i oparcie się na okolicznościach istniejących ex post zamiast na dzień jej
zawarcia; - art. 3851 § 1 k.c. przez niewłaściwe zastosowanie i brak rozróżnienia
postanowień umowy odnoszących się do osobnych normatywnie zakresów regulacji,
tj. (a) klauzuli ryzyka walutowego oraz (b) klauzuli spreadu walutowego, co
skutkowało niedokonaniem oceny poszczególnych postanowień umowy
indywidualnie pod kątem przesłanek z art. 3851 § 1 k.c.; - art. 3851 § 1 k.c. przez
nieprawidłowe ustalenie, że zarówno klauzule waloryzacyjne, jak i klauzule
przeliczeniowe w sposób rażący naruszają interesy powodów; - art. 3851 § 1 k.c.
w zw. z art. 58 k.c. przez ustalenie, że zarówno klauzule waloryzacyjne, jak i klauzule
przeliczeniowe stanowią główne świadczenia stron, a zatem ich abuzywność została
uznana za uniemożliwiającą utrzymanie umowy w mocy; - art. 3851 § 1 k.c. oraz art.
3852 k.c. oraz art. 3 ust. 1 dyrektywy 93/13 w zw. z art. 65 § 1 i 2 k.c. przez przyjęcie,
że postanowienia umowy odnoszące się do ryzyka walutowego oraz spreadu
walutowego są bezskuteczne z uwagi na ich abuzywność; - art. 58 § 1 k.c. w zw.
z art. 3851 § 2 k.c. przez przyjęcie, że umowa kredytu jest w całości bezwzględnie
nieważna z mocy prawa (lub w całości bezskuteczna) w związku z uznaniem
II CSKP 2345/22
13
niektórych postanowień umowy za niedozwolone zgodnie z art. 3851 § 1 i 2 k.c.; - art.
58 § 1 k.c. w. zw. z art. 3851 § 2 k.c. w zw. z art. 5 k.c. oraz art. 6 dyrektywy 93/13
w zw. z art. 2 oraz art. 32 Konstytucji oraz art. 2 i art. 3 Traktatu o Unii Europejskiej
przez bezpodstawne ustalenie nieważności umowy z naruszeniem zasady
proporcjonalności sankcji; - art. 358 § 2 k.c. w zw. z motywem 13 dyrektywy 93/13
przez zanegowanie możliwości wykonania zobowiązania kredytobiorców przy
uwzględnieniu normy określającej wartość waluty obcej przez zastosowanie kursu
średniego NBP; - art. 358 § 2 k.c. w zw. z art. 3851 § 2 k.c. przez uznanie, że umowa,
po stwierdzeniu abuzywności klauzuli ryzyka kursowego i klauzuli spreadu
walutowego, nie może być dalej wykonywana.
Pozwany wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i orzeczenie co
do istoty sprawy przez uwzględnienie apelacji pozwanego od wyroku Sądu
Okręgowego z 18 lutego 2021 r., a ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku
w całości i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.
Powodowie wnieśli o oddalenie skargi kasacyjnej.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Odpowiedź na pytanie, czy sąd – w ramach prowadzonej na podstawie art.
3851-3852 k.c. oceny abuzywności postanowień umowy – powinien uwzględniać
okoliczności, które powstały po zawarciu umowy, w tym także takie, jak jej zmiana,
niekwestionowanie skuteczności postanowienia przez konsumenta przez długi czas
lub zmiany normatywne, została przez Sąd Najwyższy udzielona w uchwale składu
siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17 (OSNC
2019, nr 1, poz. 2). Sąd Najwyższy wyjaśnił w niej, że oceny, czy postanowienie
umowne jest niedozwolone (art. 3851 § 1 k.c.), dokonuje się według stanu z chwili
zawarcia umowy. Wykładnia językowa art. 3851 § 1 zdanie pierwsze k.c. nie daje
bowiem podstaw do przyjęcia, że w ramach oceny abuzywności postanowienia
umowy istotny jest sposób jego stosowania przez przedsiębiorcę ani to, dla której ze
stron ten sposób stosowania jest korzystny. Przy jej prowadzeniu uwzględnić należy
wyłącznie sposób kształtowania praw i obowiązków konsumenta przez oceniane
postanowienie. Przedmiotem oceny jest samo postanowienie, a więc wyrażona
w określonej formie (przeważnie słownej) treść normatywna, tzn. norma lub jej
II CSKP 2345/22
14
element określający prawa lub obowiązki stron (por. uchwała składu siedmiu sędziów
Sądu Najwyższego z 20 listopada 2015 r., III CZP 17/15, OSNC 2016, nr 4, poz. 40),
a jej punktem odniesienia - sposób oddziaływania postanowienia na prawa
i obowiązki konsumenta. Postanowienie umowne może bezpośrednio kształtować
prawa i obowiązki tylko w sensie normatywnym, wpływając na zakres i strukturę praw
lub obowiązków stron. Art. 3851 § 1 k.c. jest instrumentem kontroli treści umowy
(stosunku prawnego) i nie odnosi się do sposobu stosowania postanowienia. W ten
też sposób Sądy obu instancji zastosowały w sprawie art. 3851 § 1 k.c., dostrzegając
abuzywność niektórych postanowień umowy kredytowej zawartej przez strony
poprzez to, że wyłącznie powodowie zostali na ich podstawie obciążeni ryzykiem
zmiany kursu waluty, w nawiązaniu do której podlegały waloryzacji świadczenia
stron. W umowie nie przewidziano przy tym żadnego mechanizmu ograniczenia tego
ryzyka, wyłączenia go lub rozłożenia w sposób uwzględniający także interes
powodów. O zakwalifikowaniu jako abuzywne postanowień umowy odnoszących się
już szczegółowo do metody przeliczania świadczeń zadecydował natomiast brak
w niej, albo w będącym jej załącznikiem regulaminie, informacji o sposobie tworzenia
tabeli kursowej banku. Tymi brakami umowa obciążona była już w momencie jej
zawarcia, choć ich negatywne dla powodów skutki ujawniły się w istocie po paru
latach wykonywania umowy przez obie jej strony. Nie jest zatem uzasadniony zarzut,
jakoby Sądy meriti oparły się przy ocenie abuzywności postanowień umownych na
okolicznościach istniejących ex post zamiast na dzień jej zawarcia.
Wbrew zarzutom skarżących, Sąd Apelacyjny przeanalizował szczegółowo te
klauzule umowne, którym powodowie zarzucali abuzywność i skorygował stanowisko
Sądu Okręgowego co do tego, w jakim zakresie zarzuty te mogły być zasadne. Sąd
Apelacyjny stwierdził bowiem, że nie ma podstaw do podważania dopuszczalności
przyjęcia w umowie, że spełniane na jej podstawie świadczenia będą podlegały
waloryzacji, a jej miernikiem będzie kurs CHF. Sąd Apelacyjny nie zakwestionował
stanowiska Sądu Okręgowego, wyrażonego z odwołaniem się do orzecznictwa
Trybunału Sprawiedliwości UE, w którym Trybunał określił zakres informacji, jakie
konsumentowi powinny być udzielone przez bank, gdy konsument rozważa
zaciągnięcie kredytu waloryzowanego kursem waluty obcej i stwierdził, że
powodowie nie zostali dostatecznie poinformowani o skali ryzyka, jakie przyjmują na
II CSKP 2345/22
15
siebie w związku z zawarciem umowy o treści ustalonej we wzorze, którym
posługiwał się pozwany. Warunek dotyczący ryzyka kursowego musi zostać
zrozumiany przez konsumenta zarówno w aspekcie formalnym i gramatycznym, jak
i w odniesieniu do jego konkretnego zakresu, tak aby właściwie poinformowany oraz
dostatecznie uważny i rozsądny przeciętny konsument mógł nie tylko dowiedzieć się
o możliwości spadku wartości waluty krajowej względem waluty obcej, w której kredyt
był denominowany, ale również oszacować – potencjalnie istotne – konsekwencje
ekonomiczne takiego warunku dla swoich zobowiązań finansowych. Kredytobiorca
musi być zatem jasno poinformowany, że podpisując umowę kredytu
denominowanego w walucie obcej ponosi ryzyko kursowe, które z ekonomicznego
punktu widzenia może okazać się dla niego trudne do udźwignięcia w przypadku
spadku wartości waluty, w której otrzymuje wynagrodzenie w stosunku do waluty
obcej, w której kredyt został udzielony (wyrok Trybunału Sprawiedliwości UE
z 20 września 2018 r., C-51/17, pkt 78).
Kredytobiorca powinien być pouczony o zagrożeniach właściwych ryzyku
kursowemu nie tyle przez przedstawienie mu danych choćby z długiego okresu,
w którym nie miały miejsce zdarzenia powodujące istotne wahania kursu, co
wyłącznie lub także przez przedstawienie zagrożeń będących konsekwencjami
wydarzeń nadzwyczajnych, mogących spowodować 100-200 % zmiany kursu waluty.
W przypadku, gdy kredytodawca spełnia swoje świadczenie jednorazowo lub
w niewielu częściach tuż po zawarciu umowy, gdy ich wartość odniesiona do waluty
waloryzacji jest łatwa do oceny, a świadczenia kredytobiorcy mają być rozciągnięte
w czasie na lata, wymaganie tak skonstruowanego pouczenia jest szczególnie
uzasadnione.
To, że w stanie prawnym przed 26 sierpnia 2011 r. ustawodawca co do zasady
akceptował zawieranie umów kredytu, w których waluta obca pełniła funkcję
waloryzacyjną, znajduje potwierdzenie w art. 69 ust. 2 pkt 4a i art. 75b pr. bank.,
mających – w związku z art. 4 i art. 5 ust. 1 ustawy antyspreadowej – zastosowanie
także do umów zawartych przed jej wejściem w życie w odniesieniu do niespłaconej
jeszcze części kredytu. Możliwość skorzystania z mechanizmu rozliczeń określonego
w art. 75b pr. bank. nie pozbawia jednak powodów uprawnienia do zażądania
skontrolowania postanowień umowy, którą zawarli z pozwanym z odwołaniem się do
II CSKP 2345/22
16
kryteriów ustalonych w art. 3851 § 1 albo art. 58 k.c. Nowelizacja prawa bankowego
z 29 lipca 2011 r. przyznała bowiem kredytobiorcom jedynie dodatkowe uprawnienie
do spłacania rat kredytu indeksowanego lub denominowanego do waluty obcej
bezpośrednio w tej walucie, co nie znaczy, że nałożyła na nich obowiązek
zachowania takiej formy spłaty albo że wyłączyła możliwość zgłoszenia roszczeń
powstałych na gruncie umów niespełniających wymagań stawianych umowom
kredytowym w stosunkach z konsumentami.
Odróżniwszy postanowienia umowne odnoszące się do ryzyka kursowego od
klauzul przeliczeniowych, Sąd Apelacyjny dostrzegł, że w umowach kredytu
i w regulaminie, do którego odsyłały, brakowało określenia zasad przeliczenia
kapitału do wypłacenia powodom, choćby o takim poziomie szczegółowości, jak te
postanowienia, które normowały zasady przeliczania świadczeń powodów na rzecz
banku. Luki w umowie i regulaminie sprawiające, że umowa w chwili jej zawarcia nie
dostarczała jasnej informacji, w jaki sposób pozwany przeliczy kapitał wypłacony
powodom na jego równowartość w walucie waloryzacji oraz konstrukcja postanowień
o przeliczeniach świadczeń podlegających spełnianiu przez powodów na rzecz
pozwanego, przewidująca odesłania do tabel kursowych, które tworzył pozwany
według nieznanych powodom zasad, zadecydowały o uznaniu także tych
postanowień za abuzywne. Nie jest zatem zasadny zarzut, że Sąd Apelacyjny nie
rozróżnił w umowie klauzuli ryzyka walutowego od klauzuli spreadu walutowego, co
skutkowało niedokonaniem oceny poszczególnych postanowień umowy
indywidualnie pod kątem przesłanek z art. 3851 § 1 k.c.
Art. 385¹ § 1 zdanie 2 k.c., wyłączający kontrolę abuzywności postanowień
umownych określających główne świadczenia stron, stanowi implementację art. 4
ust. 2 dyrektywy 93/13, a jego oceny w konkretnej sprawie należy dokonać
z perspektywy wykładni prounijnej z uwzględnieniem orzecznictwa Trybunału
Sprawiedliwości UE, które jednak w tej materii zawiera tylko ogólne i abstrakcyjne
wskazania dla sądów krajowych, zobowiązanych do samodzielnej kwalifikacji na
podstawie treści konkretnej umowy i okoliczności faktycznych sprawy.
W wyrokach z 26 lutego 2015 r., C-143/13 i z 23 kwietnia 2015 r., C-96/14,
Trybunał Sprawiedliwości UE wyjaśnił, że przez podstawowe świadczenia,
II CSKP 2345/22
17
w odróżnieniu od świadczeń o charakterze posiłkowym, należy rozumieć te spośród
świadczeń, które charakteryzują daną umowę i istotę stosunku prawnego. Kryterium
wyznaczającym zakres stosowania wyjątku, o którym mowa w art. 385¹ § 1 zdanie
2 k.c. jest zatem możliwość uznania świadczenia zastrzeżonego przez badaną
klauzulę za odpowiednik jakiegokolwiek świadczenia wzajemnego. Analizę należy
przeprowadzić w świetle charakteru umowy, ogólnej systematyki i całości
postanowień umowy, a także jej kontekstu prawnego i faktycznego, przy zachowaniu
zasady zawężającej wykładni wyjątku. Z uwzględnieniem powyższych wskazań co
do potrzeby sytuacyjnej analizy łączącego strony stosunku prawnego, za
świadczenia główne należy uznać świadczenia należące do kategorii przedmiotowo
istotnych w powstałym między stronami stosunku cywilnym, typowe dla niego
i charakterystyczne, decydujące o istocie umowy, chociaż niekonieczne zaliczane
w systematykach doktrynalnych do kategorii essentialia negotii (zob. wyroki Sądu
Najwyższego z 6 kwietnia 2004 r., I CSK 472/03, Prawo Bankowe z 2004 r., nr 11,
z 8 czerwca 2004 r., I CK 635/03; z 8 listopada 2012 r., I CSK 49/12, OSNC 2013,
nr 6, poz. 76, z 15 lutego 2013 r., I CSK 313/12; z 2 kwietnia 2015 r., I CSK 257/14;
z 30 września 2015 r., I CSK 800/14, OSNC 2016, nr 9, poz. 105, z 1 marca 2017 r.,
IV CSK 285/16; z 14 lipca 2017 r., II CSK 803/16, OSNC 2018, nr 7-8, poz. 79 i z 24
października 2018 r., II CSK 632/17). Taki charakter w umowach waloryzowanych
kursem waluty obcej mają postanowienia ustalające samą zasadę i mechanizm
przeliczania świadczeń (por. wyroki Trybunału Sprawiedliwości UE z 20 września
2017 r., C-186/16, pkt 37, z 20 września 2018 r., C-51/17, pkt 68; z 14 marca
2019 r., C-117/18, pkt 48, z 3 października 2019 r., C-260/18, pkt 44; wyroki Sądu
Najwyższego z 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17, OSP 2019, z. 12, poz. 115
i z 9 maja 2019 r., I CSK 242/18).
W wyroku z 29 kwietnia 2021 r., C-19/20, Trybunał Sprawiedliwości UE orzekł,
że wykładni art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy dokonywać w ten
sposób, że z jednej strony nie stoją one na przeszkodzie temu, by sąd krajowy usunął
jedynie nieuczciwy element warunku umowy zawartej między przedsiębiorcą
a konsumentem, jeżeli odstraszający cel tej dyrektywy jest realizowany przez krajowe
przepisy ustawowe, a element ten stanowi odrębne zobowiązanie umowne, mogące
być przedmiotem indywidualnej kontroli pod kątem nieuczciwego charakteru.
II CSKP 2345/22
18
Z drugiej strony przepisy te stoją na przeszkodzie temu, by sąd usunął jedynie
nieuczciwy element warunku umowy zawartej między przedsiębiorcą
a konsumentem, jeżeli takie usunięcie sprowadzałoby się do zmiany treści
postanowienia umownego przez zmianę jego istoty.
Wyeliminowanie z łączącej strony umowy abuzywnych postanowień
umownych rodzi konieczność dokonania oceny, czy umowa w pozostałym zakresie
jest możliwa do utrzymania. Sąd Apelacyjny rozważył tę kwestię i uznał, że
obowiązywanie umowy po wyłączeniu z niej nieuczciwych warunków nie jest możliwe,
co przemawia za opowiedzeniem się za jej nieważnością (zob. wyrok Sądu
Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18). Wyeliminowanie abuzywnych
klauzul przeliczeniowych nie może prowadzić do utrzymania w mocy kredytu
indeksowanego kursem CHF albo denominowanego w CHF jako kredytu złotowego
oprocentowanego według stawki LIBOR. Brak także podstaw do zastąpienia stawki
oprocentowania LIBOR stawką WIBOR (wyroki Sądu Najwyższego z 10 maja
2022 r., II CSKP 285/22; z 13 maja 2022 r., II CSKP 293/22). W wyroku z 6 marca
2019 r. (C-70/17 i C-179/17, Abanca Corporación Bancaria SA i Bankia SA, pkt 54)
Trybunał Sprawiedliwości UE wykluczył, aby sąd krajowy mógł zmieniać treść
nieuczciwych warunków zawartych w umowach, na przykład przez odwołanie się do
kursu walut stosowanego przez Narodowy Bank Polski. W orzecznictwie szeroko
wypowiedziano się również o niemożności uzupełnienia postanowień umownych
przy wykorzystaniu art. 358 § 2 k.c., art. 41 pr. weksl., art. 24 ust. 3 ustawy o NBP
w zw. z art. 3851 § 2 k.c. (zob. np. wyroki Sądu Najwyższego z 17 marca 2022 r.,
II CSKP 474/22; z 19 maja 2022 r., II CSKP 797/22; z 27 maja 2022 r., II CSKP
395/22; z 8 listopada 2022 r., II CSKP 1153/22; z 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22;
27 kwietnia 2023 r., II CSKP 1027/22, i z 19 stycznia 2024 r., II CSKP 874/22).
W razie stwierdzenia abuzywności klauzuli ryzyka walutowego i klauzul
przeliczeniowych utrzymanie umowy nie jest zatem możliwe z prawnego punktu
widzenia. Jest tak zwłaszcza wówczas, gdy unieważnienie tych klauzul
doprowadziłoby nie tylko do zniesienia mechanizmu indeksacji oraz różnic kursów
walutowych, ale również – pośrednio – do zaniknięcia ryzyka kursowego, które jest
bezpośrednio związane z indeksacją kredytu do waluty. W konsekwencji art. 6 ust. 1
dyrektywy 93/13 nie stoi na przeszkodzie temu, aby sąd krajowy, po stwierdzeniu
II CSKP 2345/22
19
nieuczciwego charakteru niektórych warunków umowy kredytu indeksowanego do
waluty obcej i oprocentowanego według stopy procentowej bezpośrednio powiązanej
ze stopą międzybankową danej waluty, przyjął, zgodnie z prawem krajowym, że ta
umowa nie może nadal obowiązywać bez takich warunków z tego powodu, iż ich
usunięcie spowodowałoby zmianę charakteru głównego przedmiotu umowy (zob.
wyroki Trybunału Sprawiedliwości UE z 14 marca 2019 r., C-118/17, pkt 52;
z 5 czerwca 2019 r., C-38/17, pkt 43; z 3 października 2019 r., C-260-18, pkt 44 i 45;
wyrok Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/19).
O zarzucanym przez pozwanego naruszeniu zasady proporcjonalności
w związku z wyborem sankcji zastosowanej przez Sądy meriti po stwierdzeniu
abuzywności postanowień określających główny przedmiot umów kredytowych
zawartych przez strony można by mówić wówczas, gdyby Sądom tym – w ustalonych
okolicznościach – przysługiwał wybór między możliwymi do zastosowania sankcjami,
a wybrana sankcja godziła w interesy pozwanego nieproporcjonalnie preferując
interes powodów. Skoro postanowienia umów określające główne świadczenia stron
były niejednoznaczne, a prawa i obowiązki powodów jako konsumentów kształtowały
w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając przez to ich interesy,
zaś system prawny nie zawiera norm, którymi za przyzwoleniem powodów
wyeliminowane z umowy postanowienia abuzywne mogłyby być zastąpione, to Sąd
Apelacyjny nie mógł zastosować do umów innej sankcji jak sankcja nieważności.
Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 39814 k.p.c. oraz – co do
kosztów postępowania – art. 98 § 1, 11 i 3 k.p.c. w zw. z art. 39821 i art. 391 § 1 k.p.c.,
§ 2 pkt 7 w związku z § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22
października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz.U. 2023 r.
poz. 1935), orzeczono jak w sentencji.
Grzegorz Misiurek
(M.M.)
[a.ł]
Karol Weitz
Marta Romańska
