WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

29 maja 2024 r.

Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:

SSN Marcin Łochowski (przewodniczący)
‎SSN Agnieszka Jurkowska-Chocyk
‎SSN Maciej Kowalski (sprawozdawca)

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 29 maja 2024 r. w Warszawie
‎skargi kasacyjnej Bank spółki akcyjnej w W.
‎od wyroku Sądu Apelacyjnego w Łodzi
‎z 15 listopada 2021 r., I ACa 79/21,
‎w sprawie z powództwa J. G. i J. G.1
‎przeciwko Bank spółce akcyjnej w W.
‎o zapłatę,

1. oddala skargę kasacyjną;

2. zasądza od Bank spółki akcyjnej w W. na rzecz J. G. i J. G. po 1350 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Agnieszka Jurkowska-Chocyk Marcin Łochowski Maciej Kowalski

Wyrokiem z 9 listopada 2020 r. Sąd Okręgowy w Łodzi zasądził od Bank S.A. z siedzibą w W. na rzecz J. G. i J. G.1 95 237,30zł z odsetkami za opóźnienie od 5 czerwca 2020 r. do dnia zapłaty oraz 6417 zł zwrotu kosztów postępowania (pkt 1.), oddalił powództwo w pozostałym zakresie (pkt 2.) i rozstrzygnął o kosztach procesu (pkt 3.).

Sąd ten ustalił, że 9 grudnia 2005 r. powodowie zawarli umowę o kredyt hipoteczny z Bankiem S.A. (poprzednikiem prawnym pozwanego) na kwotę 94 200 zł. Zgodnie z § 1 ust. 2 umowy kwota kredytu została określona w złotych polskich, następnie w dniu wypłaty została indeksowana według kursu kupna waluty franka szwajcarskiego (dalej: „CHF”), podanego w Tabeli kursowej obowiązującej w pozwanym banku oraz wypłacona stronie powodowej w złotych polskich
‎(§ 7 ust. 1 umowy). Spłata kredytu miała następować w miesięcznych i malejących ratach kapitałowo-odsetkowych. Miesięczne raty, zgodnie z § 12 ust. 5 umowy, miały być spłacane przez powodów w złotych polskich, zaś każda rata indeksowana według kursu sprzedaży CHF zgodnie z Tabelą kursową pozwanego obowiązującą w dniu spłaty. Powodowie nie mieli możliwości istotnych negocjowania warunków umowy. Jednie co udało się wynegocjować to obniżenie do 6,70% oprocentowania należności przeterminowanych z proponowanych przez Bank 7,35 %.
‎W dniu 12 lipca 2017 r. została wysłana do pozwanego reklamacja wraz
‎z ostatecznym przedsądowym wezwaniem do zapłaty, w której strona powodowa domagała się zmiany postanowień zawartej umowy z 9 grudnia 2005 r. Pozwany
‎nie uznał zasadności tych żądań.

Wyrokiem z 15 listopada 2021 r. Sąd Apelacyjny w Łodzi, po rozpoznaniu apelacji obu stron, zmienił zaskarżony wyrok w punkcie 2. w ten sposób, że stwierdził nieważność umowy kredytu zawartej 9 grudnia 2005 r. między J. G. i J. G.1 a poprzednikiem prawnym pozwanego Bankiem S.A. (pkt I), oddalił apelację strony pozwanej w całości (pkt II) oraz rozstrzygnął o kosztach postępowania odwoławczego (pkt III).

Sąd Apelacyjny podzielił ustalenia faktyczne poczynione przez
‎Sąd Okręgowy. Podkreślił, że nie można zgodzić się z poglądem Sądu pierwszej instancji, według którego wytoczenie powództwa o świadczenie przekreślało możliwość istnienia interesu prawnego w żądaniu ustalenia istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego czy prawa. Z umowy kredytu wynikało szereg zabezpieczeń takich jak hipoteka kaucyjna, przelew na rzecz banku praw z umowy ubezpieczenia, ubezpieczenie kredytu do czasu ustanowienia hipoteki. W tej sytuacji, rozstrzygnięcie jedynie o żądaniu zapłaty oznaczałoby nie tylko pozostawienie wpisu hipoteki w księdze wieczystej, ale i konieczność wszczynania przez powodów dalszych procesów.

Sąd Apelacyjny uznał natomiast za nieuzasadnioną apelację pozwanego. Podkreślił, że Sąd pierwszej instancji prawidłowo przyjął nieważność umowy kredytu z 9 grudnia 2005 r. W szczególności wskazał, że w umowie nie przewidziano mechanizmu ustalania kursu CHF przez bank, zatem nie było możliwe weryfikowanie zgodności z umową sposobu ustalenia tego kursu a w konsekwencji ustalenie wartości świadczenia obciążającego kredytobiorców.

Od wyroku Sądu Apelacyjnego w Łodzi skargę kasacyjną wywiódł pozwany, zaskarżając go w całości. W skardze kasacyjnej zarzucono naruszenie
‎art. 316 § 1 k.p.c. w zw. z art. 6 ust. 1 i 7 ust. 1 dyrektywy Rady 93/13/EWG
‎z 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (dalej: „dyrektywa 93/13”), bądź art 316 § 1 k.p.c. w zw. z art. 358 § 2
‎w zw. z art. 58 § 1 i 2 k.c., bądź art. 316 § 1 k.p.c. w zw. art. 58 § 1 i 2
‎w zw. z art. 353¹ k.c. w zw. z art. 69 § 1 i 2 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Prawo bankowe (dalej: „pr.bank.”), art. 385¹ § 1 w zw. z § 3 k.c., art. 385¹ § 1 i 3,
‎ art. 385¹ § 1 i 2 w zw. z art. 385² k.c., art. 385¹ § 1 zd. 2, art. 58 § 3,
‎art. 385¹ § 2 k.c., art. 58 § 3 w zw. z art. 58 § 1 k.c., art. 385¹ § 2, art. 56,
‎art. 354 k.c., art. 111 ust. 1 pkt 4 pr.bank. w zw. z art. 56 k.c.
‎i w zw. z art. 69 ust. 2 pkt 4 i ust. 3 pr.bank. i w zw. z art. 4 ustawy
‎z dnia 29 lipca 2011 r. zmieniającej ustawę Prawo bankowe
‎(dalej: „ustawa antyspreadowa”), art. 58 § 1-3 w zw. art. 353¹ k.c.
‎w zw. z art. 69 § 1 i 2 pr.bank. w zw. z art. 2, 31 ust. 3 i art. 32 ust. 1 Konstytucji,
‎art. 358 § 2 w zw. z art. art. 58 § 1 k.c., art. 58 § 1 k.c. w zw. art. 24 ust. 3 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o Narodowym Banku Polskim; art. 385¹ § 2,
‎art. 65 § 1 i 2 w zw. z art. 354 § 1 k.c., art. 56 k.c., art. 69 ust. 2 pkt 4a i ust. 3 pr.bank. w zw. z art. 4 ustawy antyspreadowej, art. 385¹ § 2 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13.

Powodowie złożyli odpowiedź na skargę kasacyjną, w której wnieśli o odmowę przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania, ewentualnie o oddalenie skargi kasacyjnej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzuty skargi kasacyjnej nie są zasadne.

Na wstępie należy wskazać, że sporna umowa kredytu została zawarta przed wejściem w życie ustawy antyspreadowej, którą wprowadzono uregulowania,
‎iż umowa o kredyt denominowany lub indeksowany do waluty innej niż waluta polska powinna zawierać szczegółowe zasady określenia sposobów i terminów ustalania kursu wymiany walut, na podstawie którego w szczególności wyliczana jest kwota kredytu, jego transz i rat kapitałowo-odsetkowych oraz zasady przeliczania na walutę wypłaty albo spłaty kredytu (art. 69 ust. 2 pkt 4a pr.bank.) oraz że w przypadku takich umów kredytu kredytobiorca może dokonywać spłaty rat kapitałowo-odsetkowych bezpośrednio w tej walucie (art. 69 ust. 3 pr.bank.).

W orzecznictwie Sądu Najwyższego w odniesieniu do kredytów zawieranych przed tą nowelizacją prawa bankowego zostało już wyjaśnione, że dopuszczalne jest zaciągnięcie zobowiązania kredytowego w walucie obcej z równoczesnym zastrzeżeniem, iż wypłata i spłata kredytu będzie dokonywana w walucie krajowej, z tym że tego rodzaju zastrzeżenie dotyczy wyłącznie sposobu wykonania zobowiązania, a zatem nie powoduje zmiany waluty wierzytelności
‎(zob. wyroki SN z 25 marca 2011 r., IV CSK 377/10, i z 29 kwietnia 2015 r.,
‎V CSK 445/14). Umowa kredytu denominowanego/indeksowanego, mieści się więc w konstrukcji ogólnej umowy kredytu bankowego i stanowi jej możliwy wariant
‎(art. 353¹ k.c. w zw. z art. 69 pr.bank.). Jednak nie wyłącza to dopuszczalności kontroli przez sąd czy mechanizm ustalania przez bank kursów waluty jest klauzulą niedozwoloną w rozumieniu art. 385¹ § 1 k.c. (zob. wyroki SN: z 22 stycznia 2016 r., I CSK 1049/14; z 27 lutego 2017 r., II CSK 19/18; z 11 grudnia 2019 r.,
‎V CSK 382/18).

Następnie należy wskazać, że nie są zasadne zarzuty skargi kasacyjnej kwestionujące ocenę, iż umowa kredytu z 9 grudnia 2005 r. zawiera niedozwolone postanowienia umowne.

Wbrew twierdzeniom skarżącego, nie ma podstaw do uznania, że umowa kredytu z 9 grudnia 2005 r. była indywidualnie uzgodniona. W tym zakresie skarga kasacyjna pozostaje w sprzeczności z ustaleniami poczynionymi przez Sądy meriti, zgodnie z którymi powodowie nie mieli możliwości istotnych negocjowania warunków umowy. W orzecznictwie Sądu Najwyższego nie budzi wątpliwości, że okoliczność, iż kredytobiorca wybrał swobodnie umowę kredytu indeksowanego do waluty obcej jako alternatywę względem kredytu złotowego, w żadnym razie nie jest równoznaczna z tezą, że szczegółowe postanowienia tej umowy, w tym klauzule indeksacyjne, były indywidualnie negocjowane (zob. wyrok SN z 25 października 2023 r., II CSKP 820/23). Kluczowa jest bowiem ocena czy konsument miał rzeczywisty wpływ na treść postanowienia umownego. Z oczywistych względów
‎nie jest to równoznaczne z dokonaniem wyboru spośród jednego z kilku rozwiązań przygotowanych uprzednio przez przedsiębiorcę. Odmienne ujęcie całkowicie wyeliminowałoby ochronę na podstawie przepisów o niedozwolonych postanowieniach umownych, skoro wystarczyłoby, aby przedsiębiorca przedstawił kilka równie niekorzystnych rozwiązań do wyboru konsumenta.

W ramach umowy zawieranej przez przedsiębiorcę z konsumentem postanowienie umowne jest sprzeczne z dobrymi obyczajami, jeżeli kontrahent konsumenta, traktujący go w sposób sprawiedliwy, słuszny i uwzględniający jego prawnie uzasadnione roszczenia, nie mógłby racjonalnie spodziewać się,
‎iż konsument ten przyjąłby takie postanowienie w drodze negocjacji indywidualnych. Natomiast w celu ustalenia, czy klauzula rażąco narusza interesy konsumenta, należy wziąć przede wszystkim pod uwagę, czy pogarsza ona jego położenie prawne w stosunku do tego, które, w braku odmiennej umowy, wynikałoby z przepisów prawa, w tym przepisów dyspozytywnych (zob. uzasadnienie uchwały składu siedmiu sędziów SN z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1, poz. 2). Rażące naruszenie interesów konsumenta oznacza jego nierzetelne traktowanie oraz nieusprawiedliwioną dysproporcję, na niekorzyść konsumenta, praw i obowiązków wynikających z umowy, skutkujące niekorzystnym ukształtowaniem jego sytuacji ekonomicznej (zob. wyroki SN: z 3 lutego 2006 r., I CK 297/05; z 29 sierpnia 2013 r. I CSK 660/12; z 30 września 2015 r., I CSK 800/14; z 27 listopada 2015 r.,
‎I CSK 945/14; z 15 stycznia 2016 r., I CSK 125/15, OSNC-ZD 2017, nr 1, poz. 9).
‎W świetle dyrektywy 93/13 pojęcie znaczącej nierównowagi na niekorzyść konsumenta należy ocenić, przeprowadzając analizę przepisów krajowych mających zastosowania w przypadku braku porozumienia stron, aby ocenić,
‎czy i w jakim zakresie postanowienia umowne stawiają konsumenta w sytuacji gorszej niż ta przewidziana w obowiązujących przepisach krajowych. Natomiast
‎aby ustalić, czy ta równowaga pozostaje w sprzeczności z wymogami dobrej wiary, należy sprawdzić, czy przedsiębiorca traktujący konsumenta w sposób sprawiedliwy i słuszny mógłby racjonalnie spodziewać się, iż konsument ten przyjąłby dany warunek w drodze negocjacji indywidualnych (zob. wyrok TSUE z 14 marca 2013 r., C-415/11, Mohammed Aziz przeciwko Caixa d’Estalvis de Catalunya Tarragona
‎i Monresa).

W orzecznictwie Sądu Najwyższego za ugruntowane należy uznać stanowisko, że mechanizm, który pozostawia bankowi swobodę ustalania kursów waluty, jest w sposób oczywisty sprzeczny z dobrymi obyczajami i rażąco narusza interesy konsumenta, a klauzula, która nie zawiera jednoznacznej treści i przez
‎to pozwala na pełną swobodę decyzyjną przedsiębiorcy, jest klauzulą niedozwoloną w rozumieniu art. 385¹ § 1 k.c. (zob. wyroki SN: z 22 stycznia 2016 r., I CSK 1049/14, OSNC 2016, nr 11, poz. 134; z 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16; z 27 lutego 2019 r., II CSK 19/18; z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18; z 27 lipca 2021 r., V CSKP 49/21; z 9 grudnia 2022r., II CSKP 1262/22; z 22 lutego 2023, II CSKP 1442/22).

Niezależnie od powyższego należy zwrócić uwagę na kwestię przejrzystości klauzul umownych wskazanych w skardze kasacyjnej. Z art. 3 i 5 dyrektywy 93/13, a także z pkt 1 lit. j i l oraz pkt 2 lit. b i d załącznika do tej dyrektywy wynika,
‎że „do celów przestrzegania wymogu przejrzystości zasadnicze znaczenie
‎ma kwestia, czy umowa wskazuje w sposób przejrzysty powody i specyfikę mechanizmu przeliczania waluty obcej, a także związek między tym mechanizmem a mechanizmem przewidzianym w innych warunkach dotyczących uruchomienia kredytu, tak aby konsument mógł przewidzieć, w oparciu o jednoznaczne
‎i zrozumiałe kryteria, wypływające dla niego z tego faktu konsekwencje ekonomiczne”. Zwrot „w innych warunkach” oznacza, że w momencie zawarcia umowy konsument powinien móc przewidzieć to, co będzie w momencie spłaty poszczególnych rat miesięcznych. Ocena świadomości konsumenta przy zawieraniu umowy jest możliwa jedynie w ramach kontroli incydentalnej. Dla oceny przestrzegania przez przedsiębiorcę w stosunku do konsumenta wymagania przejrzystości zasadnicze znaczenie ma to, czy umowa wskazuje w sposób jednoznaczny powody i specyfikę mechanizmu przeliczania waluty,
‎tak by konsument mógł przewidzieć, na podstawie transparentnych i zrozumiałych kryteriów, wynikające dla niego z tego faktu konsekwencje ekonomiczne
‎(zob. wyrok TSUE z 30 kwietnia 2014 r., C-26/13, Árpad Kásler, Hajnalka Káslernè Rábai przeciwko OTP Jelzálogbank Zrt).

Wreszcie, w aktualnym orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej rozróżnia się abuzywność postanowień dotyczących kryteriów przeliczania waluty krajowej na walutę indeksacji (klauzule kursowe), od innych klauzul, których zastrzeżenie w umowie jest także równoznaczne z obciążeniem konsumenta ryzykiem walutowym, tj. negatywnymi następstwami deprecjacji waluty krajowej (tzw. klauzule ryzyka walutowego – zob. wyroki: z 20 września 2017 r.,
‎C-186/16, Ruxandra Paula Andriciuc i in. przeciwko Banca Românească SA;
‎z 22 lutego 2018 r., C-119/17, Liviu Petru Lupean i Oana Andreea Lupean przeciwko SC OTP BAAK Nyrt; z 20 września 2018 r., C-51/17, OTP Bank Nyrt. i OTP Faktoring Követeléskezelő Zrt przeciwko Teréz Ilyés i Emil Kiss).

Mając powyższe na względzie, nie może budzić wątpliwości, że klauzule przeliczeniowe zawarte w umowie kredytu z 9 grudnia 2005 r. stanowią niedozwolone postanowienia umowne. Nie tylko umożliwiały one kredytodawcy ustalanie kursu rozliczeń wynikających z umowy bez wskazania zasad obliczania wysokości tego kursu, ale także przerzucały całe ryzyko kursowe wynikające z zawarcia umowy
#x200ena kredytobiorców. Wprowadzenie tej konstrukcji do umowy nie nastąpiło
#x200eprzy tym w sposób przejrzysty, a więc w sposób umożliwiający powodom ocenę konsekwencji ekonomicznych wynikających z umowy kredytu indeksowanego
#x200edo CHF.

Przyjętej oceny nie wyłącza wskazane przez skarżącego rozdzielenie klauzuli waloryzacyjnej na „klauzulę ryzyka” i „klauzulę spreadu”. Taki zabieg interpretacyjny byłby sprzeczny z dyrektywą 93/13, prowadziłby bowiem do niedopuszczalnej w świetle dyrektywy 93/13 zmiany postanowienia niedozwolonego. W orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej przyjmuje się wprawdzie, że dyrektywa 93/13 wymaga jedynie usunięcia postanowienia niedozwolonego, a nie innego postanowienia, które nie jest niedozwolone, jednak usunięcie jedynie części klauzuli waloryzacyjnej może być dopuszczalne tylko wówczas, gdy wynika
‎z niej zobowiązanie umowne odrębne od innych postanowień umownych
‎(zob. wyroki: z 7 sierpnia 2018 r., C-96/16 i C-94/17, Banco Santander SA
‎i in. przeciwko Mahamadou Dembie i in.; z 29 kwietnia 2021 r., C-19/20,
‎I.W. i R.W. przeciwko Bank BPH S.A.). Tymczasem wskazane przez skarżącego klauzule nie kreują odrębnych zobowiązań umownych, są ze sobą ściśle powiązane i stanowią wspólnie elementy składające się na abuzywny mechanizm waloryzacyjny.

Wbrew zarzutom skargi kasacyjnej, odmiennego stanowiska nie uzasadnia też art. 111 ust. 1 pkt. 4 pr.bank. czy art. 4 ustawy antyspreadowej.
‎Artykuł 111 ust. 1 pkt. 4 pr.bank. wskazuje jedynie na ogólną kompetencję banków do sprzedaży walut i określania kursów walutowych. Nie jest przepisem dyspozytywnym, który ma kształtować treść stosunku umowy kredytu.
‎Nie determinuje bowiem kształtu mechanizmu waloryzacyjnego w zakresie kursu walutowego miarodajnego dla przeliczeń, co dopiero pozwalałoby odwołać
‎się do domniemania, że ów kształt był wynikiem należytego wyważenia ogółu praw i obowiązków stron przez ustawodawcę i wyłączałoby kontrolę abuzywności zgodnie z art. 1 ust. 2 dyrektywy 93/13 (zob. wyrok SN z 29 listopada 2023 r.,
‎II CSKP 1460/22). Natomiast jeśli chodzi o zarzut naruszenia art. 4 ustawy antyspreadowej to Sąd Najwyższy już wielokrotnie wskazywał, że skutków abuzywności klauzul waloryzacyjnych w umowach kredytu frankowego powiązanych z walutą obcą w żaden sposób nie podważyła zmiana, mocą której do art. 69 pr.bank. wprowadzono regulacje dotyczące kredytów denominowanych lub indeksowanych do waluty innej niż waluta polska. W przepisach tych nie przewidziano zastąpienia klauzul abuzywnych szczegółową regulacją zastępczą, która korzystałaby z domniemania, że owe konkretne rozwiązania są wynikiem należytego wyważenia ogółu praw i obowiązków stron przez ustawodawcę i wyłączała kontrolę abuzywności zgodnie z art. 1 ust. 2 dyrektywy 93/13 (zob. wyroki SN: z 11 grudnia 2019 r.,
‎V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, nr 2, poz. 20; z 20 maja 2022 r., II CSKP 943/22;
‎z 10 maja 2022 r., II CSKP 382/22; z 23 lipca 2023, II CSKP 1487/22).

Następnie należy wskazać, że brak jest podstaw dla uwzględnienia zarzutów skargi kasacyjnej w zakresie, w jakim kwestionują nieważność umowy kredytu i niemożliwość jej dalszego funkcjonowania przez sięgnięcie do art. 56,
‎art. 65 § 1 i 2, art. 354, art. 358 § 2 k.c. czy art. 24 ust. 3 ustawy
‎z dnia 29 sierpnia 1997 r. o Narodowym Banku Polskim.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że klauzule kształtujące mechanizm indeksacji albo denominacji, zastrzeżone w umowie kredytu złotowego indeksowanego do waluty obcej lub denominowanego w tej walucie, określają główne świadczenie kredytobiorcy. Zatem jeżeli eliminacja niedozwolonego postanowienia umownego doprowadzi do takiej deformacji regulacji umownej,
‎że na podstawie pozostałej jej treści nie da się odtworzyć treści praw i obowiązków stron, to nie można przyjąć, iż strony pozostają związane pozostałą częścią umowy. Klauzule waloryzacyjne stanowią bowiem postanowienia określające główne świadczenia stron. Ich abuzywność powoduje więc, że nie istnieje konsens w zakresie głównych świadczeń, który z perspektywy art. 385¹ § 1 k.c. podlegałby ochronie. Stąd też wynika skutek w postaci braku związania umową w pozostałym zakresie (a nie tylko co do niedozwolonego postanowienia), skoro nie są uzgodnione główne świadczenia stron, a więc elementy konstrukcyjne umowy, przesądzające o charakterze (istocie) danego stosunku prawnego.

Powyższej oceny nie wyłącza odwołanie się do art. 56, art. 65 § 1 i 2,
‎art. 354, art. 358 § 2 k.c. czy art. 24 ust. 3 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r.
‎o Narodowym Banku Polskim. Zgodnie z punktem 1. uchwały składu całej Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22, w razie uznania,
‎że postanowienie umowy kredytu indeksowanego lub denominowanego odnoszące się do sposobu określania kursu waluty obcej stanowi niedozwolone postanowienie umowne i nie jest wiążące, w obowiązującym stanie prawnym nie można przyjąć,
‎że miejsce tego postanowienia zajmuje inny sposób określenia kursu waluty obcej wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów. Zgodnie z art. 87 § 1 ustawy o Sądzie Najwyższym uchwała ta ma moc zasady prawnej i wiąże Sąd Najwyższy w niniejszej sprawie.

Również w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej wprost wyklucza się, aby sąd krajowy mógł zmieniać treść nieuczciwych warunków zawartych w umowach (zob. wyrok z 26 marca 2019 r., C-70/17 i C-179/17, Abanca Corporación Bancaria SA przeciwko Albertowi Garcíi Salamance Santosowi i Bankia SA przeciwko Alfonsowi Antoniowi Lau Mendozie i Verónice Yulianie Rodríguez Ramírez, pkt 54). Oznacza to, że nieuprawnione byłoby zastąpienie przez
‎sąd postanowień niedozwolonych innymi, polegającymi np. na odwołaniu
‎się do kursu walut stosowanego przez Narodowy Bank Polski. Możliwość takiej zmiany umowy przez sąd stałaby w sprzeczności z celami prewencyjnymi dyrektywy 93/13, gdyż przedsiębiorcy wiedzieliby, że nawet w razie zastosowania klauzuli niedozwolonej umowa zostanie skorygowana przez sąd w sposób możliwie najpełniej odpowiadający ich woli, a jednocześnie dopuszczalny w świetle przepisów o niedozwolonych postanowieniach umownych. W konsekwencji niedopuszczalne jest dokonywanie przez sąd zmian w treści umowy, przez wprowadzenie do niej postanowień nieprzewidzianych w przepisach prawa. Podobnie wykluczone byłoby zaradzenie ewentualnej nieważności lub bezskuteczności umowy przez wprowadzenie postanowień z art. 358 § 2 k.c. czy art. 41 ustawy z dnia 28 kwietnia 1936 r. Prawo wekslowe.

Jak trafnie wskazano w wyroku Sądu Najwyższego z 30 listopada 2023 r., II CSKP 635/23, ewentualna możliwość zastąpienia niedozwolonego postanowienia umownego wchodzi w rachubę tylko, gdy, po pierwsze, po wyłączeniu klauzuli abuzywnej umowa nie może obowiązywać, o czym decyduje obiektywne podejście w świetle prawa krajowego (wola stron umowy nie ma znaczenia); po drugie, całkowity upadek umowy naraża konsumenta na szczególnie niekorzystne konsekwencje, w świetle okoliczności istniejących lub możliwych do przewidzenia w chwili zaistnienia sporu, z uwzględnieniem rzeczywistych i bieżących interesów konsumenta oraz zastrzeżeniem, że do celów tej oceny decydująca jest wola
‎w tym przedmiocie konsumenta; i po trzecie, istnieje przepis dyspozytywny albo przepis mający zastosowanie, gdy strony danej umowy wyrażą na to zgodę, który mógłby zastąpić wyłącznie niedozwolone postanowienie umowne, umożliwiając utrzymanie umowy z korzyścią dla konsumenta. W sytuacji, gdy powyższe przesłanki są spełnione klauzula abuzywna zostaje zastąpiona i umowa zostaje utrzymana w mocy. Natomiast, gdy przesłanki zastąpienia nie są spełnione, umowa jest w całości nieskuteczna, chyba że konsument wyrazi zgodę na niedozwolone postanowienie, przywracając mu jednostronnie skuteczność (zob. też np. wyroki TSUE: z 3 października 2019 r., C-260/18, Kamil Dziubak Justyna Dziubak przeciwko Raiffeisen Bank International AG, pkt 45, 56, 68; z 18 listopada 2021 r., C-212/20, M.P., B.P. przeciwko A. S.A., pkt 62, 68-69, 72; z 8 września 2022 r., C-80/21,
‎pkt 64, 69, 84, i z 12 października 2023 r., C-645/22, R.A. i in. przeciwko Luminor Bank AS, pkt 33-38, 41). Skarżący w ogóle nie odniósł się do tej kwestii,
‎w szczególności nawet nie starał się wykazać, że nieważność umowy naraża konsumenta na szczególnie niekorzystne konsekwencje, tymczasem dopiero wykazanie tej okoliczności mogłoby uzasadniać rozważanie zastosowania innych instrumentów prawnych.

Z powyższej perspektywy trudno też dostrzec na czym miałoby polegać naruszenie art. 2, art. 31 ust. 3 i art. 32 Konstytucji. Trzeba uwzględnić również konsekwencje interpretacyjne wynikające z art. 76 Konstytucji, zgodnie z którym ochrona przed nieuczciwymi praktykami rynkowymi jest konstytucyjnym zadaniem władzy publicznej. Jak trafnie wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z 30 czerwca 2023 r., II CSKP 1466/22, przepis ten powinien wpływać na wykładnię prawa, gdyż sądy jako organy władzy publicznej, powinny w odniesieniu do przepisów mających na celu ochronę konsumentów stosować ich wykładnię, która umożliwi
‎jak najpełniejsze urzeczywistnienie tej ochrony. Mając powyższe na względzie, nieważność umowy zawierającej niedozwolone postanowienia umowne nie rodzi zastrzeżeń natury konstytucyjnej.

Brak jest również podstaw do uwzględnienia zarzutu naruszenia
‎art. 316 § 1 k.p.c. w powiązaniu ze wskazanymi w skardze przepisami. Należy podkreślić, że zarzut został błędnie opisany jako zarzut naruszenia prawa procesowego, podczas gdy w istocie łączy się z brakiem zastosowania przepisów uzasadniających modyfikację niedozwolonych postanowień umownych przez
‎sąd. Jak już wskazano, w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej wprost wyklucza się, aby sąd krajowy mógł zmieniać treść nieuczciwych warunków zawartych w umowach, a jednocześnie skarżący nawet nie starał się wykazać,
‎że nieważność umowy naraża konsumenta na szczególnie niekorzystne konsekwencje. W konsekwencji, tak rozumiany zarzut skargi kasacyjnej należy uznać za nieuzasadniony.

W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy, na podstawie art. 398¹⁴ k.p.c., oddalił skargę kasacyjną.

O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono zgodnie
‎z art. 98 § 1 i 3 k.p.c. w zw. z § 2 pkt 6 i § 10 ust. 4 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych.

Agnieszka Jurkowska-Chocyk Marcin Łochowski Maciej Kowalski

[SOP]

[ał]