II CSKP 2330/22
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
14 marca 2025 r.
SSN Agnieszka Piotrowska (przewodniczący)
SSN Monika Koba (sprawozdawca)
SSN Marta Romańska
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 14 marca 2025 r. w Warszawie
skargi kasacyjnej B. spółki akcyjnej w W.
od wyroku Sądu Apelacyjnego w Łodzi
z 18 października 2021 r., I ACa 1309/20,
w sprawie z powództwa A.G. i A.G.1
przeciwko B. spółce akcyjnej w W.
o ustalenie i zapłatę,
1) oddala skargę kasacyjną,
2) zasądza od pozwanego na rzecz powodów kwotę 2700 (dwa
tysiące siedemset) złotych z odsetkami w wysokości odsetek
ustawowych za opóźnienie za czas po upływie tygodnia od dnia
doręczenia pozwanemu odpisu niniejszego wyroku do dnia
zapłaty.
Monika Koba
Agnieszka Piotrowska
Marta Romańska
(M.M.)
II CSKP 2330/22
2
UZASADNIENIE
Wyrokiem z 27 września 2020 r. Sąd Okręgowy w Łodzi zasądził od
pozwanego B. spółki akcyjnej w W. (dalej: „B.”) na rzecz powodów A.G. i A.G. do
majątku objętego wspólnością ustawową kwotę 168 824,72 zł z ustawowymi
odsetkami za opóźnienie: a) od kwoty 5 697,11 zł od 13 kwietnia 2018 r.; b) od kwoty
163 127,61 zł od 26 lutego 2020 r.; a w pozostałym zakresie oddalił powództwo.
Sąd pierwszej instancji ustalił, że 2 czerwca 2008 r. powodowie zawarli
z poprzednikiem prawnym pozwanego B. spółką akcyjną w Warszawie (dalej: „B.”)
umowę o hipoteczny kredyt konsolidacyjny dla osób fizycznych „M.” na kwotę 290
000 zł, waloryzowany kursem CHF w celu zakupu na rynku wtórnym spółdzielczego
własnościowego prawa do lokalu mieszkalnego, refinansowania nakładów własnych
poniesionych na jego zakup, finasowania prac remontowych oraz kosztów
okołokredytowych, w tym pokrycie części składki ubezpieczenia spłaty kredytu.
Kwota kredytu wyrażona w walucie waloryzacji na koniec dnia 23 maja
2008 r. według kursu kupna waluty z tabeli kursowej B. miała charakter informacyjny
i wynosiła 140 845, 07 CHF (§ 1 ust. 3A umowy). Wartość kredytu wyrażona w
walucie obcej w dniu uruchomienia kredytu, mogła być różna od tej kwoty. Okres
kredytowania określono na 360 miesięcy. Kredyt oprocentowany był według
zmiennej stopy procentowej. Wysokość zmiennej stopy procentowej w dniu wydania
decyzji kredytowej ustalona została jako stawka bazowa LIBOR 3m
z 28 marca 2008 r. wynosząca 2.89%, powiększona o stałą w całym okresie
kredytowania marżę B. (1%). W dniu 5 czerwca 2008 r. nastąpiło otwarcie kredytu -
kapitał w kwocie 24 399,77CHF (50 000,01 zł) oraz uruchomienie kredytu - kapitał w
kwocie 117 118, 88 CHF (240 000, 01 zł).
Powodowie oświadczyli, że zostali dokładnie zapoznani z kryteriami zmiany
stóp procentowych oraz zasadami modyfikacji oprocentowania kredytu i w pełni je
zaakceptowali, podobnie jak zasady spłaty kredytu. Oświadczyli także, iż są
świadomi, że z kredytem waloryzowanym związane jest ryzyko kursowe, a jego
konsekwencje wynikające z niekorzystnych wahań kursów mogą mieć wpływ na
wzrost kosztów obsługi kredytu. Kredytobiorcy zobowiązali się do spłaty kapitału
wraz z odsetkami miesięcznie w ratach kapitałowo-odsetkowych określonych
II CSKP 2330/22
3
w § 1 ust. 5 umowy, w terminach i kwotach zawartych w harmonogramie spłat. Raty
kapitałowo-odsetkowe spłacane były w złotych po uprzednim ich przeliczeniu według
kursu sprzedaży CHF z tabeli kursowej B. obowiązującego na dzień spłaty z godziny
14:50 (§ 10 ust. 4). W § 25 ust. 1 umowy stwierdzono, iż integralną jej część stanowi
Regulamin kredytu hipotecznego dla osób fizycznych ,,M.” (dalej: „R.”).
Prawnym zabezpieczeniem umowy była hipoteka kaucyjna łączna do kwoty
435 000 zł ustanowiona na nieruchomości powodów oraz ubezpieczenie niskiego
wkładu własnego.
Przed zawarciem umowy powodowie byli poinformowani, że nie posiadają
zdolności kredytowej do uzyskania kredytu w złotych. Przedstawiono im symulację
spłaty kredytu w złotych i kredytu indeksowanego do CHF.
Od 2009 r. pozwany uruchomił procedurę spłaty należności bezpośrednio
w CHF przez kredytobiorców. W dniu 27 lutego 2015 r. strony zawarły aneks do
umowy na podstawie którego powodowie mogli spłacać kredyt w walucie waloryzacji.
Od dnia zawarcia umowy do 8 lutego 2018 r. powodowie ponieśli koszty
z tytułu NWW: w 2008 r. (2 310 zł), w 2011 r. (2 375,06 zł) oraz w 2014 r.
(1 012,05 zł). Powodowie dokonali również częściowej spłaty kredytu: na dzień
21 lutego 2018 r. (159 052,28 zł) oraz składek ubezpieczenia kredytu (3 683,06 zł)
i ubezpieczenia nieruchomości (392,27 zł).
W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Okręgowy uznał powództwo za
uzasadnione w zakresie żądania zapłaty, natomiast w części dotyczącej żądania
ustalenia nie znalazł podstaw do jego uwzględnienia.
W ocenie tego Sądu w sprawie zostało wykazane, że powodowie spełnili
świadczenie nienależne w wykonaniu nieważnej umowy o kredyt.
Pozwany nie wykazał, aby umowa kredytu oparta na wzorze została
w jakikolwiek sposób indywidualnie uzgodniona, a powodowie mieli wpływ na jej
treść. W umowie kredytu zostały zamieszczone klauzule niedozwolone w rozumieniu
art. 3851 § 1 k.c. Abuzywna była klauzula spreadu. Określenie wysokości należności
obciążającej konsumenta z odwołaniem do tabel kursów ustalanych jednostronnie
przez Bank, bez wskazania obiektywnych kryteriów, jest bowiem nietransparentne,
pozostawia pole do arbitralnego działania banku i w ten sposób obarcza
kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem oraz narusza równorzędność stron.
II CSKP 2330/22
4
Ponadto, Bank nie informował należycie powodów o faktycznym ryzyku wynikającym
z tego rodzaju kredytu. Ryzyko zaś wiążące się z umową kredytową powinno być
możliwe do oceny już w dacie zawarcia umowy.
W związku z powyższym Sąd Okręgowy uznał, że kwestionowane przez
powodów postanowienia umowne dotyczące indeksacji kredytu do CHF były
abuzywne i nie wiązały powodów. Za niedozwolone uznał także zamieszczone
w umowie kredytu postanowienie co do ubezpieczenia niskiego wkładu własnego,
które stanowiło zabezpieczenie kredytu. Nie zostało ono indywidualnie uzgodnione
z powodami, a pracownik Banku przy zawieraniu umowy kredytu nie poinformował
powodów na czym takie ubezpieczenie polega.
Sąd Okręgowy stwierdził, że konsekwencją zawarcia w umowie
niedozwolonych klauzul umownych jest sankcja ich bezskuteczności połączona
z przewidzianą w art. 3851 § 1 i § 2 k.c. zasadą związania stron umową w pozostałym
zakresie.
Sąd Okręgowy nie znalazł jednak podstaw do utrzymania umowy w mocy
i uzupełnienia luki związanej z usunięciem z niej niedozwolonych klauzul
dotyczących mechanizmu indeksacji. Stanął na stanowisku, że stwierdzenie
abuzywności klauzuli ryzyka walutowego powoduje, że utrzymanie umowy nie jest
możliwe z prawnego punktu widzenia, skoro unieważnienie tych klauzul prowadzi nie
tylko do zniesienia mechanizmu indeksacji oraz różnic kursów walutowych, ale
również - pośrednio - do zaniknięcia ryzyka kursowego, które jest bezpośrednio
związane z indeksacją kredytu do waluty. Wyeliminowanie ryzyka kursowego,
charakterystycznego dla umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej, jest
bowiem równoznaczne z tak daleko idącym przekształceniem umowy, iż należy ją
uznać za umowę o odmiennej istocie i charakterze. Oznacza to z kolei, że po
wyeliminowaniu tego rodzaju klauzul utrzymanie umowy o charakterze zamierzonym
przez strony nie jest możliwe, co przemawia za jej całkowitą nieważnością
(bezskutecznością).
Wobec uznania umowy kredytu za nieważną, spełnione na jej podstawie
świadczenia stały się nienależne, a strony powinny zwrócić sobie to co świadczyły
zgodnie z zasadą dwóch kondykcji (art. 410 k.c.).
II CSKP 2330/22
5
Sąd Okręgowy oddalił natomiast żądanie ustalenia nieistnienia lub
unieważnienia umowy kredytu oraz umów z nią związanych, uznając, że powodowie
nie wykazali interesu prawnego (art. 189 k.p.c.). Mogą bowiem dochodzić dalej
idącego żądania o zapłatę, w ramach którego kwestia ustalenia ważności umowy
zostanie rozstrzygnięta przesłankowo.
Wyrokiem z 18 października 2021 r. Sąd Apelacyjny w Łodzi - orzekając na
skutek apelacji obu stron – zmienił zaskarżony wyrok: w punktach 1.b/ 2 i 3 w ten
sposób, że w punkcie 1.b/ uchylił rozstrzygnięcie w zakresie zasądzenia kwoty
500 zł z tytułu zwrotu kosztów procesu; w punkcie 2, ustalił, że nieważna jest:
(a) umowa o kredyt hipoteczny z 2 czerwca 2008 r. zawarta pomiędzy B. Bank
a powodami; (b) umowa ubezpieczenia niskiego wkładu Kredytu w TU A., (c)
generalna umowa ubezpieczenia nieruchomości od ognia i innych zdarzeń losowych,
(d) umowa ubezpieczenia spłaty rat kredytu w zakresie poważnego zachorowania
oraz
pobytu
w
szpitalu
w
wyniku
choroby
i nieszczęśliwego wypadku, (e) umowa ubezpieczenia spłaty kredytu w B.
Ubezpieczenia TU spółki akcyjnej; w punkcie 3 zasądził od pozwanego na rzecz
powodów 11 800 zł tytułem kosztów procesu; oddalił apelację pozwanego w całości
i orzekł o kosztach postępowania apelacyjnego.
Zdaniem Sądu Apelacyjnego zasadna okazała się apelacja powodów
kwestionujących oddalenie powództwa o ustalenie, zaś apelacja pozwanego,
domagającego się oddalenia powództwa w całości, nie zasługiwała na
uwzględnienie.
Sąd Apelacyjny podzielił poczynione przez Sąd Okręgowy ustalenia faktyczne
i uczynił je podstawą także własnego rozstrzygnięcia, nie znajdując podstaw do
uwzględnienia zarzutów apelacji pozwanego kwestionujących podstawę faktyczną
zaskarżonego rozstrzygnięcia.
Sąd Apelacyjny podzielił stanowisko Sądu Okręgowego, że powodowie nie
zostali rzetelnie pouczeni o ryzyku kursowym. Formalne oświadczenie
kredytobiorców, potwierdzające świadomość, że z umową jest związane ryzyko
kursowe, nie stanowi bowiem wystarczającego dowodu na to, że powodowie uzyskali
rzetelną informację na temat tego ryzyka. Wprowadzenie do umowy kredytowej
zawieranej na wiele lat mechanizmu działania ryzyka kursowego, wymaga
II CSKP 2330/22
6
szczególnej staranności Banku w zakresie wyraźnego wskazania zagrożeń
wiążących się z oferowanym kredytem, tak by konsument miał pełne rozeznanie
konsekwencji ekonomicznych zawieranej umowy. Wystawiał on bowiem na
nieograniczone ryzyko kursowe kredytobiorców, którzy nie mieli zdolności kredytowej
do zaciągnięcia kredytu złotówkowego, czego Bank jako profesjonalista był świadom.
W okolicznościach sprawy nie przedstawił natomiast powodom informacji
związanych ze stanem obu walut, ich relacjami w przeszłości oraz prognozami ich
kursów na przyszłość w wieloletniej perspektywie czasowej której dotyczyła umowa.
Udzielone informacje nie dawały powodom żadnej szansy zorientowania się co do
możliwego rozwoju sytuacji i dokonania oceny ryzyka kursowego związanego
z zaciągniętym zobowiązaniem kredytowym.
Sąd Apelacyjny podzielił także stanowisko Sądu Okręgowego odnośnie do
występowania w umowie abuzywnych klauzul spreadowych. Ani postanowienia
umowy ani Regulaminu nie określały bowiem sposobu ustalenia kursów walut,
odnoszonych do obiektywnych i sprawdzalnych mierników. Ustalanie jednego
z podstawowych czynników rzutujących na rozmiar świadczenia głównego
kredytobiorcy na wszystkich etapach realizacji umowy, nie poddawało się
jakiejkolwiek kontroli, było nieprzewidywalne i niesprawdzalne dla konsumenta.
Takie ukształtowanie umowy skutkowało tym, że kredytobiorcy ponosili nie tylko
ryzyko zmian kursu waluty, ale dodatkowo ryzyko dowolnego kształtowania kursów
wymiany przez kredytodawcę w tabelach kursów. Skutkowało to całkowitym
uzależnieniem konsumentów od decyzji zarządu Banku, który w znany jedynie sobie
sposób i jednostronnie ustalał kursy walut, a konsument mógł się im jedynie
podporządkować. Skutki takiego ukształtowania umowy były daleko idące, bo
najpierw dotyczyły kwoty postawionej do dyspozycji kredytobiorcy (§ 1 ust. 3A),
a następnie wysokości świadczeń kredytobiorców, którzy zobowiązani byli spłacać
raty kredytu (§ 10 ust. 4).
Zdaniem Sądu Apelacyjnego, nie ma natomiast znaczenia jak w istocie były
ustalane przez Bank kursy kupna i sprzedaży walut; czy kształtowane były na
podstawie czynników obiektywnych i niezależnych od pozwanego, czy też w inny
sposób. O abuzywności decyduje bowiem treść klauzuli i to, jak może być
stosowana, a nie jak w praktyce faktycznie jest stosowana.
II CSKP 2330/22
7
Sąd Apelacyjny za chybiony uznał także zarzut błędnego ustalenia, że
postanowienia umowne dotyczące indeksacji nie zostały indywidualnie uzgodnione
z powodami. Wskazał, że postanowieniami indywidualnie uzgodnionymi będą tylko
takie, które były w sposób rzeczywisty negocjowane lub włączone do umowy wskutek
propozycji zgłoszonej przez samego konsumenta.
Sąd Apelacyjny podzielił zatem stanowisko Sądu Okręgowego, że klauzule
składające się na mechanizm indeksacji są niejednoznaczne z uwagi na brak
precyzyjnego określenia sposobu ustalania kursu wymiany walut wskazanego
w bankowej tabeli kursów walut obcych oraz narażenia powodów na nieograniczone
ryzyko kursowe przy braku rzetelnego pouczenia o ryzyku związanym
z zaciągnięciem kredytu. Wobec niejednoznaczności klauzul dopuszczalne było ich
badanie pod kątem abuzywności, mimo że odnosiły się do głównych świadczeń
stron.
Za bezzasadny uznał także zarzut pominięcia skutków aneksu zawartego
przez strony, umożliwiającego powodom spłatę kredytu bezpośrednio w walucie
CHF. Miał na względzie, że sąd krajowy jest zobowiązany do stwierdzenia
nieuczciwego charakteru warunku umowy zawartej między przedsiębiorcą
a konsumentem, nawet jeśli warunek ten został zmieniony przez te strony w drodze
umowy. Takie stwierdzenie pociąga za sobą przywrócenie sytuacji, w jakiej
znajdowałby się konsument w braku warunku, którego nieuczciwy charakter zostałby
stwierdzony, chyba że konsument poprzez zmianę nieuczciwego warunku
zrezygnował z takiego przywrócenia w drodze wolnej i świadomej zgody, czego
zbadanie należy do sądu krajowego. W związku z powyższym, jedyna sytuacja, kiedy
postanowienia aneksu będą wiązały strony wystąpi w przypadku, kiedy to konsument
wiedząc, że zmieniane aneksem postanowienie jest niedozwolone, dowolnie zgodził
się na jego zmianę i zrezygnował z możliwości przywrócenia umowy do stanu sprzed
aneksu.
Aneks podpisany przez strony nie spełniał tych wymogów. Brakowało w nim
informacji o stosowaniu przez Bank wadliwych postanowień, skutków takiego
działania oraz wolnej, świadomej i wyraźnej zgody powodów na sanowanie
nieprawidłowych klauzul.
II CSKP 2330/22
8
Nie budziło także wątpliwości Sądu Apelacyjnego, że umowa, po
wyeliminowaniu z niej klauzul niedozwolonych, nie może obowiązywać w pozostałym
zakresie. Podzielił stanowisko Sądu Okręgowego, że nie ma podstaw do
uzupełnienia luk w umowie powstałych na skutek wystąpienia w niej klauzul
abuzywnych dotyczących mechanizmu indeksacji. Stwierdził, że wykluczone jest
przyjęcie fikcji kredytu złotowego z oprocentowaniem właściwym dla waluty obcej,
które bazuje na stopie referencyjnej właściwej dla waluty CHF (LIBOR), bowiem
oprocentowanie to nie może mieć zastosowania do kredytu w złotych polskich. Ani
art. 3851 k.c., ani żaden inny przepis prawa nie daje także podstaw do zastąpienia
abuzywnej klauzuli waloryzacyjnej inną, a w szczególności taką, która określałaby
inny sposób ustalenia kursu waluty waloryzacji .
Nie podzielił także zarzutów apelacji pozwanego. Stwierdził, że konsekwencją
nieważności umowy jest zwrot przez każdą ze stron spełnionych na jej podstawie
świadczeń, także wtedy, gdy kredytobiorca jest równolegle dłużnikiem banku.
Odwołał się w tym zakresie do teorii dwóch kondykcji potwierdzonej w uchwale Sądu
Najwyższego z 16 lutego 2021 r. (III CZP 11/20). W przypadku nieważności umowy
kredytobiorcy i Bankowi przysługują zatem dwa odrębne roszczenia restytucyjne
o zwrot świadczeń pieniężnych spełnionych w wykonaniu tej umowy (art. 410 § 1
w związku z art. 405 k.c.).
Jako bezzasadny ocenił także zarzut naruszenia art. 409 k.c. Pozwany nie
wykazał bowiem, że nie jest już wzbogacony a uiszczona przez powodów kwota
z tytułu składek ubezpieczeniowych została przez niego przekazana na rzecz
ubezpieczyciela.
Sąd Apelacyjny uwzględnił natomiast apelację powodów uznając, że mają
interes prawny w zgłoszeniu żądania ustalenia nieważności umowy kredytu (art. 189
k.p.c.).
Miał na względzie, że przesłankowe stwierdzenie nieważności umowy
w ramach powództwa o zapłatę nie spowoduje, że owo ustalenie będzie objęte
powagą rzeczy osądzonej (art. 365 § 1 k.p.c.). Umowa kredytu, oprócz obowiązku
świadczenia na rzecz Banku z tytułu rat kapitałowo - odsetkowych, niesie natomiast
za sobą dla powodów szereg konsekwencji, niemożliwych do odwrócenia w sposób
inny niż poprzez uzyskanie wyroku ustalającego nieważność umowy.
II CSKP 2330/22
9
Powodowie są bowiem na jej podstawie zobowiązani między innymi do
utrzymywania prawnych zabezpieczeń kredytu, powiadamiania Banku o zmianie
danych osobowych oraz o wszelkich okolicznościach mogących mieć wpływ na ich
sytuację finansową, o obniżeniu realnej wartości przyjętych na zabezpieczenie
kredytu zabezpieczeń, o wszelkich zdarzeniach i działaniach powodujących zmianę
stanu prawnego i technicznego kredytowanej nieruchomości, dostarczania na
żądanie Banku aktualnej wyceny nieruchomości lub pokrycia kosztów sporządzenia
takiej wyceny zleconej przez Bank. Spoczywa na nich także obowiązek, przez cały
okres trwania umowy, terminowego regulowania wynikających z niej opłat, w tym
z tytułu umowy ubezpieczenia kredytowanej nieruchomości od ognia i innych zdarzeń
losowych, wyrażenia zgody na kontrolę przez Bank stanu technicznego i prawnego
nieruchomości, czy na administrowanie przez Bank danymi osobowymi.
Wskazał, że uwzględnienie powództwa o zapłatę kwot uiszczonych przez
powodów z tytułu rat kredytowo-odsetkowych nie zakończy definitywnie sporu
między stronami dotyczącego ważności umowy kredytu, a pozwany na jej podstawie
nadal będzie miał możliwość żądania od powodów świadczenia dalszych należności
i wykonywania przewidzianych w umowie obowiązków. Ponadto brak definitywnego
przesądzenia ważności umowy będzie negatywnie wpływał na sytuację prawną
powodów znaczne ograniczając ich zdolność kredytową, w wyniku figurowania
w systemach Banku jako osób posiadających nieobsługiwany kredyt.
W skardze kasacyjnej pozwany zaskarżył wyrok Sądu Apelacyjnego w całości
i wniósł o jego uchylenie, jak również o uchylenie wyroku Sądu pierwszej instancji,
w części, tj. w zakresie punktów 1. i 3. wyroku, oraz o orzeczenie co do istoty sprawy
poprzez oddalenie powództwa w całości oraz zasądzenie od powodów na jego rzecz
kosztów postępowania za obie instancje, ewentualnie uchylenie wyroku w całości,
jak również uchylenie wyroku Sądu Okręgowego w części, tj. w zakresie punktów 1.
i 3 wyroku, oraz o przekazanie sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego
rozpoznania w zaskarżonym zakresie, ewentualnie uchylenie wyroku w całości oraz
o przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.
Ponadto wniósł o zasądzenie od powodów kwoty 270 708,88 zł tytułem zwrotu
spełnionego na ich rzecz - na podstawie zaskarżonego wyroku - świadczenia wraz
II CSKP 2330/22
10
z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od kwot i dat szczegółowo określonych
w punkcie III pkt 4 skargi.
Zaskarżonemu wyrokowi zarzucił naruszenie:
1. art. 3851 § 1 k.c. w związku z art. 4 ust. 2 Dyrektywy Rady 93/13/EWG
z 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach
konsumenckich (Dz.Urz.UE.L 1993 Nr 95, str. 29) (dalej "Dyrektywa") poprzez
jego niewłaściwe zastosowanie, polegające na niewyodrębnieniu w łączącej
strony umowie klauzul ryzyka walutowego, dotyczących zastosowania
mechanizmu indeksacji zobowiązania kredytowego kursem waluty obcej oraz
klauzul spreadów walutowych, dotyczących wyłącznie odesłania do
stosowanych przez Bank kursów walutowych oraz przyjęciu, że wszelkie
obecne w umowie klauzule związane z indeksacją kredytu kursem waluty
obcej określają główne świadczenia stron, podczas gdy wyłącznie klauzule
ryzyka walutowego, uwzględniwszy wyżej wspomniane wyodrębnienie, są
postanowieniami określającymi główne świadczenia stron, zaś klauzule
spreadowe głównych świadczeń stron nie określają, co w konsekwencji
doprowadziło do przeprowadzenia oceny łącznie klauzul ryzyka walutowego
i klauzul spreadowych przez pryzmat przesłanek, o których mowa w art. 3851
§ 1 k.c. i w art. 3 ust. 1 Dyrektywy oraz uznania tych klauzul za postanowienia
bezskuteczne, podczas gdy klauzule ryzyka walutowego, jako określające
główne świadczenia stron oraz sformułowane w sposób jednoznaczny, nie
podlegają indywidualnej kontroli postanowień wzorca umownego na
podstawie art. 3851 k.c., a nawet gdyby takiej kontroli podlegały, to nie
spełniają one przesłanek uznania ich za niedozwolone postanowienia
umowne, co doprowadziło do wyeliminowania ze stosunku umownego stron
wszystkich kwestionowanych przez powodów klauzul, a w konsekwencji do
orzeczenia upadku umowy, mimo że umowa po pozbawieniu jej klauzul
spreadu walutowego w dalszym ciągu zawiera postanowienia określające
główne świadczenia stron i jako taka pozostaje ważna oraz może nadal być
wykonywana;
2. art. 3851 § 1 zdanie drugie k.c. i art. 3852 k.c. w związku z art. 4 ust. 2
Dyrektywy poprzez jego niewłaściwe zastosowanie, polegające na błędnym
II CSKP 2330/22
11
przyjęciu, że postanowienia umowy przewidujące indeksację kredytu kursem
waluty obcej (klauzule ryzyka walutowego) nie zostały sformułowane
w sposób jednoznaczny i zrozumiały podczas, gdy brzmienie omawianych
klauzul, wyrażonych prostym i zrozumiałym językiem, w sposób jednoznaczny
wskazuje, że kredyt jest indeksowany kursem waluty obcej, co w konsekwencji
doprowadziło do przeprowadzenia oceny tych klauzul przez pryzmat
przesłanek, o których mowa w art. 3851 § 1 k.c. oraz w art. 3 ust. 1 Dyrektywy,
podczas gdy klauzule ryzyka walutowego, jako postanowienia określające
główne świadczenia stron oraz sformułowane w sposób jednoznaczny, nie
podlegają indywidualnej kontroli postanowień wzorca umownego na
podstawie art. 3851 k.c.;
3. art. 69 ust. 3 Pr.b. oraz art. 65 k.c. i art. 358 § 2 k.c., wszystkich w związku
z art. 6 ust. 1 Dyrektywy poprzez ich niezastosowanie, polegające na
przyjęciu, że niedopuszczalnym jest odwołanie się przy wykładni umowy stron
do bezwzględnie obowiązującego i bezpośrednio stosowanego art. 69 ust. 3
Pr. b., bądź wykładni oświadczeń woli stron w myśl art. 65 k.c., bądź też normy
dyspozytywnej w postaci art. 358 § 2 k.c. w miejsce uznanych za
niedozwolone postanowienia umowne klauzul spreadów walutowych
odsyłających przy dokonywaniu rozliczeń w ramach stosunku umownego
stron do tabel kursowych banku, podczas gdy taki proces stosowania prawa
jest zdatny do przywrócenia równowagi kontraktowej stron przy jednoczesnym
zachowaniu ważności umowy, służy realizacji celów Dyrektywy, a ponadto jest
zgodny z przepisami prawa krajowego;
4. art. 189 k.p.c. poprzez jego błędną wykładnię, polegającą na przyjęciu, że po
stronie powodowej występuje interes prawny w żądaniu ustalenia nieistnienia
pomiędzy stronami stosunku prawnego wynikającego z nieważnej umowy
kredytu, podczas gdy prawidłowa wykładnia omawianego przepisu prowadzi
do wniosku, że strona powodowa nie posiada interesu prawnego
w dochodzeniu ustalenia nieważności umowy, ponieważ przysługiwało jej
dalej idące roszczenie o zapłatę;
5. art. 98 § 1 k.p.c. w zw. z § 2 pkt 7 w zw. z § 10 ust. 1 pkt 2 w zw. z § 3 w zw.
§ 15 ust. 3 pkt 1 i 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości w sprawie opłat
II CSKP 2330/22
12
za czynności radców prawnych z dnia 22 października 2015 r. poprzez
obciążenie pozwanego kosztami zastępstwa procesowego w wysokości 1,5
stawki minimalnej, w sytuacji, gdy charakter sprawy, ani wkład pełnomocnika
w rozstrzygnięcie sprawy, nie uzasadnia zasądzenia kosztów procesu w takiej
wysokości.
Powodowie w odpowiedzi na skargę wnieśli o jej oddalenie i zasądzenie kosztów
postępowania kasacyjnego.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie.
Sąd Najwyższy miał na względzie, że skargę kasacyjną przyjął do
rozpoznania na posiedzeniu niejawnym 8 grudnia 2022 r. sędzia Sądu Najwyższego,
który został powołany do urzędu na stanowisku sędziowskim przez Prezydenta
Rzeczpospolitej Polskiej na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa, ukształtowanej
w trybie określonej przepisami ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy
o Krajowej Radzie Sądownictwa, oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2018 r., poz.
3, z późn. zm.), co zgodnie z uchwałą Sądu Najwyższego z 23 stycznia 2020 r.
podjętą w składzie połączonych Izb: Cywilnej, Karnej oraz Pracy i Ubezpieczeń
Społecznych (BSA I – 4110-1/2020), mającą moc zasady prawnej, skutkuje
sprzecznością tak ukształtowanego składu sądu - orzekającego po dniu wydania
uchwały - z przepisami prawa w rozumieniu art. 379 pkt 4 k.p.c. (pkt 1 i 3 oraz 54
uchwały), (zob. także wyroki Europejskiego Trybunału Praw Człowieka: z 8 listopada
2021 r., Dolińska-Ficek, Ozimek przeciwko Polsce, skargi nr 49868/19 i 57511/19;
z 3 lutego 2022 r., Advance Pharma spółka z.o.o. przeciwko Polsce, skarga nr
1469/20; z 23 listopada 2023 r., Wałęsa przeciwko Polsce, skarga nr 50849/21).
Sąd Najwyższy miał jednak na uwadze, że pozytywna decyzja procesowa
w przedmiocie przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania, warunkowana
stwierdzeniem publicznoprawnych okoliczności przemawiających za merytorycznym
rozstrzygnięciem skargi przez Sąd Najwyższy (przyczyn kasacyjnych - art. 3989 § 1
k.p.c.), nie kończy postępowania kasacyjnego i nie podlega badaniu w aspekcie
materialnym lub procesowym przez skład Sądu Najwyższego orzekający
II CSKP 2330/22
13
o zasadności podstaw skargi kasacyjnej. Rozstrzygnięcie to nie mogłoby
w konsekwencji rzutować na ostateczny wynik postępowania kasacyjnego. Brak było
zatem przeszkód proceduralnych do merytorycznego rozpoznania skargi. Czyni to
bezprzedmiotowym potrzebę szczegółowych rozważań dotyczących pozostawania
tej uchwały w mocy, mimo zmian stanu prawnego i wydania orzeczeń Trybunału
Konstytucyjnego jej dotyczących.
Trafnie Sąd Apelacyjny przyjął, że powodowie mają interes prawny
w ustaleniu nieważności umowy. Sąd ten szczegółowo umotywował swoje
stanowisko w tym przedmiocie, a uzasadnienie skargi nie zawiera przekonującej
argumentacji odwołującej się do stanowiska tego Sądu i indywidualnych okoliczności
sprawy.
Interes prawny - o którym mowa w art. 189 k.p.c. - należy bowiem postrzegać
elastycznie, z uwzględnieniem celowościowej wykładni tego pojęcia, szeroko
pojmowanego dostępu do sądów oraz konkretnych okoliczności sprawy. Powód
zachowuje interes prawny w zgłoszeniu powództwa o ustalenie nieistnienia
(nieważności) stosunku prawnego, jeżeli mimo przysługującego mu powództwa
o świadczenie na podstawie spornego stosunku prawnego ze stosunku tego wynikają
inne, dalej idące skutki, których dochodzenie w drodze powództwa o zapłatę nie jest
możliwe lub aktualne. W takich stanach faktycznych jedynie powództwo o ustalenie
nieistnienia tego stosunku prawnego może w pełny sposób zaspokoić interes prawny
powoda, zapobiec potencjalnym sporom między stronami na przyszłość, a zatem
w definitywny sposób rozstrzygnąć niepewną sytuację prawną związaną ze spornym
stosunkiem prawnym (zob. m.in. uzasadnienie uchwał Sądu Najwyższego
z 17 grudnia 1993 r., III CZP 171/93, OSNCP 1994, nr 7-8, poz. 149 i z 20
października 2015 r., III CZP 27/15, OSNC 2016, nr 3, poz. 31 oraz wyroki Sądu
Najwyższego z 2 lipca 2015 r., V CSK 640/14, niepubl.; z 2 lutego 2006 r.,
II CK 395/05, niepubl.; z 25 lutego 2022 r., II CSKP 87/22, niepubl.; i z 23 kwietnia
2021 r., II CSK 9/21, niepubl.)
Sytuacja taka wystąpiła w sprawie, w której wniesiono skargę. Z podstawy
faktycznej zaskarżonego rozstrzygnięcia wynika, że kredyt nie został przez powodów
w całości spłacony, już z tej przyczyny nie można zatem twierdzić, że spór między
stronami może być rozstrzygnięty przez wniesienie powództwa o świadczenie.
II CSKP 2330/22
14
Ustalenie nieważności umowy zniesie zatem niepewność powodów co do związania
stron umową i konieczności realizacji spoczywających na nich obowiązków w tym
zakresie, w tym w szczególności płatności rat kredytowo – odsetkowych, których
termin wymagalności jeszcze nie nadszedł. Przesądzi zatem, że strony powinny
przeprowadzić w dalszym zakresie wzajemne rozliczenia na skutek stwierdzenia
nieważności łączącego ich stosunku prawnego.
Podkreślenia także wymaga, że wyrok zasądzający świadczenie restytucyjne,
oparty na przesłankowym stwierdzeniu nieważności umowy kredytu, nie
rozstrzygałby ze skutkiem określonym w art. 365 § 1 k.p.c. o ważności umowy
kredytu. Ponadto, z podstawy faktycznej rozstrzygnięcia wynika, że kredyt został
zabezpieczony hipoteką na nieruchomości powodów, co oznacza, że ustalenie
nieważności łączącego strony stosunku prawnego ma znaczenie także
z perspektywy zabezpieczenia hipotecznego.
W dacie zawarcia przez strony umowy kredytowej (2 czerwca 2008 r.) Prawo
Bankowe nie zawierało uregulowań, które odnosiły by się do umów kredytu
indeksowanego w walucie obcej, co nie oznacza, że umowy, w których waluta obca
pełniła funkcję waloryzacyjną, nie były – zgodnie z zasadą swobody umów (art. 3531
k.c.) - dopuszczalne. Stanowisko to potwierdza ustawa z dnia 11 sierpnia 2011 r.
o zmianie ustawy Prawo bankowe oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. 2011, Nr 165
poz. 984 – dalej: „ustawa antyspreadowa”), której przepisy znajdują zastosowanie
także w stosunku do umów zawartych przed dniem jej wejścia w życie, w zakresie
niespłaconej jeszcze części kredytu (art. 69 ust.2 pkt 4a i art. 75b Pr.b. w zw. z art. 4
i art. 5 ust. 1 ustawy antyspreadowej).
Umowa kredytu indeksowanego mieści się w konstrukcji ogólnej umowy
kredytu bankowego i stanowi jej możliwy wariant, także wtedy, gdy został w niej
zastosowany spread walutowy, odmienną natomiast kwestią jest, że może ona
zawierać klauzule niedozwolone (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego z 24 czerwca
2022 r., II CSKP 10/22, niepubl.; z 27 maja 2022 r., II CSKP 395/22, niepubl.;
z 29 kwietnia 2015 r., V CSK 445/14, niepubl.; i z 11 grudnia 2019 r.,V CSK 382/18,
OSNC-ZD 2021, nr B, poz. 20).
Zgodnie z art. 3851 § 1 k.c. postanowienia umowy zawieranej z konsumentem
nieuzgodnione indywidualnie nie wiążą go, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki
II CSKP 2330/22
15
w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy
(niedozwolone postanowienia umowne). Nie dotyczy to postanowień określających
główne świadczenia stron, w tym cenę lub wynagrodzenie, jeżeli zostały
sformułowane w sposób jednoznaczny. Artykuł 3 ust. 1 Dyrektywy stanowi natomiast,
że warunki umowy, które nie były indywidualnie negocjowane, mogą być uznane za
nieuczciwe, jeżeli stoją w sprzeczności z wymogami dobrej wiary, powodują
znaczącą nierównowagę wynikających z umowy praw i obowiązków stron ze szkodą
dla konsumenta. Przepisy dotyczące klauzul abuzywnych stanowią implementację
Dyrektywy, dokonując ich wykładni uwzględnić zatem należy, dorobek orzeczniczy
TSUE.
W aktualnym orzecznictwie tego Trybunału rozróżnia się abuzywność
postanowień dotyczących kryteriów przeliczania waluty krajowej na walutę indeksacji
(klauzule kursowe, spreadowe), od klauzul ryzyka walutowego, dotyczących
obciążenia konsumenta negatywnymi następstwami deprecjacji waluty krajowej, jako
kompensata za korzystniejszą stopę procentową (zob. m.in. wyroki z 20 września
2017 r., C- 186/16, Ruxandra Andruciuc i in. Banca Romaneascu; z 22 lutego
2018 r., C-119/17; i z 20 września 2018 r., C – 51/17, OTP Bank Nyrt. I in. przeciwko
Terez Illyez i in.).
Chybiony jest jednak zarzut naruszenia art. 3851 § 1 w zw. z art. 4 ust. 2
Dyrektywy dotyczący niedostatecznego wyodrębnienia przez Sąd Apelacyjny
klauzuli ryzyka walutowego od klauzuli spreadowej. Sąd ten prawidłowo bowiem
przyjął, że klauzule te - w ramach przyjętego w umowie mechanizmu indeksacji - są
ze sobą ściśle powiązane, co ma istotne znaczenie z perspektywy oceny, czy
określają one główne świadczenia stron, czy zostały sformułowane w sposób
jednoznaczny, a także w płaszczyźnie możliwości utrzymania umowy w mocy, wobec
stwierdzenia abuzywności przynajmniej jednej z tych klauzul. Podział klauzul
w sposób w jaki to ujmuje skarżący, jest zatem nieuzasadniony.
W orzecznictwie Sądu Najwyższego wyjaśniono, że klauzula ryzyka
walutowego nie może funkcjonować bez klauzuli kursowej określającej przeliczenie
zobowiązań stron celem ustalenia wysokości ich świadczenia. Z kolei klauzula
spreadowa nie ma racji bytu w umowie, w której nie zastosowano mechanizmu
indeksacji i wynikającej z niego narażenia konsumenta na ryzyko kursowe.
II CSKP 2330/22
16
W konsekwencji stwierdzono, że klauzule przeliczeniowe i klauzule ryzyka
walutowego składające się na przyjęty w umowach kredytowych mechanizm
indeksacji - są ze sobą ściśle powiązane, a ich rozszczepienie jest zabiegiem
sztucznym (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego z 27 listopada 2019 r., II CSK
483/18, OSP 2021, z. 2, poz. 7; z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021,
z. B, poz. 20; z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22, niepubl.; z 13 maja 2022 r.,
II CSKP 464/22, niepubl.; z 8 listopada 2022 r., II CSKP 1153/22, niepubl.;
z 26 stycznia 2023 r., II CSKP 722/22, niepubl.; z 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22,
niepubl.; i z 18 kwietnia 2023 r., II CSKP 1511/22, niepubl.).
Możliwość uznania niedozwolonego charakteru postanowienia nie dotyczy
postanowień określających główne świadczenia stron, jeżeli zostały sformułowane
w sposób jednoznaczny (art. 385 1 § 1 zd. 2 k.c.). W aktualnym orzecznictwie Sądu
Najwyższego dominuje pogląd - który podziela skład orzekający w niniejszej sprawie
- że zastrzeżone w umowie kredytu złotowego indeksowanego do waluty obcej
klauzule kształtujące mechanizm indeksacji (klauzule indeksacyjne) określają
główne świadczenia stron. Odnoszą się one bowiem bezpośrednio do elementów
przedmiotowo istotnych umowy kredytu bankowego, a zatem do oddania i zwrotu
sumy kredytowej, której wysokość wprost kształtują.
Również w orzecznictwie TSUE uznaje się, że klauzule ryzyka walutowego,
które wiążą się z obciążeniem kredytobiorcy (konsumenta) ryzykiem zmiany kursu
waluty i związanym z tym ryzykiem zwiększenia kosztu kredytu, określają główne
świadczenia stron (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego z 4 kwietnia 2019 r., III CSK
159/17; z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18; z 30 września 2020 r., I CSK 556/18;
z 24 lutego 2022 r., II CSKP 45/22, niepubl., a także wyroki TSUE z 3 października
2019 r., C – 260/18, K.J. Dziubak przeciwko Raiffeisen Bank International AG;
z 10 czerwca 2021 r., C-776/19-C-782-19, VB i inni przeciwko BNP Paribas Personal
Finance SA oraz AV i in. przeciwko BNP Paribas Personal Finance SA, Procureur de
la République).
Wbrew stanowisku skarżącego Sąd Apelacyjny trafnie przyjął, że klauzule
indeksacyjne zawarte w umowie łączącej strony nie zostały wyrażone w sposób
jednoznaczny, a to otwiera dopuszczalność ich badania pod kątem abuzywności
(art. 3851 § 1 zd. 2 k.c.). Wymóg by warunek umowny był wyrażony prostym
II CSKP 2330/22
17
i zrozumiałym językiem (art. 4 ust. 2 Dyrektywy 93/13), obejmuje bowiem nie tylko to
by był on zrozumiały dla konsumenta z gramatycznego (językowego) punktu
widzenia, ale także by umowa przedstawiała w sposób przejrzysty konkretne
działania mechanizmu wymiany waluty obcej, do którego odnosi się ów warunek,
a także związek między tym mechanizmem a mechanizmem przewidzianym
w innych warunkach dotyczących uruchomienia kredytu, tak by konsument był
w stanie oszacować, w oparciu o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, wypływające
dla niego z tej umowy konsekwencje ekonomiczne, które mogą być trudne do
udźwignięcia w przypadku spadku wartości waluty, w której otrzymuje
wynagrodzenie w stosunku do waluty obcej, w której kredyt został udzielony.
Ryzyko kursowe towarzyszące umowom kredytowym zawieranym na bardzo
długi okres jest na tyle poważne, że jeżeli ma nim być w całości obciążony
kredytobiorca, to jego decyzja podjęta w tym przedmiocie przez zaakceptowanie
umowy musi być poprzedzona wykonaniem obowiązków informacyjnych przez
kredytodawcę. Konieczne jest zatem przedstawienie mu nie tylko danych z okresu
kiedy nie miały miejsca zdarzenia powodujące istotne wahania kursu lecz także
przedstawienie zagrożeń będących wynikiem zdarzeń nadzwyczajnych mogących
spowodować 100 – 200 % wzrost kursu waluty (zob. m.in. wyroki TSUE z 20 września
2017 r., C 186/16, R. P. Andriciuc i in. przeciwko Banca Românească SA;
z 30 kwietnia 2014 r., C 26-13, Árpad Kásler, Hajnalka Káslernè Rábai przeciwko
OTP Jelzálogbank Zrt; z 20 września 2018 r., C-51/17 OTP Bank Nyrt. I OTP
Faktoring Követeléskezelő Zrt. Przeciwko Teréz Ilyés i Emilowi Kissowi; z 14 marca
2019 r., C-118/17, Dunai przeciwko ERSTE Bank Hungary Zrt.; z 10 czerwca
2021 r., C-776/19-782/19 VB i inni przeciwko BNP Paribas Personal Finance SA oraz
AV i in. przeciwko BNP Paribas Personal Finance SA, Procureur de la République
oraz wyroki Sądu Najwyższego z 24 czerwca 2022 r., II CSKP 10/22, niepubl.;
i z 13 maja 2022 r., II CSKP 405/22, niepubl.).
Z wiążącej Sąd Najwyższy podstawy faktycznej zaskarżonego orzeczenia
wynika, że Bank nie udzielił powodom informacji, które umożliwiły by im rozeznanie,
jak duże jest ryzyko wzrostu kursu CHF do PLN i w jakich proporcjach wzrost ten
może nastąpić, uwzględniając trzydziestoletni okres związania stron umową.
Powodowie nie byli w stanie ocenić wysokości swojego zobowiązania, a co za tym
II CSKP 2330/22
18
idzie ryzyka ekonomicznego związanego z zawarciem umowy w sytuacji silnej
deprecjacji waluty krajowej w stosunku do CHF. W konsekwencji nie otrzymali
wystarczającej informacji o ryzyku kursowym, w sposób uzasadniający przyjęcie, że
główne świadczenie zostało sformułowane w sposób jednoznaczny. Okoliczność, iż
każdy przeciętny, racjonalnie działający konsument zdaje sobie sprawę ze
zmienności kursu walutowego w czasie, nie może być identyfikowane z akceptacją
nieuczciwego postanowienia umownego pozwalającego na nieograniczony wzrost
zobowiązania bez jakiegokolwiek mechanizmu zabezpieczającego konsumenta
i w oderwaniu od jego zobowiązania istniejącego w dacie zawarcia umowy.
Jak ustalono powodowie nie mieli zdolności kredytowej do zaciągnięcia
kredytu w złotówkach. Z kolei zakres informacji o ryzyku kursowym nie był rzetelny,
powodom nie przedstawiono bowiem, że kurs CHF do złotówki może podlegać
gwałtownym zmianom mającym znaczący wpływ na wysokość ich zobowiązania.
Bank nie poinformował zatem powodów w sposób pełny, jasny i zrozumiały o ryzyku
związanym z zawarciem umowy, zwłaszcza w kontekście wniosków możliwych do
wyprowadzenia z historycznych kursów CHF oraz wieloletniego okresu związania
stron umową.
W odniesieniu do klauzul walutowych nie jest wystarczające – jak to miało
miejsce w okolicznościach sprawy - deklaratywne oświadczenie przez powodów, że
zostali poinformowani o ryzyku walutowym i akceptują to ryzyko, a ciężar
udowodnienia, że konsument otrzymał niezbędne informacje spoczywa na
przedsiębiorcy. Formalne poinformowanie o ryzyku walutowym nie jest
wystarczające do uznania, że klauzula określająca główne świadczenia stron została
wyrażona jasno i jednoznacznie. Prawidłowa informacja powinna natomiast
uświadamiać konsumentowi, że ryzyko silnej deprecjacji złotego jest trudne do
oszacowania w perspektywie długoterminowej i pozostaje realne. W konsekwencji
nie może polegać na podawaniu informacji historycznych o wahaniach waluty
indeksacji w okresie nieadekwatnym do czasu trwania umowy, czy upewnianiu
konsumenta, że waluta indeksacji jest stabilna, a zagrożenia i ryzyka jedynie
hipotetyczne i nieprawdopodobne. Przeciwnie, prawidłowa informacja powinna
uświadamiać konsumentowi, że może dojść do sytuacji, w której rozmiar deprecjacji
waluty indeksacji może spowodować utratę jego zdolności do spłaty kredytu, z czym
II CSKP 2330/22
19
może się wiązać poważne ryzyko utraty nieruchomości obciążonej hipoteką
zabezpieczającą spłatę kredytu (zob. m.in. wyroki TSUE z 10 czerwca 2021 r.,
C-776/19-782/19 VB i inni przeciwko BNP Paribas Personal Finance SA oraz AV i in.
przeciwko BNP Paribas Personal Finance SA, Procureur de la République;
z 20 września 2018 r., C-51/17 OTP Bank Nyrt. I OTP Faktoring Követeléskezelő Zrt.
przeciwko Teréz Ilyés i Emilowi Kissowi; z 20 września 2017 r., C-186/16 R. P.
Andriciuc i in. przeciwko Banca Românească SA; oraz wyroki Sądu Najwyższego
z 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18, niepubl., z 24 lutego 2022 r., II CSKP 45/22.;
z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22, niepubl.)
Dostrzeżenia także wymaga, że wykładnia prawa unijnego dokonywana przez
TSUE – w tym także w zakresie dotyczącym spoczywającego na banku obowiązku
informacyjnego - ma charakter deklaratywny i jest skuteczna ex tunc, znajduje zatem
zastosowanie – poza sytuacjami, gdy Trybunał zdecyduje się na ograniczenie
skutków czasowych przyjmowanych przez siebie wykładni - także do stosunków
prawnych powstałych przed wydaniem wyroku (zob. m. in. wyroki z 8 kwietnia
1976 r., 43/75, Gabrielle Defrenne przeciwko Societe Anonyme Belge de Navigation
Aerienne Sabena, ECR 1976, s. 455 i z 6 marca 2007 r., C-292/04, Wienand Meilicke,
Heidi Christa Weyde i Marina Stöffler przeciwko Finanzamt Bonn-Innenstadt). Zarzut
naruszenia art. 3851 § 1 k.c. w zw. z art. 4 ust. 2 Dyrektywy 93/13 był zatem
bezzasadny.
Odnośnie do klauzul przeliczeniowych to dostrzeżenia wymaga, że jeżeli są
one niejasne, to konsument nie ma możliwości samodzielnego określenia rozmiarów
świadczenia należnego kredytodawcy. W ugruntowanym orzecznictwie Sądu
Najwyższego przyjmuje się, że klauzula pozwalająca na pełną swobodę decyzyjną
banku przy kształtowaniu kursu waluty obcej jest klauzulą niedozwoloną, kształtując
prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco
naruszając jego interesy ( art. 3851 § 1 k.c.). Zarówno przeliczenie kwoty kredytu na
PLN w chwili jego wypłaty, jak i przeliczenie z CHF na PLN w chwili wymagalności
poszczególnych rat, służy bowiem określeniu wysokości świadczenia konsumenta.
Postanowienia umowne uprawniające bank do jednostronnego ustalania kursów
walut – tak, jak to ma miejsce w sprawie - są nietransparentne, pozwalają bowiem
Bankowi na arbitralne kształtowanie kursów walut, a tym samym zapewniają mu
II CSKP 2330/22
20
swobodę decyzyjną odnoście do wysokości kosztów kredytu obciążających
konsumenta.
Zgodnie z zasadą dobrych obyczajów koszty wynikające z zawartej
z konsumentem umowy, powinny być możliwe do przewidzenia. Jest tak także wtedy,
gdy swoboda banku w ustaleniu wysokości kursu jest w jakiś sposób ograniczona,
przez wprowadzenie pewnych elementów obiektywnych przy jego określaniu, jeżeli
nie precyzuje ona wszystkich czynników ustalanych przez bank w celu oznaczenia
kursu wymiany. W okolicznościach sprawy jednostronne ustalenie kursu
stosowanego przy przeliczeniach salda i raty kredytu do waluty indeksacji pozwalało
także pozwanemu kształtować swobodnie wysokość marży kursowej (spreadu
walutowego), co stanowiło dla niego dodatkową korzyść (zob. m.in. wyroki Sądu
Najwyższego z 22 stycznia 2016 r., I CSK 1049/14, OSNC 2016, nr 11, poz. 134;
z 8 września 2016 r., II CSK 750/15, niepubl; z 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16,
niepubl.; z 19 września 2018 r., I CNP 39/17, niepubl.; z 24 października 2018 r.,
II CSK 632/17, niepubl.; z 13 grudnia 2018 r., V CSK 559/17, niepubl.; z 27 lutego
2019 r., II CSK 19/18, niepubl.; z 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17, OSP 2019,
z. 12, poz. 115; z 9 maja 2019 r., I CSK 242/18, niepubl.; z 29 października 2019 r.,
IV CSK 309/18, OSNC 2020 r., nr 7-8, poz. 64; z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/ 18,
Glosa 2020, nr 4, s. 67 i n.; z 30 września 2020 r., I CSK 556/18, niepubl.; i z 13 maja
2022 r., II CSKP 464/22, niepubl.).
Taki sam pogląd został wypracowany w orzecznictwie TSUE dotyczącym
postanowień Dyrektywy 93/13. Podkreślono w nim, że treść klauzuli umowy kredytu
zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem ustalającej cenę zakupu i sprzedaży
waluty obcej, do której kredyt jest indeksowany, powinna na podstawie jasnych
i zrozumiałych kryteriów umożliwić właściwie poinformowanemu oraz dostatecznie
uważnemu i racjonalnemu konsumentowi zrozumienie sposobu ustalania kursu
wymiany waluty obcej, stosowanego w celu obliczenia rat kredytu, w taki sposób by
miał on możliwość w każdej chwili samodzielnie ustalić kurs wymiany stosowany
przez przedsiębiorcę (zob. m.in. wyrok z 18 listopada 2021 r., C – 212/20, M.P., B.P.
przeciwko „A”).
Klauzula kursowa w umowie łączącej strony wymogów tych nie spełniała. Na
jej podstawie pozwany mógł dowolnie ustalić wysokość oddanej do dyspozycji
II CSKP 2330/22
21
powodów kwoty kredytu w złotówkach, a także wysokość uiszczanych spłat na
walutę obcą, a powodowie nie byli w stanie oszacować kwoty, którą mieli obowiązek
świadczyć, skoro zasady przewalutowania określał jednostronnie Bank.
Bez znaczenia jest przy tym to, w jaki sposób Bank rzeczywiście stosował
abuzywne postanowienia umowne, w szczególności czy przynosiły mu one
nieuzasadnione korzyści. O tym bowiem czy postanowienie jest niedozwolone
decydują okoliczności z chwili zawarcia umowy. Odwoływanie się zatem do sposobu
wykonywania umowy, w tym w kontekście korzystnych dla powodów różnic między
kredytami złotowymi a udzielanymi w walucie (CHF) oraz stosowanego przez
pozwanego kursu rynkowego przy rozliczeniach spłat nie ma istotnego znaczenia
(zob. m.in. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 20 czerwca
2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1, poz. 2 oraz orzecznictwo TSUE przytoczone
w uzasadnieniu tej uchwały).
W konsekwencji trafnie Sąd Apelacyjny przyjął, że klauzule walutowa
i spreadowa, składające się na mechanizm indeksacji kredytu do CHF w umowie
łączącej strony są od początku, z mocy samego prawa, dotknięte bezskutecznością
na korzyść powodów, który mogli udzielić następczo świadomej i wolnej zgody na to
postanowienie i w ten sposób przywrócić mu skuteczność z mocą wsteczną. Strony
pozostają jednak związane umową w pozostałym zakresie, jeżeli jest to możliwe
(zob. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego – zasada prawna -
z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, OSNC 2021, nr 9, poz. 56).
W przypadku, gdy eliminacja niedozwolonego postanowienia umownego
doprowadzi do takiej deformacji umowy, że na podstawie pozostałej jej treści nie da
się odtworzyć praw i obowiązków stron, to nie można przyjąć, że strony są związane
pozostałą częścią umowy (zob. m.in. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu
Najwyższego z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21 oraz wyroki Sądu Najwyższego z 1 marca
2017 r., IV CSK 285/16 oraz z 24 października 2018 r., II CSK 632/17).
Umowa będzie dotknięta nieważnością, gdy bez abuzywnych postanowień jej
obowiązywanie nie jest możliwe w świetle prawa krajowego i nie zaszły przesłanki
umożliwiające zastosowanie regulacji zastępczej, a konsument - tak jak ma to
miejsce w okolicznościach sprawy - postanowień abuzywnych nie potwierdził (zob.
m.in. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r.,
II CSKP 2330/22
22
III CZP 6/21 oraz wyroki Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18
i z 16 września 2021 r., I CSKP 166/21).
W razie stwierdzenia – tak jak to miało miejsce w okolicznościach sprawy -
abuzywności klauzuli ryzyka walutowego i klauzul przeliczeniowych utrzymanie
umowy nie jest możliwe z prawnego punktu widzenia. Unieważnienie tych klauzul
doprowadziłoby bowiem nie tylko do zniesienia mechanizmu indeksacji oraz różnic
kursów walutowych, ale również – pośrednio – do zaniknięcia ryzyka kursowego,
które jest bezpośrednio związane z indeksacją kredytu do waluty (zob. m.in. uchwała
składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, OSNC
2021, nr 9, poz. 56 ; wyroki Sądu Najwyższego z 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16;
z 24 października 2018 r., II CSK 632/17; z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18;
z 16 września 2021 r., I CSKP 166/21; z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22, niepubl.;
z 9 września 2022 r., II CSKP 794/22, niepubl. oraz postanowienie Sądu
Najwyższego z 27 kwietnia 2023 r., I CSK 3629/22, niepubl.).
Co do zasady, jeżeli sąd stwierdzi niedozwolony charakter określonego
postanowienia umownego, to przyjmując jego bezskuteczność nie może uzupełnić
umowy przez zmianę treści abuzywnego postanowienia. Takie uprawnienie mogłoby
bowiem zagrażać realizacji długoterminowego celu ustanowionego w art. 7
Dyrektywy 93/13, prowadząc do wyeliminowania zniechęcającego skutku
wywieranego na przedsiębiorców przez zwykły brak stosowania takich warunków
wobec konsumentów. Byliby oni w ten sposób zachęcani do stosowania
nieuczciwych warunków, wiedząc, że nawet gdyby miały być one uznane za
bezskuteczne, to umowa mogłaby zostać uzupełniona w niezbędnym zakresie przez
sąd krajowy, co pozostałoby bez wpływu na jej ważność i bez istotnego uszczerbku
dla ich interesów. W konsekwencji przyjęcie przez Sąd Apelacyjny, że strony nie są
związane stosunkiem prawnym wynikającym z umowy kredytowej nie jest sprzeczne
z zasadą proporcjonalności sankcji, skoro jest to efekt stosowania przez Bank
praktyki w ramach której określał jednostronnie wysokość zobowiązania po zawarciu
umowy, eksponując jednocześnie kredytobiorców na nieograniczone ryzyko kursowe
(zob. m.in. wyroki TSUE z 14 czerwca 2012 r., C-618/10 Banco Español de Crédito
SA; z 30 kwietnia 2014 r., C 26-13, Árpad Kásler, Hajnalka Káslernè Rábai przeciwko
OTP Jelzálogbank Zrt; z 26 marca 2019 r., C-70/17 i C-179/17, Abanca Corporación
II CSKP 2330/22
23
Bancaria SA i Bankia SA oraz wyrok Sądu Najwyższego z 27 listopada 2019 r.,
II CSK 483/18).
Wbrew zarzutom skargi trafnie Sąd Apelacyjny przyjął, że wyeliminowanie
z umowy łączącej strony abuzywnych postanowień umownych nie pozwala na jej
utrzymanie, co przemawia za niezwiązaniem stron stosunkiem prawnym
wynikającym z umowy kredytowej i jest tożsame w skutkach z jej nieważnością.
Wyeliminowanie ryzyka kursowego z umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej
i uzasadniającego powiązanie oprocentowania ze stawką LIBOR jest tak daleko
idącym przekształceniem umowy, że należy ją uznać za umowę o odmiennej istocie
i charakterze. Postanowienia uznane za abuzywne określają bowiem główne
świadczenia stron i mają konieczny charakter z punktu widzenia konstrukcji umowy
kredytu indeksowanego zaakceptowanego przez strony.
Nie zasługuje na podzielenie stanowisko skarżącego, że w okolicznościach
niniejszej sprawy istniała możliwość zastąpienia przez Sąd Apelacyjny postanowień
niedozwolonych innymi i tym samym utrzymania umowy w mocy.
Wykluczyć należało możliwość wypełnienia luki w umowie przez odwołanie do
art. 69 ust. 3 Pr.b. Wejście w życie – po zawarciu umowy łączącej strony - ustawy
antyspreadowej nie pozwala w pełni wyeliminować z umowy postanowień
zawierających niejasne reguły przeliczania należności kredytowych. Oceny
niedozwolonego postanowienia umownego dokonuje się bowiem według stanu
z chwili jej zawarcia a nie następczo (zob. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu
Najwyższego z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17).
Ponadto ustawa antyspreadowa nie zawiera przepisów o charakterze
dyspozytywnym, które mogłyby zastąpić nieuczciwe klauzule zawarte w umowie
łączącej strony. Nie stwarzała też podstawy do formułowania przez powodów
roszczeń przeciwko Bankowi o zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli
o zmianę postanowień umowy od chwili jej zawarcia, a umożliwia jedynie dokonanie
zmiany postanowień umowy dotyczących sposobu waloryzacji niespłaconych rat na
przyszłość. Nie oznacza to jednak, że nałożyła na nich obowiązek zachowania takiej
formy spłaty albo wyłączyła możliwość zgłoszenia roszczeń powstałych na gruncie
umów niespełniających wymagań stawianych umowom kredytowym w stosunkach
z konsumentami (zob. m.in. wyrok Sądu Najwyższego z 13 maja 2022 r., II CSKP
II CSKP 2330/22
24
405/22, niepubl.).
Dotyczy to także sytuacji, gdy strony – tak, jak ma to miejsce
w okolicznościach sprawy - zawarły aneks do umowy. Wykładni art. 6 ust. 1
Dyrektywy należy bowiem dokonywać w ten sposób, że sąd krajowy jest
zobowiązany do stwierdzenia nieuczciwego charakteru warunku umowy zawartej
między przedsiębiorcą a konsumentem, nawet jeśli warunek ten został zmieniony
przez strony w drodze umowy. Takie stwierdzenie pociąga za sobą przywrócenie
sytuacji, w jakiej znajdowałby się konsument w braku warunku, którego nieuczciwy
charakter zostałby stwierdzony, chyba że konsument przez zmianę nieuczciwego
warunku zrezygnował z takiego przywrócenia w drodze wolnej i świadomej zgody,
czego zbadanie należy do sądu krajowego. Jednakże z przepisu tego nie wynika, że
stwierdzenie nieuczciwego charakteru pierwotnego warunku umownego miałoby co
do zasady skutek w postaci unieważnienia umowy, jeżeli zmiana tego warunku
pozwala na przywrócenie równowagi między obowiązkami i prawami tych stron
wynikającymi z umowy i na usunięcie wady obciążającej ten warunek (zob. wyrok
TSUE z 29 kwietnia 2021 r., C – 19/20, I.W. i R.W. przeciwko Bankowi BPH S.A.).
Możliwość skorzystania z mechanizmu rozliczeń określonego w art. 75 b Pr.
b. i przyznanie kredytobiorcom na tej podstawie prawnej dodatkowych uprawnień nie
pozbawia zatem powodów uprawnienia do kontroli abuzywności postanowień umowy
i zgłoszenia roszczeń na tle umowy nie spełniającej wymagań stawianych umowom
kredytowym w stosunkach z konsumentami. Uznaniu klauzuli kursowej za abuzywną
nie sprzeciwia się to, że powodowie w toku wykonywania umowy – wskutek zmian
ustawodawczych - mogli wybrać bezpośrednią spłatę w walucie obcej. Znaczenie
w kontekście abuzywności miałoby jedynie to, że konsument wybrał spłatę w złotych
po kursie, który w dacie zawarcia umowy był mu znany. Zawarcie aneksu nie uchyla
zatem konsekwencji w postaci upadku umowy.
Z okoliczności sprawy, nie wynikało natomiast, by powodowie przez zmianę
nieuczciwego warunku w aneksie do umowy zrezygnowali w drodze wolnej
i świadomej zgody z przysługujących im uprawnień, to jest przywrócenia sytuacji
w jakiej znajdowaliby się w braku nieuczciwych warunków. Przeciwnie, nie
potwierdzając umowy i nie udzielając następczo świadomej i wolnej zgody na
klauzule niedozwolone tym samym odmawiali przywrócenia im skuteczności z mocą
II CSKP 2330/22
25
wsteczną.
W ugruntowanym orzecznictwie Sądu Najwyższego dominuje także pogląd,
że nie jest możliwe – wbrew woli konsumenta - zastąpienie niedozwolonego
postanowienia umownego odsyłającego do kursu waluty wynikającego z tabeli
bankowej odwołaniem do kursu średniego ustalanego przez NBP względnie kursu
rynkowego waluty (zob. m.in. postanowienie Sądu Najwyższego z 23 sierpnia
2022 r., I CSK 1669/22, niepubl.; wyroki Sądu Najwyższego z 24 lutego 2022 r.,
II CSKP 45/22; z 10 maja 2022 r., II CSKP 163/22, II CSKP 285/22 i II CSKP 382/22,
niepubl.; z 19 maja 2022 r., II CSKP 985/22; i z 20 maja 2022 r., II CSKP 403/22,
niepubl.).
Możliwości usunięcia luki w umowie nie stwarza art. 358 § 2 k.c. Po pierwsze
został on wprowadzony do kodeksu cywilnego z dniem 24 stycznia 2009 r. ustawą
z dnia 23 października 2008 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz ustawy –
Prawo dewizowe, Dz.U. z 2008 r., Nr 228, poz. 1506), dopiero po zawarciu przez
strony umowy. Po drugie, dotyczy on zobowiązań wyrażonych w walucie obcej,
a w przypadku kredytu indeksowanego do CHF waluta obca stanowi jedynie miernik
wartości zobowiązania zaciągniętego w walucie polskiej i świadczeń spełnianych
przez kredytobiorców w walucie obcej. Spełnienie przez Bank świadczenia w walucie
obcej było od początku wyłączone, a kwota kredytu mogła być wypłacona wyłącznie
w złotych. Po trzecie, zamiarem pozwanego nie było stosowanie kursu średniego
NBP, lecz kursów z tabeli Banku, co miało mu zapewnić wyższy zysk ze spreadu
walutowego. Przyjęcie, że wolą stron było stosowanie innego kursu, odrywało by się
zatem od ich rzeczywistej woli.
Powyższej oceny nie zmienia ewentualne uznanie umowy kredytowej za
kreującą zobowiązanie ciągłe i przyjęcie na podstawie ogólnych reguł prawa
międzyczasowego, że do takiego zobowiązania powinny mieć bezpośrednie
zastosowanie przepisy wchodzące w życie w czasie trwania stosunku prawnego.
Artykuł 358 § 2 k.c. w nowym brzmieniu mógłby bowiem znajdować zastosowanie
wyłącznie do stosunków ciągłych istniejących w chwili jego wejścia w życie. Przyjęcie
natomiast, że umowa kredytowa była nieważna lub bezskuteczna z powodu
niemożliwości ustalenia wiążącego kursu waluty obcej w chwili jej zawarcia oznacza,
że stosunek prawny nigdy nie powstał, w związku z czym nie ma przedmiotu, do
II CSKP 2330/22
26
którego dałoby się zastosować wymieniony przepis (zob. m.in. wyrok Sądu
Najwyższego z 28 marca 2024 r., II CSKP 1308/22, niepubl.).
Nie można też dokonać wykładni umów kredytowych na podstawie art. 65 § 2
k.c. lub art. 56 k.c. w zw. z art. 354 k.c., już po usunięciu z nich postanowień
abuzywnych, w celu ustalenia zgodnego celu i zamiaru stron co do sposobu ustalenia
kursu CHF. Sprowadzało by się to bowiem do zmiany treści klauzuli indeksacyjnej,
prowadząc do zmiany jej rozumienia przez wprowadzenie odesłania do wartości
rynkowej CHF. Dla rozstrzygnięcia o utrzymaniu umowy w mocy nieadekwatne jest
odwoływanie się – jak to czyni skarżący - do hipotetycznej woli stron, groziłoby to
bowiem ryzykiem dalszego pogorszenia sytuacji strony dotkniętej nadużyciem,
gdyby strona, która narzuciła niedozwolone postanowienie umowne wywodziła, że
nie zawarłaby umowy z jego pominięciem.
Nie jest także możliwe zaradzenie lukom wynikającym z usunięcia
nieuczciwego warunku zawartego w umowie kredytowej przez zastosowanie
przepisów prawa krajowego, które mogłyby mieć zastosowanie do umowy tylko
odpowiednio lub przez analogię i które odzwierciedlają regułę obowiązującą
w krajowym prawie zobowiązań (zob. wyrok TSUE z 16 marca 2023 r., C-6/22,
M.B.,U.B.,M.B. przeciwko X S.A.). Wykluczyć zatem należy możliwość odwołania się
per analogiam do art. 41 Prawa wekslowego.
Zgodnie z orzecznictwem TSUE art. 5 i 6 Dyrektywy 93/13 należy bowiem
interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie temu, by sąd krajowy,
który stwierdził nieuczciwy charakter warunku umowy dokonał wykładni tego
warunku w celu złagodzenia jego nieuczciwego charakteru, nawet jeśli taka
wykładnia odpowiadałaby wspólnej woli stron. W konsekwencji art. 6 ust. 1
Dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że niezgodny z tym artykułem
jest przepis prawa krajowego dający sądowi możliwość uzupełnienia umowy przez
zmianę treści owego warunku. Możliwość taka istniałaby tylko w przypadku, gdyby
stwierdzenie nieważności nieuczciwego warunku zobowiązywało sąd do
unieważnienia umowy w całości, narażając tym samym konsumenta na szczególnie
niekorzystne konsekwencje, czego Sądy meriti w okolicznościach sprawy nie
stwierdziły (zob. wyrok z 18 listopada 2021 r. C – 212/20, M.P., B.P. przeciwko „A”
i z dnia 29 kwietnia 2021 r., C – 19/20, Bank BPH).
II CSKP 2330/22
27
Zarzut naruszenia art. 69 ust. 3 Pr.b. oraz art. 65 k.c. i art. 358 § 2 k.c., w zw.
z art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13 nie zasługiwał zatem na uwzględnienie.
Nie zasługuje również na uwzględnienie zarzut skargi dotyczący wysokości
zasądzonych na rzecz powodów kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu
apelacyjnym w wysokości odpowiadającej 1,5 stawki minimalnej. Skarżący nie
przedstawił przekonujących argumentów mogących podważyć stanowisko Sądu
Apelacyjnego w tym przedmiocie. Sąd Apelacyjny przy nieznacznym podwyższeniu
kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym nie przekroczył
dopuszczalnych granic oceny w zakresie kryteriów wpływających na podwyższenie
minimalnych stawek wynagrodzenia za czynności radców prawnych, o których mowa
w art. 109 § 2 zd. drugie k.p.c. w zw. z § 15 ust. 3 rozporządzenia Ministra
Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców
prawnych (Dz. U. z 2023, poz. 1935, ze zm.). Prezentując stanowisko przeciwne
eksponujące typowość sporu kredytobiorców będących stroną kredytu
indeksowanego do analogicznych spraw tego rodzaju, skarżący pomija, że
w postępowaniu apelacyjnym przedmiotem rozpoznania były dwie apelacje, co
wiązało się ze zwiększonym nakładem pracy pełnomocnika reprezentującego
powodów (k. 733 – 759 i k. 787 – 798), a sprawa – w której badanych było szereg
problemów prawnych - rozpoznawana była na rozprawie.
Z przytoczonych względów na podstawie art. 39814 k.p.c. Sąd Najwyższy
orzekł, jak w sentencji, a o kosztach postępowania kasacyjnego na podstawie
art. 98 § 1 i 3, art. 98 § 11 w zw. z art. 391 § 1 w zw. z art. 39821 k.p.c.,
a także § 2 pkt 6 i § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia
22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2023,
poz. 1964, ze zm.).
[A.T.]
[a.ł]
Monika Koba
Agnieszka Piotrowska
Marta Romańska
II CSKP 2330/22
28
