II CSKP 2314/22

II CSKP 2314/22 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie: 12 marca 2025 r. SSN Dariusz Pawłyszcze (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Agnieszka Góra-Błaszczykowska SSN Ewa Stefańska po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 12 marca 2025 r. w Warszawie skargi kasacyjnej Banku S.A. w W. od wyroku Sądu Apelacyjnego w Katowicach z 3 marca 2022 r., I ACa 629/21, wydanego w sprawie z powództwa T.K. przeciwko Bankowi S.A. w W. o ustalenie i zapłatę, 1. oddala skargę kasacyjną; 2. zasądza od Banku S.A. w W. na rzecz T.K. 5400 (pięć tysięcy czterysta) zł kosztów postępowania kasacyjnego z odsetkami w wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie po upływie tygodnia od dnia doręczenia niniejszego wyroku Bankowi S.A. w W. Agnieszka Góra-Błaszczykowska Dariusz Pawłyszcze Ewa Stefańska UZASADNIENIE II CSKP 2314/22 2 Wyrokiem z 20 kwietnia 2021 r., I C 271/2021, Sąd Okręgowy w Katowicach ustalił nieważność umowy kredytu indeksowanego do franka szwajcarskiego (CHF) oraz zasądził od pozwanego banku na rzecz powodowego kredytobiorcy 48 499,36 zł i 15 227,63 CHF tytułem zwrotu świadczeń kredytobiorcy - z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od wezwania do zapłaty. Na skutek apelacji banku Sąd Apelacyjny w Białymstoku wyrokiem z 3 marca 2022 r., I ACa 629/21, zmienił wyrok Sądu pierwszej instancji w ten sposób, że zastrzegł bankowi prawo powstrzymania się ze spełnieniem świadczenia do zaofiarowania mu zwrotu lub zabezpieczenia otrzymanego świadczenia banku w wysokości 141 703 zł i oddalił żądanie odsetek od dnia doręczenia kredytobiorcy oświadczenia banku o skorzystaniu z prawa zatrzymania, oraz oddalił apelację w pozostałej części. Sąd drugiej instancji ustalił, że strony zawarły 27 lutego 2008 r. umowę kredytu w wysokości 141 703 zł, przy czym miał być on indeksowany do CHF. Przeliczenie udzielonego kredytu na CHF miało nastąpić według kursu kupna CHF, zgodnie z tabelą kursów obowiązującą w banku w dniu wypłaty kredytu. Wysokość rat kapitałowo-odsetkowych została określona w CHF i raty te miały być spłacane w złotych, po uprzednim ich przeliczeniu według kursu sprzedaży CHF zgodnie z tabelą kursów obowiązującą w pozwanym banku w dniu spłaty raty. Kredytobiorca spłacił do lutego 2021 roku 48 499,36 zł i 15 227,63 CHF. Sąd odwoławczy uznał, że odwołanie się w umowie do kursów walut ustalanych wyłącznie przez bank jest niedozwolonym postanowieniem umownym (art. 3851 § 1 k.c.) oraz jest sprzeczne z naturą umowy (art. 3531 k.c.). Ze względu na niemożność dokonywania przeliczeń niezbędnych do wykonywania umowy kredytu indeksowanego Sąd ocenił ją jako nieważną w całości. Pozwany bank zaskarżył skargą kasacyjną wyrok Sądu Apelacyjnego w części oddalającej jego apelację i orzekającej o kosztach (tj. pkt II i III wyroku). Bank objął zakresem zaskarżenia także pkt I zaskarżonego wyroku „w zakresie uwzględniającym roszczenie odsetkowe”, lecz było to skutkiem wadliwej redakcji zaskarżonego orzeczenia. W pkt I Sąd odwoławczy zmienił wyrok Sądu Okręgowego „o tyle”, że powtórzył rozstrzygnięcie Sądu pierwszej instancji w zakresie odsetek i dodał ograniczenie „do 28 lipca 2021 roku” (tj. dnia doręczenia kredytobiorcy II CSKP 2314/22 3 oświadczenia banku o skorzystaniu z prawa zatrzymania) oraz oddalił powództwo w pozostałej części. Tymczasem jeżeli sąd odwoławczy zmienia rozstrzygnięcie sądu pierwszej instancji w części, to powinien orzec tylko o tej części żądania, co do której zmienia rozstrzygnięcie. Czyli Sąd Apelacyjny powinien zmienić wyrok Sądu Okręgowego „w części zasądzającej odsetki od 28 lipca 2021 r. w ten sposób, że oddala powództwo w tej części”. Oddalenie apelacji w pozostałym zakresie (pkt II wyroku) mieści w sobie odmowę zmiany wyroku Sądu Okręgowego w części zasądzającej odsetki do 28 lipca 2021 r. i zasądzenie tych odsetek na nowo w pkt I wyroku odwoławczego było zbędne oraz utrudnia określenie zakresu zmiany. Bank w istocie zaskarżył tylko oddalenie swojej apelacji, w tym co do odsetek do 28 lipca 2021 r. Bank w skardze kasacyjnej zarzucił: I. naruszenie przepisów postępowania: 1) art. 278 w zw. z art. 227 i 391 § 1 k.p.c. przez nieprzeprowadzenie dowodu z opinii biegłego na okoliczność, czy bank ustalał kursy walut w sposób gwarantujący ich rynkowy poziom, i uznanie tego faktu za nieistotny; 2) art. 227 i 2352 § 1 pkt 2 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. przez nieprzesłuchanie świadków na okoliczność indywidualnego uzgodnienia umowy, poinformowania kredytobiorcy o ryzyku kursowym oraz sposobie ustalania kursów walutowych przez bank; II. naruszenie prawa materialnego: 1) art. 3851 i 3852 k.c. w zw. z art. 1 ust. 2 i art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 przez: a) dokonanie oceny postanowienia o stosowaniu kursów ogłaszanych przez bank pod kątem abuzywności mimo wyłączenia tej oceny przez art. 1 ust. 2 dyrektywy 93/13; b) dokonanie tej oceny, mimo indywidualnego uzgodnienia umowy; c) postanowienie umowy dotyczące kursów CHF nie może być abuzywne, skoro kredytobiorca od początku miał możliwość spłaty kredytu bezpośrednio w CHF; II CSKP 2314/22 4 2) art. 3851 § 1 k.c. w zw. z art. 69 ust. 1 i 2 pkt 4a i art. 111 ust. 1 pkt 4 pr.bank. oraz w zw. z art. 3 ust. 1, art. 4 ust. 2 i art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 przez uznanie, że: a) ustalanie kursów przez bank kształtuje prawa i obowiązki kredytobiorcy w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy, chociaż bank ustalał kursy na poziomie rynkowym; b) bank nie naruszył dobrych obyczajów i interesów konsumenta, chociaż wyczerpująco poinformował kredytobiorcę o nieograniczonym ryzyku kursowym wynikającym z możliwych zmian kursów CHF; c) umowa nie została indywidualnie uzgodniona tylko w oparciu o brak negocjacji, bez sprawdzenia, czy bank umożliwiłby zmianę umowy, gdyby tylko konsument podjął negocjacje; 3) art. 4 w zw. z art. 1 ust. 1 lit. a i b ustawy z dnia 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy - Prawo bankowe oraz niektórych innych ustaw w zw. z art. 316 § 1 k.p.c. i art. 1 ust. 2 dyrektywy 93/13 przez nieuwzględnienie stanu prawnego z dnia wyrokowania, umożliwiającego spłatę kredytów indeksowanych bezpośrednio w walucie indeksacji; 4) art. 358 § 2 w zw. z art. 3, 56, 65 i 3851 § 2 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 oraz art. 24 i 32 ustawy o NBP przez niezastosowanie kursu średniego NBP w miejsce uznanego za niedozwolony kursu ustalanego przez bank; 5) art. 118 w zw. z art. 120, 405, 410 § 2 i art. 819 § 1 k.c. przez uznanie, że raty kapitałowo-odsetkowe nie są świadczeniem okresowym i roszczenie o ich zwrot nie przedawnia się z upływem 3 lat. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: I.1 O tym, które fakty są istotne dla rozstrzygnięcia, decyduje prawo materialne, a nie procesowe. Naruszenie art. 227 k.p.c. może zachodzić tylko, jeżeli sąd uznał daną okoliczność za istotną, lecz wbrew własnemu stanowisku zajętemu w uzasadnieniu orzeczenia pominął dowód na tę okoliczność, powołując się na jego nieistotność. Sąd drugiej instancji konsekwentnie uważa sposób wykonywania umowy za nieistotny przy ocenie jej ważności i nie zachodzi zarzucone naruszenie przepisów postępowania. II CSKP 2314/22 5 I.2 Nieistotność poinformowania kredytobiorcy o ryzyku kursowym oraz sposobu ustalania kursów walutowych przez bank zostanie wyjaśniona niżej, przy omówieniu zarzutów naruszenia prawa materialnego nr 2a i 2b. Indywidualne uzgodnienie umowy jest okolicznością istotną, gdyż jest warunkiem koniecznym oceny postanowienia umowy jako niedozwolonego (art. 3851 § 1 k.c.). Jednak skarżący indywidualnym uzgodnieniem nazywa teoretyczną możliwość negocjacji danego postanowienia, nawet jeśli negocjacje takie nie miały miejsca, co było niesporne. Sąd drugiej instancji, odmawiając przesłuchania świadków, nie naruszył przepisów postępowania. II.1a Artykuł 1 ust. 2 dyrektywy 93/13 wyłącza spod oceny pod kątem abuzywności warunki umowy odzwierciedlające obowiązujące przepisy krajowe lub konwencyjne. Przepis jest superfluum. Jeżeli strony włączają do umowy przepisy obowiązującego prawa (względnie lub bezwzględnie obowiązujące), to nie można uznać, że nie wiążą one konsumenta, nawet w razie braku w dyrektywie art. 1 ust. 2. Odesłanie do kursu ustalanego przez bank nie jest powtórzeniem przepisu ustawy. Kurs walut obcych ogłaszany przez bank na podstawie art. 111 ust. 1 pkt 4 pr.bank. wiąże klientów banku przy dokonywaniu z bankiem czynności prawnych w okresie od ogłoszenia kursu do ogłoszenia nowego kursu. Istotne jest tu jednak to, iż nie można umową związać konsumenta kursami, które dopiero zostaną ogłoszone, a orzecznictwo jednolicie uznaje takie związanie przyszłym kursem za niedozwolone. II.1b Z art. 3851 § 3 k.c. wynika, że postanowieniami nieuzgodnionymi indywidualnie są przede wszystkim postanowienia zawarte we wzorcu umowy. Bank może dowodzić, że mimo zawarcia postanowienia we wzorcu zostało ono indywidualnie uzgodnione (art. 3851 § 4 k.c.). Jednak pozwany bank nie twierdzi, że kredytobiorca lub bank zaproponowali negocjacje co do sposobu ustalania kursu CHF. Bank twierdzi jedynie, że istniała możliwość zmiany tego postanowienia w przypadku wyrażenia przez kredytobiorcę takiej inicjatywy. Nawet jeśli twierdzenie banku jest prawdziwe, to wobec braku takiej inicjatywy z którejkolwiek strony, postanowienie kursowe nie zostało indywidualnie uzgodnione, lecz zostało przejęte z wzorca umowy zaproponowanego przez bank. II.1c Wbrew treści zarzutu Sąd drugiej instancji nie ustalił, że kredytobiorca mógł od początku spłacać kredyt w CHF w oparciu o § 8 ust. 4 regulaminu. Sąd ustalił, II CSKP 2314/22 6 że w wersji regulaminu dołączonej do pozwu przez kredytobiorcę § 8 ust. 4 regulował terminy spłaty, a zapis podnoszony przez skarżącego pojawił się w wersji regulaminu dołączonej przez bank do odpowiedzi na pozew. Jednak bank nie wyjaśnił, kiedy nastąpiła zmiana § 8 ust. 4 regulaminu i czy rzeczywiście wersja przyznająca prawo do spłaty w CHF obowiązywała już w chwili zawarcia umowy. Skarżący nie zarzucił naruszenia przepisów postępowania prowadzącego do nieustalenia przez Sąd odwoławczy prawa do spłaty w CHF od zawarcia umowy. II.2a Oceny postanowień umowy dokonuje się wyłącznie w oparciu o treść umowy, bez uwzględnienia praktyki wykonywania umowy po jej zawarciu (art. 3852 k.c.). Do uznania za abuzywne odesłania do kursów ogłaszanych jednostronnie przez bank wystarczy brak w umowie postanowień umożliwiających kredytobiorcy kontrolę zgodności z umową ogłaszanych codziennie kursów. II.2b Oceny ważności postanowień umowy należy dokonywać w oparciu o jej treść, a nie informacje udzielane przez drugą stronę, chyba że informacje te wpływają na rozumienie umowy (art. 65 § 2 k.c.). Nie jest zasadna teza Sądu Apelacyjnego o nieważności umowy ze względu na niepełne uświadomienie kredytobiorcy ryzyka walutowego. Obowiązki informacyjne wobec konsumenta przewiduje ustawa o kredycie konsumenckim ustanawiająca rygor „kredytu darmowego”, a nie nieważności umowy. Zakaz wprowadzania konsumentów w błąd przewiduje ustawa o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym przewidująca powództwo o unieważnienie umowy wyrokiem konstytutywnym. Mimo niezasadnej tezy uzasadnienia, zaskarżony wyrok odpowiada prawu ze względu na nieważność umowy z powodu abuzywności postanowień kursowych. II.2c Zarzut jest tożsamy z omówionym wyżej zarzutem II.1b. II.3 Artykuł 316 § 1 k.p.c. nakazuje uwzględnienie wszystkich ustalonych faktów mających miejsce do zamknięcia rozprawy oraz stanu prawnego z tego dnia. Jednak stan prawny z dnia zamknięcia rozprawy obejmuje też normy intertemporalne, a one często nakazują ocenę prawną umowy według stanu prawnego z dnia jej zawarcia. Sąd nie naruszył art. 316 § 1 k.p.c., a co najwyżej mógł naruszyć przepisy określające zakres czasowy umów poddanych nowym przepisom. Jednak art. 4 w zw. z art. 1 ust. 1 lit. a i b ustawy z dnia 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy - Prawo bankowe oraz niektórych innych ustaw nie sanuje umów nieważnych w chwili ich zawarcia. Przepisy II CSKP 2314/22 7 te jedynie nakazują bankom przedstawienie kredytobiorcom aneksów do umów niezgodnych z nowymi przepisami. Nawet zakładając możliwość spłaty kredytu bezpośrednio w CHF bez potrzeby zawierania aneksu, to możliwość ta powstała dopiero w 2011 roku. II.4 Uznanie za niedozwolone postanowień odsyłających do tabel pozwanego banku jako źródła kursów CHF do indeksacji przesądza o nieważności umowy kredytu. Uchwałą pełnego składu Izby Cywilnej SN z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22, do rangi zasady prawnej podniesiono tezy: 1) w razie uznania, iż postanowienie umowy kredytu indeksowanego lub denominowanego odnoszące się do sposobu określania kursu waluty obcej stanowi niedozwolone postanowienie umowne i nie jest wiążące, w obowiązującym stanie prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego postanowienia zajmuje inny sposób określenia kursu waluty obcej wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów; 2) w razie niemożliwości ustalenia wiążącego strony kursu waluty obcej w umowie kredytu indeksowanego lub denominowanego, umowa nie wiąże także w pozostałym zakresie. Powyższe tezy, wiążąc w niniejszej sprawie (art. 88 u.s.n.), uniemożliwiają przyjęcie, że miejsce sposobu ustalania kursu uznanego za abuzywny zajmuje kurs średni NBP, stosowany jako nieskodyfikowana zasada ustalania kursów walut obcych. Pkt 2 uchwały uniemożliwia uznanie umowy za ważną w jakimkolwiek zakresie. II.5 Świadczeniem okresowym w rozumieniu art. 118 k.c. jest świadczenie, które staje się wymagalne co określony upływ czasu. Odsetki za opóźnienie są świadczeniem okresowym o okresie jednego dnia. W przypadku odsetek nie za opóźnienie okres co do zasady wynosi jeden rok (art. 360 k.c.). Jednak obowiązek zwrotu nienależnego świadczenia powstaje jednorazowo, z chwilą powołania się konsumenta na nieważność umowy. Okresowość można rozważać co najwyżej wobec spłat dokonanych po powołaniu się konsumenta na nieważność umowy. Mimo błędnej tezy o nieważności umowy ze względu na nieuświadomienie kredytobiorcy w pełni ryzyka walutowego, zaskarżony wyrok odpowiada prawu, co II CSKP 2314/22 8 uzasadnia oddalenie skargi kasacyjnej na podstawie art. 39814 k.p.c. (pozostałe zarzuty kasacyjne nie były zasadne). Na podstawie art. 98 k.p.c. powódce przysługuje od skarżącego zwrot kosztów sporządzenia odpowiedzi na skargę kasacyjną w wysokości stawki minimalnej określonej w stosowanym odpowiednio § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Min. Sprawiedl. w sprawie opłat za czynności adwokackie. Agnieszka Góra-Błaszczykowska [SOP] (Ł.W.) [r.g.] Dariusz Pawłyszcze Ewa Stefańska