II CSKP 2126/22
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
28 lutego 2025 r.
SSN Karol Weitz (przewodniczący)
SSN Grzegorz Misiurek
SSN Marta Romańska (sprawozdawca)
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 28 lutego 2025 r. w Warszawie
skargi kasacyjnej Bank spółki akcyjnej w W.
od wyroku Sądu Apelacyjnego w Łodzi I Wydział Cywilny
z 31 stycznia 2022 r., I ACa 392/21,
w sprawie z powództwa S.K.
przeciwko Bank spółce akcyjnej w W.
o zapłatę,
1) oddala skargę kasacyjną;
2) zasądza od pozwanego na rzecz powoda kwotę 2.700
(dwa tysiące siedemset) zł z odsetkami w wysokości odsetek
ustawowych za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego
za czas po upływie tygodnia od doręczenia pozwanemu odpisu
niniejszego orzeczenia.
Grzegorz Misiurek
(M.M.)
Karol Weitz
Marta Romańska
UZASADNIENIE
II CSKP 2126/22
2
Powód S.K. wniósł o zasądzenie na jego rzecz od Bank Spółki Akcyjnej w W.
kwoty 88.279,12 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od 10 maja 2018 r.,
tytułem zwrotu rat kapitałowo-odsetkowych, które w okresie od 17 kwietnia 2008 r.
do 5 lutego 2018 r. świadczył w zawyżonej wysokości w wykonaniu umowy
kredytowej, a ewentualnie – w razie uznania umowy za nieważną – wniósł
o zasądzenie kwoty 181.096,55 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia
następnego po doręczeniu odpisu pozwu, z tytułu zwrotu wszystkich świadczeń,
które w okresie od 5 sierpnia 2010 r. do 5 lutego 2018 r. spełnił nienależnie
w wykonaniu umowy oraz o ustalenie nieistnienia stosunku prawnego kredytu
wynikającego z umowy nr […], zawartej przez strony 7 kwietnia 2008 r.
Pozwany Bank Spółka Akcyjna w W. (do 22 listopada 2013 r. – Bank1 Spółka
Akcyjna w W.) wniósł o oddalenie powództwa, także z uwagi na przedawnienie
roszczeń dotyczących świadczeń spełnionych na jego rzecz
w okresie wcześniejszym niż 3 lata przed skutecznym wniesieniem pozwu i zawarcie
umowy ponad 10 lat przed wniesieniem pozwu (art. 118 k.c.).
Wyrokiem z 29 grudnia 2020 r. Sąd Okręgowy w Łodzi oddalił powództwo
w części co do żądania zapłaty kwoty 88.279,12 zł z ustawowymi odsetkami za
opóźnienie od 10 maja 2018 r. i zasądził od pozwanego na rzecz powoda kwotę
179.328,18 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od 12 sierpnia 2020 r., a także
ustalił, że nie istnieje stosunek prawny kredytu wynikający z umowy nr […], zawartej
przez strony 7 kwietnia 2008 r. oraz oddalił powództwo ewentualne w pozostałej
części.
Sąd Okręgowy ustalił, że powód zamierzał zaciągnąć kredyt w kwocie
360.000 zł na zakup mieszkania. W pozwanym banku zbadano jego zdolność
kredytową w złotych oraz frankach szwajcarskich (CHF) i ta druga okazała się
wyższa. Pracownik banku poinformował powoda, że kredyt waloryzowany kursem
CHF jest dla niego znacznie korzystniejszy niż kredyt w złotych. Uprzedził, że
w kredycie waloryzowanym kursem CHF do przeliczenia kwoty do wypłaty będzie
zastosowany kurs kupna tej waluty, a przy określeniu wysokości spłacanych rat - kurs
jej sprzedaży. Nie poinformował powoda, kto i w jaki sposób ustala ten kurs.
II CSKP 2126/22
3
Poinformował o ryzyku wzrostu kursu waluty, a powód wiedział, że kursy walut
zmieniają się. Powodowi zaprezentowano symulację przeliczenia kwot spłaty
kredytu, gdy kurs franka wzrośnie o około 50%. Powód pytał pracownika banku, czy
może negocjować kurs stosowany do przeliczenia kwoty kredytu do wypłaty.
Powiedziano mu, że nie ma takiej możliwości, a negocjacje mogą dotyczyć tylko
prowizji za udzielenie kredytu i marży banku. Powód pytał też o zabezpieczenie
kredytu, ubezpieczenie niskiego wkładu i ubezpieczenie bezpiecznej spłaty.
Powód złożył wniosek kredytowy, wniosek o ubezpieczenie niskiego wkładu
własnego oraz oświadczenie, że pracownik banku przedstawił mu w pierwszej
kolejności ofertę kredytu w złotych i po zapoznaniu się z tą ofertą powód wybrał ofertę
kredytu denominowanego w walucie obcej, mając pełną świadomość ryzyka
związanego z tym produktem, a w szczególności tego, że niekorzystna zmiana kursu
waluty spowoduje wzrost comiesięcznych rat spłaty kredytu oraz wzrost całego
zadłużenia. Oświadczył, że został poinformowany o jednoczesnym ponoszeniu
ryzyka zmiany stopy procentowej, polegającym na tym, że w wyniku niekorzystnej
zmiany stopy procentowej może zwiększyć się comiesięczna rata spłaty kredytu oraz
wysokość całego zobowiązania, że jest świadomy ponoszenia obu rodzajów ryzyka
związanego z wybranym przez niego produktem kredytowym. Oświadczył też, że
pracownik banku poinformował go o kosztach obsługi kredytu w wypadku
niekorzystnej zmiany kursu walutowego oraz zmiany stopy procentowej,
tj. o możliwości wzrostu raty kapitałowo-odsetkowej.
7 kwietnia 2008 r. powód zawarł z pozwanym umowę nr […]
o kredyt hipoteczny dla osób fizycznych […] waloryzowany kursem CHF na zakup na
rynku wtórnym mieszkania, refinansowanie nakładów własnych na ten cel, pokrycie
opłat związanych z udzieleniem kredytu oraz pokrycie kosztów ubezpieczenia. Bank
udzielił powodowi kredytu w kwocie 370.000 zł na okres 360 miesięcy, tj. od 7
kwietnia 2008 r. do 7 kwietnia 2038 r. Powód zobowiązał się spłacić kredyt w równych
ratach kapitałowo-odsetkowych w okresie kredytowania. Walutą waloryzacji kredytu
był CHF. Kwota kredytu wyrażona w walucie waloryzacji na koniec 3 kwietnia 2008 r.
według kursu kupna waluty z tabeli kursowej banku wynosiła 171.805,34 CHF.
Wartość kredytu wyrażona w CHF w dniu uruchomienia kredytu mogła być różna od
tej podanej informacyjnie. Opłata z tytułu ubezpieczenia spłaty kredytu w TU SA
II CSKP 2126/22
4
wynosiła 0,20% kwoty kredytu, tj. 740 zł.
Zabezpieczeniem spłaty kredytu była hipoteka kaucyjna wpisana na
pierwszym miejscu do kwoty 555.000 zł na kupionej przez powoda nieruchomości,
ubezpieczenie niskiego wkładu własnego kredytu na 36-miesięczny okres, przelew
praw z tytułu umowy grupowego ubezpieczenia spłaty rat kredytu w razie poważnego
zachorowania oraz pobytu w szpitalu w wyniku choroby i nieszczęśliwego wypadku.
Kwota kredytu miała być wypłacona powodowi w złotych, a spłata rat
kapitałowo-odsetkowych miała następować przez pobranie z rachunku powoda
kwoty odpowiadającej jej wysokości, po przeliczeniu kwot określonych
w harmonogramie spłat w CHF według kursu sprzedaży CHF z tabeli kursowej
banku, obowiązującego dniu spłaty o godzinie 14:50. W dniu wydania decyzji
kredytowej oprocentowanie kredytu wynosiło 3,79% - marża banku 0,90%,
podwyższone o 1,5 p.p. w okresie ubezpieczenia kredytu. Wysokość zmiennej stopy
procentowej w dniu wydania decyzji kredytowej ustalona została jako stawka bazowa
LIBOR 3M wynoszącej dla CHF 2,89%, powiększona o stałą w całym okresie
kredytowania marżę w wysokości 0,90%.
Wcześniejsza spłata całości kredytu lub raty kapitałowo-odsetkowej, a także
spłata przekraczająca wysokość raty miała być przeliczana po kursie sprzedaży CHF
z tabeli kursowej banku obowiązującym w dniu i godzinie spłaty.
Z chwilą wystawienia bankowego tytułu egzekucyjnego lub od dnia wytoczenia
powództwa o zapłatę wierzytelności z umowy kredytowej, bank miał przeliczyć
wierzytelność na złote po kursie sprzedaży CHF według swojej tabeli kursowej z dnia
wystawienia bankowego tytułu egzekucyjnego lub wytoczenia powództwa.
W § 29 ust. 1 umowy powód oświadczył, że został dokładnie zapoznany
z kryteriami zmiany stóp procentowych kredytów obowiązującymi w banku oraz
zasadami oprocentowania kredytu i w pełni je akceptuje, że został dokładnie
zapoznany z warunkami udzielania kredytu zlotowego waloryzowanego kursem
waluty obcej, w tym w zakresie zasad dotyczących spłaty kredytu i w pełni je
akceptuje, jest świadomy, że z kredytem waloryzowanym związane jest ryzyko
kursowe, a jego konsekwencje wynikające z niekorzystnych wahań kursu złotego
wobec walut obcych mogą mieć wpływ na wzrost kosztów obsługi kredytu.
II CSKP 2126/22
5
Według § 23 ust. 2 i 3 regulaminu udzielania kredytów i pożyczek
hipotecznych dla osób fizycznych - w ramach […] (dalej - regulamin) wysokość
każdej raty odsetkowej lub kapitałowo-odsetkowej kredytu waloryzowanego kursem
przyjętej waluty określona jest w tej walucie, natomiast jej spłata dokonywana jest w
złotych po uprzednim przeliczeniu według kursu sprzedaży danej waluty, określonym
w tabeli kursowej banku na dzień spłaty. Wysokość rat odsetkowych i kapitałowo-
odsetkowych kredytu waloryzowanego wyrażona w złotych ulega comiesięcznej
modyfikacji w zależności od kursu sprzedaży waluty, według tabeli kursowej banku
na dzień spłaty. Wcześniejsza spłata całości kredytu lub raty kapitałowo-odsetkowej
kredytu waloryzowanego, a także spłata przekraczająca wysokość raty przeliczana
jest po kursie danej waluty, ogłaszanym na dzień spłaty (§ 26 ust. 2 regulaminu).
Przewalutowanie kredytu waloryzowanego na złotowy odbywa się po kursie
sprzedaży dotychczasowej waluty kredytu według tabeli kursowej banku (§ 35
regulaminu). Przewalutowanie kredytu złotowego na waloryzowany odbywa się po
kursie kupna waluty waloryzacji z tabeli kursowej banku. Przewalutowanie kredytu
waloryzowanego w jednej walucie na kredyt waloryzowany w innej walucie odbywa
się następująco: a) przewalutowanie z dotychczasowej waluty po kursie sprzedaży
waluty według tabeli kursowej banku - na złotówki, b) przewalutowanie ze złotówek
na walutę docelową według kursu kupna waluty według tabeli kursowej banku, w obu
przypadkach po kursach z dnia i godziny przewalutowania kredytu.
Umowa zawarta została na podstawie wzorca opracowanego przez bank
i niepodlegającego negocjacjom. W chwili zawarcia umowy powód znał pojęcie kursu
sprzedaży i kursu kupna i nie miał większych wątpliwości co do warunków tej umowy.
Pozwany wypłacił powodowi z tytułu kredytu kwotę 370.000 zł.
Powód spłacał kredyt zgodnie z harmonogramem. Nie skorzystał z istniejącej
od lipca 2009 r. możliwości spłacania rat kredytowych w CHF. W okresie od
5 sierpnia 2010 r. do 5 lutego 2018 r. spłacił kwotę 181.096,55 zł, a łącznie do
5 lutego 2018 r. kwotę 236.145,26 zł, w tym 5 sierpnia 2010 r. kwotę 418,48 zł
(odsetki) i kwotę 1.261,99 zł (kapitał) - łącznie 1.680,47 zł.
W piśmie doręczonym pozwanemu 9 kwietnia 2018 r. powód złożył reklamację
umowy o kredyt dotyczącą rat kapitałowo -odsetkowych pobranych od niego
II CSKP 2126/22
6
w wyższej wysokości niż rzeczywiście powinien spłacić w okresie od 17 kwietnia
2008 r. do 5 lutego 2018 r. w związku z wprowadzeniem do umowy niedozwolonych
postanowień, których treść miała wpływ na nadpłacenie rat kwotą 88.279,12 zł
i wniósł o zaspokojenie roszczenia. Pozwany odmówił uwzględnienia żądania
powoda. 12 kwietnia 2018 r. powód wystąpił z wnioskiem o zawezwanie pozwanego
do próby ugodowej co do zapłaty na jego rzecz kwoty 88.279 zł z odsetkami z tytułu
nienależnie pobranych w okresie od 17 kwietnia 2008 r. do 5 lutego 2018 r. rat
kapitałowo-odsetkowych.
Przy przyjęciu, że początkowe saldo kredytu w łącznej wysokości 370.000 zł
nie podlegało indeksacji do CHF, że kredyt jest oprocentowany według stawki i marży
pozwanego określonych w umowie kredytowej i podlegał spłacie zgodnie
z postanowieniami umowy z pominięciem kwestionowanych postanowień
dotyczących klauzuli indeksacyjnej, z uwzględnieniem okresu kredytowania, rodzaju
rat, gdyby daty spłaty poszczególnych rat kredytu (kapitału i odsetek) odpowiadały
datom spłat poszczególnych rat (kapitału i odsetkom) i wysokości oprocentowania
stosowanego przez bank, łączna wartość kredytu (kapitału i odsetek), które powód
zobowiązany byłby spłacić pozwanemu w okresie od 17 kwietnia 2008 r. do 5 lutego
2018 r. wynosiłaby 148.053,59 zł; różnica między łączną wysokością rat kapitałowo-
odsetkowych uiszczonych przez powoda na podstawie umowy a łączną wysokością
rat kredytu (kapitału i odsetek), które powód byłby zobowiązany uiścić na rzecz
pozwanego od 17 kwietnia 2008 r. do 5 lutego 2018 r. wynosiłaby 88.091,67 zł.
Powód ma 40 lat, wykształcenie wyższe. Ukończył automatykę i robotykę.
Pracuje jako informatyk. W dalszym ciągu spłaca kredyt. Zawarł umowę kredytową
jako konsument (art. 221 k.c.).
Zdaniem Sądu Okręgowego powód spełniał na rzecz pozwanego świadczenie
nienależne w wykonaniu nieważnej umowy o kredyt. Postanowienia zawarte w § 10
ust. 1, w § 12 ust. 5, § 15 ust. 4 umowy kredytowej i § 1 ust. 3, § 23 ust. 2 i ust. 3,
§ 26 ust. 2, § 31 ust. 3 regulaminu są bowiem niedozwolonymi klauzulami umownymi
w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c., które nie wiązały powoda, chociaż sama umowa
kredytu spełniała wymagania określone w art. 69 ust. 1 ustawy z 29 sierpnia 1997 r.
- Prawo bankowe (aktualny tekst jedn. Dz.U. z 2024 r., poz. 1646, dalej - pr. bank.).
II CSKP 2126/22
7
Przeliczenie kwoty kredytu wyrażonego nominalnie w CHF na złote i odwrotnie,
według oznaczonego kursu CHF, jest co do zasady dopuszczalne i zgodne z ustawą.
To, że regulacje dotyczące kredytu denominowanego lub indeksowanego do waluty
obcej zostały wprowadzone do art. 69 ust. 2 pkt 4a i ust. 3 pr. bank. na mocy ustawy
z 26 lipca 2011 r. o zmianie ustawy - Prawo bankowe i niektórych innych ustaw (Dz.U.
Nr 165, poz. 984; dalej - ustawa antyspreadowa) z dniem 26 sierpnia 2011 r. nie
oznacza, że wcześniej zawarcie umowy kredytu tego rodzaju było niedopuszczalne.
Wzorzec, według którego zawarta została umowa zawierał upoważnienie dla
banku do samodzielnego określania kursów CHF stosowanych do przeliczania
świadczeń z umowy, lecz nie objaśniał metody, według której ma to nastąpić. Miernik
waloryzacji stosowany do przeliczenia świadczenia pieniężnego powinien mieć
natomiast charakter obiektywny, niezależny od woli jednej ze stron. Poprzestanie
w umowie wyłącznie na odwołaniu się do tabeli kursów obowiązujących w banku,
nawet jeśli jest ona publikowana na jego stronie, stanowiło nadużycie jego pozycji
w relacji z kredytobiorcą. Świadczenia powoda mogły podlegać waloryzacji, lecz przy
zastosowaniu obiektywnych mierników. Bez znaczenia dla oceny postanowień
umownych przewidujących tego rodzaju kompetencje banku jest to, w jaki sposób
pozwany korzystał z przysługujących mu uprawnień do kształtowania kursów, w tym
czy były one ustalane na poziomie rynkowym. Oceny zgodności postanowienia
umowy z dobrymi obyczajami dokonuje się według stanu z chwili zawarcia umowy,
nie zaś na podstawie obserwacji sposobu wykonywania umowy.
W ocenie Sądu Okręgowego, pozwany nie poinformował powoda należycie
o ryzyku wiążącym się z zawarciem umowy kredytowej, nie wytłumaczył mu wpływu
kursu walutowego na wysokość zadłużenia, co naruszyło rażąco interes powoda.
Sąd Okręgowy uznał, że kwestionowane przez powoda postanowienia
umowne dotyczące indeksacji były abuzywne i nie wiązały powoda. Brak związania
konsumenta niedozwolonymi postanowieniami, o którym mowa w art. 3851 § 1 zdanie
pierwsze k.c., oznacza, że nie wywołuje ono skutków prawnych od samego początku,
chyba że konsument następczo udzieli świadomej, wyraźnej i wolnej zgody na nie
i w ten sposób jednostronnie przywróci mu skuteczność. Powód takiej zgody nie
udzielił.
II CSKP 2126/22
8
Sankcją niedozwolonego charakteru klauzul umownych jest ich
bezskuteczność połączona z przewidzianym w art. 3851 § 1 i § 2 k.c. związaniem
stron umową w pozostałym zakresie. Także na tle dyrektywy Rady 93/13/EWG
w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz. Urz. UE 1993 L
95, s. 29, ze zm., dalej - dyrektywa 93/13) osiągnięcie stanu „niezwiązania”
konsumenta zakwestionowanymi postanowieniami umownymi powinno nastąpić, na
ile to możliwe, przy utrzymaniu umowy w mocy. W ocenie Sądu Okręgowego nie jest
możliwe dalsze obowiązywanie umowy łączącej strony, gdyż – po wyłączeniu z niej
postanowień niedozwolonych – nie da się jej wykonywać, tj. określić wysokości
świadczenia, które powód powinien spełniać na rzecz banku. Sąd Okręgowy uznał,
że nie może pozostać w obrocie umowa kredytu, w której jego wysokość podlegająca
spłacie wyrażona byłaby w złotowych, z pominięciem mechanizmu waloryzacji,
a oprocentowanie bazowałoby na stopie referencyjnej właściwej dla kredytu w CHF,
tj. LIBOR. Takie oprocentowania nie jest na rynku stosowane do kredytów w złotych.
Postanowienia przewidujące przeliczenie oddanej do dyspozycji powoda
kwoty kredytu oraz spłacanych rat na inną walutę określają główne świadczenia stron
w rozumieniu art. 3851 § 1 zdanie 2 k.c. i art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13. W razie
stwierdzenia abuzywności klauzuli ryzyka walutowego i przeliczeniowych utrzymanie
umowy nie jest możliwe. Pominięcie klauzul abuzywnych doprowadziłoby do
zniesienia mechanizmu indeksacji i pośrednio do zaniknięcia ryzyka kursowego,
które jest bezpośrednio związane z indeksacją kredytu do waluty. Byłoby to
równoznaczne z tak daleko idącym przekształceniem umowy, iż należałoby ją uznać
za umowę o odmiennej istocie i charakterze. Bez dotkniętych nieważnością
postanowień umowa nie zostałaby zawarta i dlatego musi być w całości uznana za
nieważną.
Powód liczył się z konsekwencjami ewentualnego uznania umowy kredytu za
nieważną i uznał takie rozwiązanie za korzystne dla siebie.
Z tej przyczyny Sąd Okręgowy oddalił żądanie zapłaty kwoty 88.279,12 zł
z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od 10 maja 2018 r., która miała odpowiadać
świadczeniom zapłaconym przez powoda w zawyżonej wysokości. Wobec uznania
umowy kredytu za nieważną, spełnione przez powoda i pozwanego świadczenia
II CSKP 2126/22
9
stały się należne w rozumieniu art. 410 k.c. i strony umowy powinny je sobie zwrócić.
Od 5 sierpnia 2010 r. do 5 lutego 2018 r. powód zapłacił pozwanemu kwotę
181.096,55 zł. Świadczenia powoda nie były okresowe, co czyni bezzasadnym zarzut
przedawnienia świadczeń spełnionych w okresie 3 lat przed zażądaniem ich zwrotu.
Do roszczeń powoda zastosowanie ma ogólny przepis o terminie przedawnienia (10
- letni termin, według art. 118 k.c. w brzmieniu obowiązującym do 8 lipca 2018 r.
w związku z art. 5 ust. 2 zdanie drugie ustawy z 13 kwietnia 2018 r. o zmianie ustawy
- Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw, Dz. U. poz. 1104). Oznacza to, że
z upływem 10 lat od spełnienia świadczenia uległy przedawnieniu roszczenia powoda
o zwrot rat zapłaconych przed 11 sierpnia 2010 r. (10 lat wstecz przed doręczeniem
pozwanemu odpisu pisma stanowiącego zmianę powództwa). Tym samym
przedawnienie objęło roszczenia o zwrot rat zapłaconych do 11 sierpnia 2010 r.
Roszczenia o zwrot rat zapłaconych po 11 sierpnia 2010 r. nie uległy więc
przedawnieniu.
Sąd Okręgowy na podstawie art. 405 k.c. w zw. z art. 410 k.c. zasądził od
pozwanego na rzecz powoda kwotę 179.328,18 zł, odpowiadającą kwocie
181.096,55 zł (świadczenia spełnione w okresie od 5 sierpnia 2010 r. do 5 lutego
2018 r.), pomniejszone o kwotę płatności dokonanych 5 sierpnia 2010 r. - 418,48 zł
(odsetki) i 1.261,99 zł (kapitał), tj. płatności objętych 10 - letnim terminem
przedawnienia. Kwota obejmująca nieprzedawnione roszczenia wyniosła 179.382,18
zł. W pozostałej części Sąd Okręgowy oddalił powództwo ewentualne. Orzekł też o
odsetkach ustawowych za opóźnienie na podstawie art. 481 k.c., przyjmując, że
miało ono miejsce od 12 sierpnia 2020 r., tj. kolejnego dnia po doręczeniu
pozwanemu pisma zmieniającego powództwo, w którym powód zażądał kwoty z
tytułu nienależnego świadczenia w związku z nieważnością umowy. W pozostałym
zakresie Sąd Okręgowy oddalił żądanie odsetkowe.
Zdaniem Sądu Okręgowego, powód wykazał interes prawny w zgłoszeniu
żądania ustalenia nieistnienia stosunku prawnego kredytu wynikającego z umowy
kredytu zawartej przez strony 7 kwietnia 2008 r.
Wyrokiem z 31 stycznia 2022 r. Sąd Apelacyjny w Łodzi zmienił wyrok Sądu
Okręgowego z 29 grudnia 2020 r. w ten sposób, że zasądzoną nim kwotę podwyższył
II CSKP 2126/22
10
do kwoty 181.008,65 zł, a w pozostałym zakresie oddalił apelację powoda i apelację
pozwanego w całości od tego wyroku.
Sąd Apelacyjny zaakceptował ustalenia faktyczne Sądu Okręgowego i ocenę
prawną sprawy. Uznał jednak, że Sąd Okręgowy błędnie ocenił świadczenie
spełnione przez powoda 5 sierpnia 2010 r. w kwocie 1.680,47 zł, którego zwrotu
powód zażądał w piśmie procesowym zawierającym zmianę żądania doręczonym
pozwanemu wprawdzie 11 sierpnia 2020 r., lecz nadanym w urzędzie pocztowym 23
lipca 2020 r., jako przedawnione. Sąd Apelacyjny podniósł wysokość zasądzonego
na rzecz powoda świadczenia o kwotę odpowiadającą racie zapłaconej 5 sierpnia
2010 r., której zwrotu powód zażądał 23 lipca 2020 r.
W skardze kasacyjnej od wyroku Sądu Apelacyjnego z 31 stycznia 2022 r.
pozwany zarzucił, że orzeczenie to zostało wydane z naruszeniem prawa
procesowego (art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c.), tj.: - art. 316 § 1 k.p.c. w zw. z art. 6 ust. 1
i 7 ust. 1 dyrektywy 93/13, przez błędną wykładnię i w konsekwencji rozstrzyganie
o skutkach abuzywności wyłącznie na podstawie przepisów materialnych aktualnych
na dzień zawarcia umowy, podczas gdy mógł zastosować art. 358 § 2 k.c.
w brzmieniu aktualnym na dzień zamknięcia rozprawy (uwzględniający nowelizację,
która weszła w życie 24 stycznia 2009 r., przewidującą oparcie przeliczeń wartości
świadczeń walutowych w oparciu o kurs średni NBP).
Pozwany zarzucił także, że zaskarżony wyrok został wydany z naruszeniem
prawa materialnego (art. 3983 § 1 pkt 1 k.p.c.), tj.: - art. 58 § 2 k.c. przez stwierdzenie,
że umowa stanowiła czynność prawną sprzeczną z zasadami współżycia
społecznego; - art. 3531 k.c. przez stwierdzenie, że oceniana umowa sprzeciwia się
zasadom współżycia społecznego; - art. 3851 § 1 k.c. w zw. z art. 1 ust. 2 dyrektywy
93/13, przez stwierdzenie abuzywności unormowań odsyłających do tabeli kursów
banku, które wyłączone są na gruncie dyrektywy 93/13 spod kontroli abuzywności,
stanowiąc „warunki umowy odzwierciedlające obowiązujące przepisy ustawowe”, to
jest odzwierciedlające art. 111 ust. 1 pkt 4 pr. bank., stanowiący ustawową podstawę
do publikowania przez banki obowiązujących w relacjach z nimi kursów walut; - art.
3851 § 1 k.c. w zw. z art. 3852 k.c. przez ograniczenie się do oceny literalnej treści
kwestionowanych postanowień umownych, a jednocześnie niewzięcie pod uwagę
II CSKP 2126/22
11
argumentów mających istotne znaczenie dla oceny: (1) jaka jest treść spornych
klauzul po przeprowadzeniu procesu wykładni i czy są one, na dzień zawarcia
umowy, jednoznaczne, (2) czy sporne klauzule są, na dzień zawarcia umowy, zgodne
z dobrymi obyczajami oraz (3) czy sporne klauzule, na dzień zawarcia umowy, rażąco
naruszały interes konsumenta; - art. 3851 § 1 i § 3 k.c. przez stwierdzenie, że sporne
klauzule waloryzacyjne nie były indywidualnie uzgodnione w rozumieniu art. 3851
§ 1 k.c., podczas gdy powód miał rzeczywisty wpływ na to, czy sporne postanowienia
znajdą się w umowie; - art. 3851 § 1 k.c. przez stwierdzenie, że rzekomo sporne
klauzule waloryzacyjne były niejednoznaczne, sprzeczne z dobrymi obyczajami
i rażąco naruszały interes powoda; - art. 3851 § 1 k.c. w zw. z art. 4 ust. 1 i art. 3 ust.
3 dyrektywy 93/13 w zw. z przepisami załącznika do dyrektywy 93/13: ust. 1 lit. j oraz
lit. I, oraz ust. 2 lit. c, tiret pierwsze i drugie, oraz ust. 3 załącznika do dyrektywy 93/13
przez stwierdzenie, że sporne postanowienia waloryzacyjne umowy są abuzywne,
podczas gdy dyrektywa 93/13 stwierdza co prawda, że mają charakter abuzywny
postanowienia, które przewidują „umożliwienie sprzedawcy lub dostawcy według
własnego uznania jednostronnej zmiany warunków bez uzasadnionego powodu
wymienionego w umowie” (pkt 1, lit. j załącznika) oraz przewidują „możliwość
ustalania ceny towaru w momencie dostawy lub umożliwienie sprzedawcy towarów
lub dostawcy usług podwyższenia cen bez zapewnienia konsumentowi prawa do
unieważnienia umowy, jeśli w obu przypadkach cena jest zbyt wysoka w stosunku do
cen obowiązujących w chwili składania zamówienia” (pkt 1, lit. I załącznika),
natomiast z następującymi wyjątkami, które wykluczają możliwość stwierdzenia
abuzywności postanowień dotyczących: ,,[w szczególności w zakresie normy z pkt.
1 lit. j i lit. I] transakcji w obrocie papierami wartościowymi, instrumentami
finansowymi lub innymi produktami lub usługami, których cena związana jest ze
zmianami notowań giełdowych indeksu lub stopy rynku finansowego, nad którymi
sprzedawca czy też dostawca nie ma żadnej kontroli” (pkt 2, lit. c, tiret pierwsze);
[w szczególności w zakresie normy z pkt. 1 lit. j i lit. I] „umowy kupna lub sprzedaży
walut obcych, czeków podróżnych lub międzynarodowych przekazów pieniężnych
wystawionych w walucie obcej”. [Ponadto w zakresie normy z pkt. 1, lit. I, zakaz jej
stosowania] „nie narusza warunków indeksacji cen, o ile jest to zgodne z prawem,
pod warunkiem że zostanie jasno przedstawiona metoda, według której następują
II CSKP 2126/22
12
zmiany cen”; - art. 3851 § 2 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13, przez
stwierdzenie upadku umowy bez poinformowania powoda o skutkach takiego
rozstrzygnięcia; - art. 3851 § 2 k.c. w zw. z art. 7 ust. 1 i 8b ust. 1 dyrektywy 93/13
i art. 3531 k.c. w zw. z art. 2, 31 ust. 3 i 32 ust. 1 Konstytucji przez stwierdzenie, że
abuzywność spornych postanowień umowy skutkuje upadkiem całej umowy, co stoi
w sprzeczności z zasadą proporcjonalności, równości, pewności prawa oraz
utrzymania w mocy umowy w zakresie niedotkniętym abuzywnością, a także
pozostaje w sprzeczności z interesem innych konsumentów oraz konkurentów
pozwanego; - art. 65 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 56 k.c. przez ocenę oświadczeń woli
złożonych przez strony umowy wyłącznie na podstawie literalnego brzmienia jej
postanowień; - art. 65 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 354 § 1 k.c. przez przyjęcie, że – po
ewentualnym stwierdzeniu nieważności lub abuzywności spornych klauzul – cała
umowa jest nieważna, podczas gdy zobowiązania powinny zostać przeliczone po
aktualnym na dzień danej operacji finansowej, rynkowym kursie CHF/PLN; - art. 56
k.c. przez przyjęcie, że – po ewentualnym stwierdzeniu nieważności lub abuzywności
spornych klauzul – cała umowa jest nieważna, podczas gdy art. 56 k.c. stanowi
właściwy przepis dyspozytywny, a zobowiązanie powinno być przeliczone po
wynikającym z zasad współżycia społecznego i ustalonych zwyczajów, aktualnym na
dzień przeliczenia, rynkowym kursie kupna CHF; - art. 69 ust. 2 pkt 4a i ust. 3 pr.
bank. w zw. z art. 4 ustawy antyspreadowej przez przyjęcie, że – po ewentualnym
stwierdzeniu nieważności lub abuzywności spornych klauzul – umowa jest nieważna;
- art. 358 § 2 k.c. w zw. z art. 3851 § 2 k.c. przez niewłaściwe zastosowanie art. 3851
§ 2 k.c. i w konsekwencji niezastosowanie art. 358 § 2 k.c.; - art. 41 ustawy z 28
kwietnia 1936 r. - Prawo wekslowe (Dz. U. z 2016 r., poz.160; dalej - pr. weksl.) w zw.
z art. 3851 § 2 k.c. oraz art. 24 ust. 3 ustawy o NBP w zw. z art. 3851 § 2 k.c. przez
niewłaściwe zastosowanie art. 3851 § 2 k.c. i w konsekwencji niezastosowanie tych
przepisów po stwierdzeniu niezwiązania konsumenta normą umowną odsyłającą do
konkretnego źródła pochodzenia kursu walutowego (tzw. klauzula spreadu); - art. 189
k.p.c. przez przyjęcie, że powód ma interes prawny w ustaleniu nieważności umowy;
- art. 405 k.c. i art. 410 § 2 k.c. przez ich zastosowanie, ewentualnie art. 409 k.c.
przez niezastosowanie; - art. 481 k.c. w zw. z art. 455 k.c. przez zasądzenie odsetek
począwszy od daty wcześniejszej niż dzień wydania prawomocnego wyroku.
II CSKP 2126/22
13
Pozwany wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w pkt I oraz o uchylenie
wyroku Sądu Okręgowego w zaskarżonym jego apelacją zakresie i przekazanie
sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania, a ewentualnie o uchylenie
zaskarżonego wyroku w pkt I i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do
ponownego rozpoznania, a ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w pkt I
oraz o orzeczenie co do istoty sprawy przez zmianę wyroku Sądu Okręgowego
w zaskarżonym jego apelacją zakresie i oddalenie powództwa w całości.
Powód wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Sąd Najwyższy wielokrotnie wyjaśniał, że dopuszczalne jest wystąpienie
z żądaniem ustalenia nieistnienia stosunku kredytu ze względu na nieważność tej
umowy, nawet jeżeli stronie przysługuje roszczenie o zwrot świadczeń spełnionych
na jej podstawie. Interes prawny w ustaleniu istnienia bądź nieistnienia stosunku
prawnego lub prawa – mimo równoległego rozpoznawania roszczenia o zasądzenie
świadczenia – może być uzasadniony w kontekście ewentualnych innych roszczeń
mogących wynikać ze spornego stosunku prawnego, a tylko w drodze powództwa
o ustalenie możliwe jest wiążące – ze skutkami prawomocności materialnej (art. 365
w związku z art. 366 k.p.c.) – przesądzenie o istnieniu (albo nieistnieniu) stosunku
prawnego lub prawa w sposób stanowiący prejudykat dla innych postępowań (zob.
np. wyroki Sądu Najwyższego z 10 maja 2022 r., II CSKP 163/22, z 20 czerwca
2022 r., II CSKP 701/22, z 20 marca 2024 r., II CSKP 401/23, z 6 czerwca 2024 r.,
II CSKP 1166/22, z 6 września 2024 r., II CSKP 1644/22; wyrok Trybunału
Sprawiedliwości UE z 23 listopada 2023 r., C-321/22, Provident Polska, pkt 77, gdzie
wskazano, że art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 w związku z zasadą skuteczności stoi on
na przeszkodzie przepisom krajowym, zgodnie z ich wykładnią dokonaną
w orzecznictwie, które w celu uwzględnienia wytoczonego przez konsumenta
powództwa zmierzającego do stwierdzenia bezskuteczności nieuczciwego warunku
w umowie zawartej z przedsiębiorcą wymagają dowodu na istnienie interesu
prawnego, w sytuacji gdy uznaje się, że taki interes nie istnieje, jeżeli konsumentowi
przysługuje powództwo o zwrot nienależnego świadczenia, lub gdy może on powołać
się na tę bezskuteczność w ramach obrony przed powództwem wzajemnym
II CSKP 2126/22
14
w przedmiocie wyegzekwowania wykonania zobowiązania wytoczonym przeciwko
niemu przez tego przedsiębiorcę na podstawie tego warunku.).
Nie jest zatem zasadny zarzut naruszenia art. 189 (w związku z art. 391 § 1
i art. 327 § 1 pkt 2 k.p.c.) przez Sąd Apelacyjny.
Ustalenie, że sporne postanowienia nie były indywidualnie negocjowane
z powodem, który zawarł umowę kredytową z pozwanym jako konsument, otwierało
drogę do oceny postanowień umownych w świetle art. 3851 § 1 k.c. O rzeczywistym
wpływie konsumenta na treść postanowień umownych można mówić wtedy, gdy
osoba działająca za bank wspólnie z nim ustali ostateczne brzmienie klauzuli
umownej, w wyniku rzetelnych negocjacji, chyba że postanowienie zostanie
sformułowane przez konsumenta i włączone do umowy na jego żądanie (zob. wyrok
Sądu Najwyższego z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22). Dokonanie przez
konsumenta wyboru między różnego rodzaju umowami oferowanymi przez bank nie
stanowi formy indywidualnego uzgodnienia postanowień umowy w rozumieniu art.
3851 § 1 i 3 k.c., nie świadczy bowiem o rzeczywistym wpływie konsumenta na treść
postanowień umowy, którą wiąże się z bankiem (por. wyrok Sądu Najwyższego z 27
kwietnia 2023 r., II CSKP 1027/22, postanowienia Sądu Najwyższego z 28 września
2023 r., I CSK 6388/22, z 5 października 2023 r., I CSK 420/23, z 9 sierpnia 2024 r.,
I CSK 1807/23 i I CSK 1849/23).
W uchwale składu siedmiu sędziów z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17 (OSNC
2019, nr 1, poz. 2) Sąd Najwyższy wyjaśnił, że oceny, czy postanowienie umowne
jest niedozwolone (art. 3851 § 1 k.c.) dokonuje się według stanu z chwili zawarcia
umowy. Wykładnia językowa art. 3851 § 1 zdanie pierwsze k.c. nie daje bowiem
podstaw do przyjęcia, że w ramach oceny abuzywności postanowienia umowy istotny
jest sposób jego stosowania przez przedsiębiorcę ani to, dla której ze stron ten
sposób stosowania jest korzystny. Przy jej prowadzeniu uwzględnić należy wyłącznie
sposób kształtowania praw i obowiązków konsumenta przez oceniane postanowienie
i tylko wyrażona w określonej formie (przeważnie słownej) treść normatywna, tzn.
norma lub jej element określający prawa lub obowiązki stron (por. uchwała składu
siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 20 listopada 2015 r., III CZP 17/15, OSNC
2016, nr 4, poz. 40) jest w ramach tej kontroli przedmiotem oceny, a jej punktem
II CSKP 2126/22
15
odniesienia - sposób oddziaływania postanowienia na prawa i obowiązki
konsumenta.
Sąd Apelacyjny przeanalizował postanowienia umowy zwartej przez strony
z zachowaniem powyższych zasad i dostrzegł, że na cały mechanizm waloryzacyjny
świadczeń z umowy kredytowej składają się dwa rodzaje postanowień zawartych
w umowie, a mianowicie te, które wprowadzają sam mechanizm indeksacji kwoty
kredytu do waluty obcej, wiążący się z ryzykiem walutowym w konsekwencji zmian
kursu waluty w okresie pomiędzy dniem wypłacenia środków z kredytu i spłaty
poszczególnych rat kapitałowo-odsetkowych oraz te postanowienia, które określają
samą technikę przeliczania świadczeń po kursach ustalanych przez bank. Obie te
klauzule określają główny przedmiot świadczenia stron w umowie kredytowej
i - niezależnie od możliwości przeprowadzenia odrębnie analizy ich brzmienia,
jasności sformułowania oraz sposobu oddziaływania na sytuację, w jakiej po
zawarciu umowy znajdą się jej strony - ostatecznie wspólnie kształtują prawa
i obowiązki stron umowy.
Samo wprowadzenie do umowy postanowień przewidujących waloryzowanie
świadczeń, które na jej podstawie strony zobowiązują się spełniać nie narusza
ustawy ani jest sprzeczne z dobrymi obyczajami. Odwołanie się do kursu waluty
obcej jako miernika waloryzacji świadczeń z umowy powoduje, że o wysokości tych
świadczeń decydują czynniki kształtujące kurs waluty waloryzacji. Istotne staje się
wówczas rozłożenie ryzyka zmiany kursu waluty pomiędzy strony umowy,
zabezpieczone wpisanymi w umowę instrumentami, a gdyby z uwagi na charakter
umowy, w której świadczenie jednej ze stron spełniane jest w nieodległym czasie po
zawarciu umowy, a świadczenia drugiej mają być rozciągnięte w czasie na
dziesięciolecia ryzyko zmiany kursu waluty miało dotykać przede wszystkim tę
stronę, która spełnia świadczenia w długim czasie - wprowadzenie mechanizmów
wyłączających to ryzyko po tym, gdy przekroczy pewien akceptowalny poziom.
Takich mechanizmów umowa zawarta przez strony nie przewidywała, niezależnie od
niedostatków pouczenia powoda o nieograniczonym ryzyku kursowym, które wiąże
się z zawartą umową i może być dla niego trudne do udźwignięcia w razie silnej
deprecjacji złotówki do CHF.
II CSKP 2126/22
16
W orzecznictwie Sądu Najwyższego wielokrotnie już wskazywano – co zostało
należycie uwzględnione przez Sąd Apelacyjny – jakie przesłanki muszą być
spełnione, aby można było przyjąć, że konsument został należycie poinformowany
o ryzyku walutowym związanym z zaciągnięciem kredytu indeksowanego do waluty
obcej czy denominowanego w tej walucie (por. wyroki Sądu Najwyższego z 27
listopada 2019 r., II CSK 483/18, z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22, z 13 maja
2022 r., II CSKP 293/22, z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22, z 24 czerwca 2022 r.,
II CSKP 10/22, z 8 listopada 2022 r., II CSKP 1153/22, z 20 lutego 2023 r., II CSKP
809/22, z 28 lutego 2023 r., II CSKP 763/22, z 25 października 2023 r., II CKSP
820/23 i z 9 lipca 2024 r., II CSKP 249/24), co wskazywałoby na jednoznaczność
postanowienia wprowadzającego to ryzyko i wykluczało jego kontrolę pod kątem
abuzywności, zważywszy, iż chodzi o postanowienie określające świadczenie
główne (por. art. 3851 § 1 zdanie 2 k.c.). W tym kontekście Sąd Najwyższy zastrzegał
m.in., że ogólne pouczenie konsumenta, iż wahania kursów waluty obcej, do której
kredyt jest denominowany/indeksowany, wpłyną na wysokość salda kredytu oraz
wysokość raty kapitałowo-odsetkowej wyrażonej w walucie krajowej, jest
niewystarczające dla stwierdzenia, że bank udzielił kredytobiorcy konsumentowi
wystarczającej informacji. Podkreślał też, że nawet przestrzeganie przez bank
obowiązującego w dacie zawarcia umowy standardu wynikającego z rekomendacji
S Komisji Nadzoru Bankowego dotyczącej dobrych praktyk w zakresie ekspozycji
kredytowych zabezpieczonych hipotecznie wydanej w 2006 r., nie wyklucza oceny,
iż bank nie udzielił konsumentowi należytej informacji, a ocena ta może przesądzać
nietransparentność klauzuli ryzyka walutowego (por. np. wyroki Sądu Najwyższego
z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22 i z 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22
i z 25 października 2023 r., II CKSP 820/23, postanowienie Sądu Najwyższego
z 3 września 2022 r., I CSK 2071/22, i tam przywoływane orzeczenia).
O zakwalifikowaniu jako abuzywne postanowień umowy odnoszących się już
szczegółowo do metody przeliczania świadczeń przez Sąd Apelacyjny zadecydował
natomiast brak w niej, albo w będącym jej załącznikiem regulaminie, informacji
o sposobie tworzenia tabeli kursowej banku. Tymi brakami umowa obciążona była
już w momencie jej zawarcia, choć ich negatywne dla powoda skutki ujawniły się
w istocie po paru latach wykonywania umowy przez obie jej strony. W orzecznictwie
II CSKP 2126/22
17
Sądu Najwyższego wyjaśniono, że określenie wysokości należności obciążającej
konsumenta z odwołaniem do tabel kursów ustalanych jednostronnie przez bank,
bez wskazania obiektywnych kryteriów, jest nietransparentne, pozostawia pole do
arbitralnego działania banku i w ten sposób obarcza kredytobiorcę
nieprzewidywalnym ryzykiem oraz narusza równorzędność stron, w związku z czym
jest niedopuszczalne (zob. wyroki Sądu Najwyższego z 22 stycznia 2016 r., I CSK
1049/14, OSNC 2016, nr 11, poz. 134, z 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16,
z 19 września 2018 r., I CNP 39/17, z 24 października 2018 r., II CSK 632/17,
z 13 grudnia 2018 r., V CSK 559/17, z 27 lutego 2019 r., II CSK 19/18, z 4 kwietnia
2019 r., III CSK 159/17, OSP 2019, z. 12, poz. 115, z 9 maja 2019 r., I CSK 242/18,
z 29 października 2019 r., IV CSK 309/18, z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, Glosa
2020, nr 4, s. 67 i n., z 30 września 2020 r., I CSK 556/18, z 24 lutego 2022 r.,
II CSKP 45/22, z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22, z 27 maja 2022 r., II CSKP 314/22,
z 8 listopada 2022 r., II CSKP 674/22, z 25 lipca 2023 r., II CSKP 1487/22,
z 25 października 2023 r., II CKSP 820/23, z 29 listopada 2023 r., II CSKP 1460/22,
z 19 stycznia 2024 r., II CSKP 874/22, z 24 maja 2024 r., II CSKP 1560/22,
z 6 września 2024 r., II CSKP 1644/22, wyroki Trybunału Sprawiedliwości UE
z 18 listopada 2021 r., C-212/20, A. S.A., pkt 41, 47-55, 58 i 64-66, z 27 stycznia
2021 r., C-229/19 i C-289/19, Dexia Nederland, pkt 49, z 13 października 2022 r.,
C-405/21, Nova Kreditna Banka Maribor, pkt 22, z 21 września 2023 r., C-139/22,
mBank (Polski rejestr klauzul niedozwolonych), pkt 54 oraz postanowienie Trybunału
Sprawiedliwości UE z 30 maja 2024 r., C-325/23, Deutsche Bank Polska, pkt 58-59,
69-71). Powód nie został uprzedzony o dodatkowej korzyści banku wynikającej
z przeliczeń, która nie miała żadnego ekwiwalentu (zob. postanowienie Trybunału
Sprawiedliwości UE z 18 października 2023 r., C-117/23, Eurobank Bulgaria, pkt
48-50, teza). W świetle tego orzecznictwa sama okoliczność, że swoboda Banku
w kształtowaniu kursu waluty obcej (CHF) nie była de facto – ze względu na
uwarunkowania rynkowe – nieograniczona, a art. 111 ust. 1 pkt 4 pr. bank. stanowi
ustawową podstawę do publikowania przez banki obowiązujących w relacjach z nimi
kursów walut, nie zwalniała banku z obowiązku podania w umowie reguł ustalania
kursu wymiany waluty obcej stosowanego w celu obliczenia kwoty rat kredytu w taki
sposób, aby kredytobiorca miał możliwość w każdej chwili samodzielnie ustalić ten
II CSKP 2126/22
18
kurs. Bez tego ograniczenia swoboda banku może być wykorzystywana w praktyce
w celu czerpania ponadprzeciętnych korzyści z umowy kredytowej, choćby tylko
okresowo (zob. wyroki Sądu Najwyższego z 29 listopada 2023 r., II CSKP 1460/22
i II CSKP 1753/22, z 24 maja 2024 r., II CSKP 1560/22).
W świetle orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości UE badanie, czy
postanowienie kształtuje prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny
z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy, nie może sprowadzać się do
ekonomicznej oceny o charakterze ilościowym, dokonywanej w oparciu
o porównanie z jednej strony całkowitej kwoty transakcji będącej przedmiotem
umowy, a z drugiej strony kosztów, które zgodnie z tym warunkiem obciążają
konsumenta. Znacząca nierównowaga może bowiem wynikać z samego
wystarczająco poważnego naruszenia sytuacji prawnej, w jakiej konsument, jako
strona danej umowy, znajduje się na mocy właściwych przepisów krajowych, czy to
w postaci ograniczenia treści praw, które zgodnie z przepisami przysługują mu na
podstawie umowy, czy przeszkody w ich wykonywaniu, czy też nałożenia na niego
dodatkowego obowiązku, którego nie przewidują przepisy krajowe (por. np. wyroki
Trybunału Sprawiedliwości UE z 27 stycznia 2021 r., C-229/19 i C-289/19, Dexia
Nederland, pkt 49, z 13 października 2022 r., C-405/21, Nova Kreditna Banka
Maribor, pkt 22, z 21 września 2023 r., C-139/22, mBank (Polski rejestr klauzul
niedozwolonych), pkt 54 oraz postanowienie Trybunału Sprawiedliwości UE z 30
maja 2024 r., C-325/23, Deutsche Bank Polska, pkt 58-59, 69-71). Także dlatego
okoliczność, że uwarunkowania rynkowe ograniczały swobodę banku w zakresie
określania kursu waluty, zapobiegając de facto drastycznym odstępstwom od kursów
stosowanych w praktyce bankowej (kursu średniego NBP), nie oznacza, iż sporne
postanowienia były dozwolone. Nadal bowiem umożliwiały bankowi czerpanie
korzyści, które w istocie nie miały żadnego uzasadnienia w świetle wyłącznie
waloryzacyjnego charakteru denominacji do CHF, a których rozmiar zależał od jego
decyzji i polityki finansowej (por. wyrok Sądu Najwyższego z 24 maja 2024 r., II CSKP
1560/22, oraz postanowienie Trybunału Sprawiedliwości UE z 18 października
2023 r., C-117/23, Eurobank Bulgaria, pkt 47-49).
Z art. 111 ust. 1 pkt 4 pr. bank. wynika jedynie ogólna kompetencja i obowiązek
banku ogłaszania w miejscu wykonywania czynności, w sposób ogólnie dostępny
II CSKP 2126/22
19
stosowanych kursów walutowych. Nie jest to przepis dyspozytywny, który ma
kształtować treść stosunku umowy kredytu, a w szczególności determinować kształt
mechanizmu waloryzacyjnego w zakresie kursu walutowego miarodajnego dla
przeliczeń, co dopiero pozwalałoby odwołać się do domniemania, że ów kształt był
wynikiem należytego wyważenia ogółu praw i obowiązków stron przez ustawodawcę
i wyłączałoby kontrolę abuzywności zgodnie z art. 1 ust. 2 dyrektywy 93/13 (por.
wyrok Sądu Najwyższego z 24 maja 2024 r., II CSKP 1560/22).
Sąd Najwyższy wyjaśnił, że skutków abuzywności klauzul ryzyka walutowego
i klauzul kursowych (przeliczeniowych) w żaden sposób nie podważyła ustawa
antyspreadowa (zob. wyroki Sądu Najwyższego z 29 listopada 2023 r., II CSKP
1753/22, z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, z. B, poz. 20,
z 25 lipca 2023 r., II CSKP 1487/22, z 25 października 2023 r., II CKSP 820/23).
Z art. 4 ustawy antyspreadowej wynika, iż nowe przepisy miały zastosowanie także
do kredytów udzielonych przed jej wejściem w życie, które nie zostały całkowicie
spłacone, jednakże tylko do ich części pozostającej do spłaty. Kredyty w części już
spłaconej pozostały zatem poza zakresem normowania tą ustawą. Celem
ustawodawcy nie było zatem sanowanie umów nieważnych, a nowelizacja miała
oddziaływać na stare kredyty tylko pro futuro i dotyczyć jedynie umów ważnych. Nie
ma wystarczających podstaw do uznania, że w ten sposób ustawodawca dał wyraz
założeniu o ważności umów zawierających abuzywne klauzule indeksacyjne.
W przepisach ustawy antyspreadowej nie przewidziano zastąpienia klauzul
abuzywnych skonkretyzowaną regulacją zastępczą, która korzystałaby
z domniemania, że owe konkretne rozwiązania są wynikiem należytego wyważenia
ogółu praw i obowiązków stron przez ustawodawcę i wyłączała kontrolę abuzywności
zgodnie z art. 1 ust. 2 dyrektywy 93/13 (zob. wyrok Trybunału Sprawiedliwości UE
z 30 maja 2024 r., C-176/23, Raiffeisen Bank, w którym stwierdzono, że art. 1 ust. 2
dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że nie stoi on na przeszkodzie
ocenie nieuczciwego charakteru warunków znajdujących się w umowie o kredyt
konsumencki zawartej między konsumentem a przedsiębiorcą w okolicznościach,
w których przedsiębiorca wprowadził zmiany do tych warunków w celu zapewnienia
zgodności tej umowy z bezwzględnie obowiązującym uregulowaniem krajowym
dotyczącym zasad ustalania stopy procentowej, jeżeli uregulowanie to ustanawia
II CSKP 2126/22
20
jedynie ogólne ramy dla ustalenia stopy procentowej do tej umowy o kredyt,
pozostawiając jednocześnie rzeczonemu przedsiębiorcy swobodę uznania
w odniesieniu zarówno wyboru wskaźnika referencyjnego dla tej stopy jak
i wysokości stałej marży, którą można dodać do tej stopy, pkt 36, teza). Wszystko to
oznacza, że ustawa antyspreadowa miała dotyczyć jedynie umów ważnie zawartych
i w żaden sposób nie regulowała (nie sanowała) abuzywnych klauzul indeksacyjnych
(por. też wyroki Sądu Najwyższego z 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17, OSP 2019,
z. 12, poz. 115, z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, z 25 lipca 2023 r., II CSKP
1487/22, z 25 października 2023 r., II CKSP 820/23, z 29 listopada 2023 r., II CSKP
1753/22, z 19 stycznia 2024 r., II CSKP 874/22, z 9 lipca 2024 r., II CSKP 249/24,
z 6 września 2024 r., II CSKP 1644/22).
Bezzasadnie pozwany zarzuca, że luki w umowie powstałe po wyeliminowaniu
z niej klauzul abuzywnych mogły i powinny być wypełnione przez sięgnięcie do
przepisów dyspozytywnych (zarzuty naruszenia art. 358 § 2, art. 56, art. 65, art. 3851
§ 2 k.c. w związku z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13, art. 24 ust. 3 ustawy o Narodowym
Banku Polskim i art. 41 pr. weksl. w zw. z art. 3851 § 2 k.c.). Argumentacja ta pomija
przesłanki, które zgodnie z orzecznictwem Sądu Najwyższego i Trybunału
Sprawiedliwości UE muszą być spełnione, aby niedozwolone postanowienie
umowne odnoszące się do sposobu określania kursu waluty obcej (w umowie kredytu
indeksowanego czy denominowanego) mogło zostać zastąpione innym sposobem
określenia kursu waluty obcej. W szczególności w uzasadnieniu uchwały składu
siedmiu sędziów – zasada prawna – z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21 (OSNC 2021,
nr 9, poz. 56) Sąd Najwyższy wyjaśnił, że zastąpienie takie wchodzi w rachubę tylko
wtedy, gdy (koniunkcja przesłanek): 1) po wyłączeniu klauzuli abuzywnej umowa nie
może obowiązywać, o czym decyduje obiektywne podejście w świetle prawa
krajowego, a zatem wola jednej ze stron, w tym konsumenta, nie ma w tym zakresie
rozstrzygającego znaczenia (zob. wyroki Trybunału Sprawiedliwości UE z 15 marca
2012 r., C-453/10, Jana Pereničova, pkt 33-34, z 14 marca 2019 r., C-118/17,
Zsuzsanna Dunai, pkt 40, 51, z 26 marca 2019 r., C-70/17 i C-179, Abanca
Corporación Bancaria, pkt 57, z 3 października 2019 r., C-260/18, Kamil Dziubak, pkt
39-41, z 29 kwietnia 2021 r., C-19/20, I.W. i R.W., pkt 83, 89, z 2 września 2021 r.,
C-932/19, OTP Jelzálogbank i in., pkt 49-50, z 8 września 2022 r., C-80/21, C-81/21
II CSKP 2126/22
21
i C-82/21, D.B.P., pkt 74, z 8 września 2022 r., w połączonych sprawach C-80/21,
C-81/21 i C-82/21, D.B.P., pkt 67, 74, z 12 października 2023 r., C-645/22, Luminor
Bank, pkt 29, 37); 2) całkowity upadek umowy naraża konsumenta na „szczególnie
niekorzystne konsekwencje”, w świetle okoliczności istniejących lub możliwych do
przewidzenia w czasie sporu (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 8 marca 2023 r.,
II CSKP 617/22, wyroki Trybunału Sprawiedliwości UE z 3 października 2019 r.,
C-260/18, Kamil Dziubak, pkt 51, z 8 września 2022 r., C-80/21, C-81/21 i C-82/21,
D.B.P., pkt 67, z 27 kwietnia 2023 r., C-705/21, AxFina Hungary, pkt 41, z 23 listopada
2023 r., C-321/22, Provident Polska, pkt 87), z uwzględnieniem rzeczywistych
i bieżących interesów konsumenta i z zastrzeżeniem, że „do celów tej oceny
decydująca jest wola wyrażona przez konsumenta w tym względzie” w tym sensie,
że jeżeli sąd poinformował konsumenta w sposób obiektywny i wyczerpujący
o skutkach prawnych oraz szczególnie szkodliwych skutkach ekonomicznych, jakie
może mieć dla niego unieważnienie umowy, sąd ten nie może, po uwzględnieniu jego
woli stwierdzenia nieważności umowy, sprzeciwić się zrzeczeniu się przez niego
ochrony przyznanej im przez dyrektywę 93/13 (por. wyroki Trybunału
Sprawiedliwości UE z 8 września 2022 r., C-80/21, C-81/21 i C-82/21, D.B.P., pkt 78
w związku z pkt 74-75, z 16 marca 2023 r., C-6/22, M.B.,U.B.,M.B. przeciwko X S.A.
(M.B. i in.), pkt 43-45 i teza, z 12 października 2023 r., C-645/22, Luminor Bank, pkt
29; postanowienie Trybunału Sprawiedliwości UE z 18 października 2023 r.,
C-117/23, Eurobank Bulgaria, pkt 66), a z drugiej strony sąd nie może chronić
konsumenta przed upadkiem umowy, jeżeli ocenia, że nie naraża on go na
„szczególnie niekorzystne konsekwencje”, choćby konsument domagał się tej
ochrony (zob. wyrok Trybunału Sprawiedliwości UE z 12 października 2023 r.,
C-645/22, Luminor Bank, pkt 38, 40-41); 3) istnieje przepis dyspozytywny albo
przepis „mający zastosowanie, gdy strony danej umowy wyrażą na to zgodę”, który
mógłby zastąpić wyłączone niedozwolone postanowienie umowne, umożliwiając
utrzymanie umowy (z korzyścią dla konsumenta); jeżeli niedozwolone postanowienie
umowne odzwierciedlało obowiązujący przepis ustawowy mający zastosowanie
w przypadku porozumienia stron, w rachubę wchodzi także zastąpienie
niedozwolonego postanowienia „tym stanowiącym punkt odniesienia przepisem
ustawowym w nowym brzmieniu przyjętym już po zawarciu umowy” (zob. wyrok
II CSKP 2126/22
22
Trybunału Sprawiedliwości UE z 26 marca 2019 r., C-70/17 i C-179/17 Abanca
Corporación Bancaria, pkt 59-64 i teza).
Sąd Apelacyjny uznał, że bez abuzywnych klauzul przeliczeniowych umowa
kredytu indeksowanego do waluty obcej nie może nadal obowiązywać. Jest tak
dlatego, że ich wyeliminowanie prowadzi także do upadku klauzuli ryzyka
walutowego, charakterystycznego dla umowy kredytu indeksowanego do waluty
obcej i uzasadniającego powiązanie stawki oprocentowania ze stawką LIBOR, co
jest równoznaczne z tak daleko idącym przekształceniem umowy, iż należy ją uznać
za umowę o odmiennej istocie i charakterze niż zamierzone przez strony, choćby
nadal chodziło tu tylko o inny podtyp czy wariant umowy kredytu. Bez postanowień
określających sposób wyznaczenia kursu miarodajnego dla przeliczenia złotówki na
CHF i na odwrót (bez uzupełnienia związanej z tym luki), klauzule przewidujące
indeksację (ucieleśniające też ryzyko walutowe), w ogóle nie mogą wywrzeć skutku
(zob. wyrok Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18 i z 25 lipca
2023 r., II CSKP 1487/22). Po wyeliminowaniu tego rodzaju klauzul utrzymanie
umowy o charakterze zamierzonym przez strony nie jest możliwe (zob. wyroki Sądu
Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, z. B, poz. 20,
z 13 kwietnia 2022 r., II CSKP 15/22, z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22 i II CSKP
382/22, z 13 maja 2022 r., II CSKP 293/22, z 20 maja 2022 r., II CSKP 796/22,
z 8 listopada 2022 r., II CSKP 1153/22, z 26 stycznia 2023 r., II CSKP 722/22,
z 31 stycznia 2023 r., II CSKP 941/22, z 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22,
z 10 marca 2023 r., II CSKP 1017/22, z 27 kwietnia 2023 r., II CSKP 1016/22,
z 25 maja 2023 r., II CSKP 1311/22, z 6 czerwca 2023 r., II CSKP 1159/22, z 25 lipca
2023 r., II CSKP 1487/22, z 28 lipca 2023 r., II CSKP 611/22, z 8 listopada 2023 r.,
II CSKP 1530/22, z 21 listopada 2023 r., II CSKP 1675/22 i II CSKP 701/23,
z 29 listopada 2023 r., II CSKP 1460/22 i II CSKP 1753/22, z 19 stycznia 2024 r.,
II CSKP 874/22, z 24 stycznia 2024 r., II CSKP 1496/22, z 6 września 2024 r., II CSKP
1644/22). Nie można natomiast mówić o spełnieniu drugiej przesłanki, przyjmując,
że całkowity upadek umowy naraża powoda na „szczególnie niekorzystne
konsekwencje”. Skoro do celów tej oceny decydująca jest wola konsumenta, a powód
konsekwentnie domagał się uznania umowy za nieważną i tym samym zrzekł się
ochrony przed upadkiem umowy, nie można uznać, iż narażałby on go na
II CSKP 2126/22
23
„szczególnie niekorzystne konsekwencje”. Już z tego względu uzupełnienie luk
w umowie nie wchodziło w rachubę, niezależnie od istnienia albo braku nadających
się do tego przepisów dyspozytywnych.
Niezależnie od powyższego, w judykaturze wielokrotnie wskazywano na
niedopuszczalność zastąpienia niedozwolonych postanowień kursowych przez
sięgnięcie do art. 358 § 2 k.c. (zob. np. wyroki Sądu Najwyższego z 27 maja 2022 r.,
II CSKP 395/22, z 8 listopada 2022 r., II CSKP 1153/22, z 20 lutego 2023 r., II CSKP
809/22, z 27 kwietnia 2023 r., II CSKP 1027/22, z 19 stycznia 2024 r., II CSKP
874/22), do przepisów o charakterze ogólnym, przewidujących, iż skutki wyrażone
w treści czynności prawnej są uzupełniane w szczególności przez skutki wynikające
z zasad słuszności lub ustalonych zwyczajów, które nie stanowią przepisów
dyspozytywnych lub przepisów mających zastosowanie, jeżeli strony umowy wyrażą
na to zgodę (zob. wyroki Trybunału Sprawiedliwości UE z 3 października 2019 r.,
C-260/18, Kamil Dziubak, pkt 62 oraz pkt 3, z 8 września 2022 r., C-80/21, C-81/21
i C-82/21, D.B.P., pkt 77, z 12 stycznia 2023 r., C-395/21, D.V., pkt 63, 65, z 16 marca
2023 r., C‑6/22, M.B. i in., pkt 56), wykładni oświadczeń woli (art. 65 k.c.) czy art. 41
pr. weksl. (wyroki Sądu Najwyższego z 27 maja 2022 r., II CSKP 395/22, z 8 listopada
2022 r., II CSKP 1153/22, z 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22, z 27 kwietnia 2023 r.,
II CSKP 1027/22, z 19 stycznia 2024 r., II CSKP 874/22; wyrok Trybunału
Sprawiedliwości UE z 18 listopada 2021 r., C-212/20, A.S.A., pkt 68, 70, 78, teza,
gdzie wskazano, że art. 5 i 6 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że
stoją one na przeszkodzie temu, by sąd krajowy, który stwierdził nieuczciwy charakter
warunku umowy zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem w rozumieniu art.
3 ust. 1 tej dyrektywy, dokonał wykładni tego warunku w celu złagodzenia jego
nieuczciwego charakteru, nawet jeśli taka wykładnia odpowiadałaby wspólnej woli
stron). Jest ponadto jasne, że art. 24 ust. 3 ustawy o NBP nie jest przepisem
dyspozytywnym, który ma kształtować treść stosunku umowy kredytu,
a w szczególności determinować kształt mechanizmu waloryzacyjnego w zakresie
kursu walutowego miarodajnego dla przeliczeń, co dopiero pozwalałoby odwołać się
do domniemania, że ów kształt był wynikiem należytego wyważenia ogółu praw
i obowiązków stron przez ustawodawcę i wyłączałoby kontrolę abuzywności zgodnie
z art. 1 ust. 2 dyrektywy 93/13 (por. wyroki Sądu Najwyższego z 29 listopada
II CSKP 2126/22
24
2023 r., II CSKP 1460/22 i II CSKP 1753/22, z 6 września 2024 r., II CSKP 1644/22,
motyw 13 dyrektywy 93/13 oraz wyrok Trybunału Sprawiedliwości UE z 21 marca
2013 r., C-92/11, RWE Vertrieb AG przeciwko Verbraucherzentrale Nordrhein-
Westfalen e.V., pkt 26 i n.).
Konsekwencją stwierdzenia nieważności umowy jest przysługiwanie
powodowi roszczeń restytucyjnych o zwrot świadczeń spełnionych na jej podstawie
jako nienależnych, stosownie do art. 405, z art. 410 § 2, art. 411 pkt 1 i 4 k.c.
Bezzasadnie pozwany zarzuca, że odsetki od kwoty zażądanej przez powoda
powinny być zasądzone od daty wydania wyroku w niniejszej sprawie, co miało
stanowić o naruszeniu art. 481 w związku z art. 455 k.c., gdyż z aktualnego
orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości UE wynika, że możliwość żądania odsetek
za opóźnienie nie może być uzależniona od prawomocnego ustalenia nieważności
umowy, lecz powinna wiązać się z zażądaniem przez konsumenta zwrotu kwot
zapłaconych w wykonaniu nieważnej umowy i upływem terminu do zapłaty (por.
wyrok z 14 grudnia 2023 r., C-28/22, Getin Noble Bank - Termin przedawnienia
roszczeń restytucyjnych, pkt 71-72, 85-87 oraz postanowienie z 8 maja 2024 r.,
C-424/22, Santander Bank Polska, pkt 37). W uchwale składu siedmiu sędziów –
zasada prawna – z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, Sąd Najwyższy wyjaśnił, że
kredytodawca może żądać zwrotu swego świadczenia jako nienależnego dopiero od
chwili, w której umowa kredytu stała się trwale bezskuteczna. Chwilą tą jest odmowa
potwierdzenia przez konsumenta klauzuli abuzywnej (bez której umowa nie może
obowiązywać) albo upływ rozsądnego terminu do jej potwierdzenia, przy czym
wystąpienie przez konsumenta – choćby pozasądowo – z żądaniem restytucyjnym
zakładającym trwałą bezskuteczność (nieważność) całej umowy, może być uznane
za dorozumianą odmowę potwierdzenia klauzuli i akceptację konsekwencji upadku
umowy, prowadzącą do jej trwałej bezskuteczności (nieważności). Taka ocena jest
uzasadniona wtedy, gdy żądaniu towarzyszy jego wyraźne oświadczenie, także
pozasądowe, że jest świadomy konsekwencji upadku umowy i to nawet – za czym
przemawia zasada volenti non fit iniuria czy też akceptacja dla reguły działania na
własne ryzyko – przy założeniu, iż oświadczenie to nie odpowiada rzeczywistości.
W świetle aktualnego orzecznictwa powołanie się przez konsumenta na
II CSKP 2126/22
25
nieważność umowy kredytu indeksowanego jest dla niego w praktyce niemal zawsze
korzystne (choćby ze względu na brak obowiązku zapłaty bankowi jakiegokolwiek
innego świadczenia niż zwrot kapitału wypłaconego z tytułu wykonania umowy
kredytu oraz odsetek ustawowych za opóźnienie od dnia wezwania do zapłaty, zob.
wyrok Trybunału Sprawiedliwości UE z 15 czerwca 2023 r., C‑520/21, Bank M., pkt
78-82, 84, teza, oraz postanowienia Trybunału Sprawiedliwości UE z 11 grudnia
2023 r., C-756/22, Bank Millennium, pkt 29, teza, i z 12 stycznia 2024 r., C-488/23,
Naniowski, pkt 24-25, teza), a tym samym ryzyko związane z błędną oceną tej kwestii
i ewentualnymi próbami uchylenia się od skutków błędnej decyzji jest znikome,
można przyjąć co najmniej domniemanie, że żądając zwrotu świadczeń spełnionych
na podstawie takiej nieważnej umowy, kredytobiorca-konsument dysponuje
informacjami niezbędnymi dla oceny swej decyzji. Oznacza to, przynajmniej co do
zasady, że już samo wystąpienie przez konsumenta – choćby pozasądowo –
z żądaniem restytucyjnym zakładającym trwałą bezskuteczność (nieważność) całej
umowy, stanowi dorozumianą odmowę potwierdzenia klauzuli i akceptację
konsekwencji upadku umowy, prowadząc do jej trwałej bezskuteczności
(nieważności).
Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 39814 k.p.c. oraz – co do
kosztów postępowania – art. 98 § 1, 11 i 3 k.p.c. w zw. z art. 39821 i art. 391 § 1 k.p.c.,
§ 2 pkt 6 w związku z § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości
z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz.U. 2023 r.
poz. 1964), orzeczono jak w sentencji.
Grzegorz Misiurek Karol Weitz Marta Romańska
(M.M.)
[r.g.]
